MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə114/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   110   111   112   113   114   115   116   117   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



107 

107 


107 

107 


107 

107 


107 

107 


107 

qoyur.  Beləliklə  də,  nəticə  etibarı  ilə  uĢağın  təxəyyül 

fəaliyyəti  ümumən  onun  fəaliyyətinə  bir  ixtiyarilik  gətirir. 

Təxəyyülün  uĢaqlarda  inkiĢafı  onların  oyunlarını  daha 

mürəkkəb  və  davamlı  edir.  Psixoloqlardan  V.S.Muxinanın 

tədqiqatlarına əsasən oyun  3-4 yaĢlı uĢaqlarda 10-15 dəqiqə, 

5  yaĢlı  uĢaqlarda  40-50  dəqiqə,  6-7  yaĢlı  uĢaqlarda  bir  neçə 

saat davam edə bilir. 

UĢaqlarda  oyun  fəaliyyətinin  bu  Ģəkildə  olan  inkiĢafı 

onların  təxəyyülünü  də  zahiri  köməyə  ehtiyacı  olan  bir 

fəaliyyətdən  elementar  Ģəkildə  olsa  da  söz  yaradıcılığını  və 

bədii  yaradıcılığı  həyata  keçirməyə  imkan  verən  daxili    bir 

fəaliyyətə çevirir. 

Bəzən  yanlıĢ  olaraq  uĢağın  oyun  prosesində  özünü 

göstərən  fantaziyanın,  necə  deyərlər,  «çox  yüksəkdən 

uçuĢunu»  uĢaqlarda  təxəyyülün  böyüklərə  nisbətən  daha  çox 

inkiĢaf  etməsi  kimi  qiymətləndirirlər.  Əslində  isə  uĢaqlarda 

təxəyyülün  inkiĢafı böyüklərə nisbətdə aĢağı səviyyədə olur. 

UĢağın  həyat  təcrübəsi  çox  az,  bilikləri  məhdud 

olduğundan  o,  bu  və  ya  digər  təxəyyül  obrazını  yaradarkən 

obyektiv  varlığa  xas  olan  qanunauyğunluqları  nəzərə  almır, 

həyatı reallığı pozur. 

Oyun prosesində uĢağın duyğuları, qavrayıĢı, hafizəsi və 

təfəkkürü  inkiĢaf  edir  və  bütün  bunlar  onun  təxəyyül 

fəaliyyətinin  də  inkiĢafına  səbəb  olur.  Getdikcə  uĢağın 

təxəyyül fəaliyyəti keyfiyyət dəyiĢmələrinə uğrayır. Məsələn, 

3-4  yaĢlı  uĢağın  oyununda  müəyyən  bir  predmet  baĢqa  bir 

predmetin  əvəzləyicisi  kimi  istifadə  edilir.  UĢaq  kibrit 

qutusunu  beĢik,  kibritin  dənələrini  isə  uĢaq,  çağa  kimi  hesab 

edir    və  öz  oyununu  qurur.  Göründüyü  kimi    burada  əvəz 

edənin əvəz edilənə oxĢaması o qədər də vacib deyil. Lakin 5-

6  yaĢlı  uĢaq  heç  zaman  oxĢarlıq  baxımından  bu  qədər  bir-




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

108 



108 

birindən  uzaq  olan    /kibrit  qutusu-beĢik/  predmetləri  öz 

oyununda  biri  digərinin  əvəzləyicisi  /bədəli/  kimi  götürməz. 

Bu  yaĢda  təxəyyüldə  yaradılan  obrazların  əvəzləyiciləri,  real 

olanın  özünə  müəyyən  dərəcədə  oxĢaması  uĢaq  tərəfindən 

zəruri  sayılır.  O,  oyuncaq  gəlinciklərdən,  maĢınlardan,  kürək 

və  dırmıxdan,  su  qablarından  və  s.  istifadə  edərək  oynunu 

qurur. 


Beləliklə  də  təxəyyül  xüsusi  bir  psixi  proses  olmaq 

etibarilə uĢağın oyun prosesində inkiĢaf edən qavrayıĢ, hafizə 

və  təfəkkür  kimi  psixi  proseslərin  arasında  aralıq  bir  mövqe 

tutur.  Bu  psixi  proseslərin  inkiĢafı  ilə  təxəyyülün  inkiĢafı 

arasında qarĢılıqlı təsir mövcud olur. 

 

         



IV. 12. 5.   Təxəyyül və yaradıcılıq 

 

Y a r a d ı c ı l ı q   i n s a n ı n   e l ə   b i r   m ü r ə k k ə b  



f ə a l i y y ə t i n ə  

d e y i l i r  

k i ,  

b u  


f ə a l i y y ə t i n  

n ə t i c ə s i n d ə  

e l m ,  

i n c ə s ə n ə t ,  

t e x n i k a  

s a h ə s i n d ə  

y e n i  

ə s ə r l ə r  

m e y d a n a  

g ə l i r .  

Y a r a d ı c ı l ı q   s ö z ü n   h ə r f i   m ə n a s ı n d a   n ə   i s ə  

y e n i n i n   y a r a d ı l m a s ı d ı r .  

Adətən  yaradıcılıq  dedikdə  insan  fəaliyyətinin  o  sahəsi 

nəzərdə  tutulur  ki,  bu  fəaliyyətin  sahəsində  nə  isə  yeni  bir 

ideya,  nəzəriyyə,  qanun  (elmi  yaradıcılıq),  yeni  maĢın, 

mexanizm  (texniki  yaradıcılıq),  yeni  bir  bədii  əsər  (bədii 

yaradıcılıq) 

yaranır. 

Rus 

psixoloqu 



S.L.RubinĢteyn 

yaradıcılığa  belə  bir  tərif  vermiĢdir:  «Yaradıcılıq  insanın 

xüsusi  növ  fəaliyyəti  olub  ictimai  əhəmiyyəti  olan  maddi  və 

mənəvi  dəyərlərin  yaradılması  prosesidir.  Yaradıcılıq  da 

mahiyyət  etibari  ilə  idrakdır.  Yaradıcılığa  sadəcə  olaraq 

idrakdır demək də azdır. Ona görə ki, hər cür idrak fəaliyyəti 

elə  insanın  fəallığıdır.  Yaradıcılıq  insanın  fəallığının  xüsusi 

formasıdır». 

Yaradıcılıq  prosesində  insanın  bütün  psixi  prosesləri, 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



109 

109 


109 

109 


109 

109 


109 

109 


109 

onun  duyğu,  qavrayıĢ,  hafizə,  təfəkkür  və  təxəyyülü  iĢtirak 

edir.  Bu  da  bir  həqiqətdir  ki,  yaradıcılıq  prosesində 

təxəyyülün rolu daha qabarıq Ģəkildə özünü göstərir. Xüsusilə 

bədii  yaradıcılıqda  təxəyyül  müstəsna  dərəcədə  əhəmiyyətə 

malikdir. Hər bir ədəbi–bədii əsər ideya məzmuna malik olur. 

Sənətkar  yazıçı bu ideyanı elmi əsərlərdəkindən fərqli olaraq 

konkret obrazların vasitəsilə əks etdirir.       

Obrazları  yaradan  isə  yazıçının  bədii  təxəyyülüdür. 

Bədii  təxəyyülün  mahiyyəti  yeni  obrazlar  yaratmaqdan 

ibarətdir. Məhz bu obrazlar yazıçının ideyalarının, fikirlərinin, 

düĢüncələrinin daĢıyıcısı funksiyasını yerinə yetirir. 

 Ədəbi-bədii 

yaradıcılıqda  mühüm  rol  oynayan 

təxəyyülün  gücü  onda  ifadə  edilmir  ki,  sənətkar  həyati 

reallıqdan  daha  çox  uzaq  olan  obrazlar  yarada  bilsin,  əksinə 

yazıçının,  rəssamın  təxəyyülünün  gücü  onda  ifadə  edilir  ki, 

onlar  özlərinin  həyati  qavrayıĢlarını  həyatın  tələblərinə, 

özünün ideyasına uyğun bir Ģəkildə elə dəyiĢdirir, birləĢdirir, 

yenidən  iĢləyir  ki,  tamamilə  yeni,  əyani  obrazlar  yarada 

bilirlər.  S.Rəhimov    «Saçlı»      romanındakı  Kosa  surətinin 

yaradılması  haqqında  yazır  ki,  «bir  kosa  kənddə  uĢaqlıq 

yaĢlarından  ona  tanıĢ  idi,  sonra  bu  kosanın  birini  də  mən 

Laçında  gördüm,  daha  sonra  bir  kosaya  da  NoraĢen  rayonun 

Qıvraq  kəndində  rast  gəldim.  Lakin  bu  üç  kosanın  heç  biri 

hələ  də  «Saçlı»dakı  Kosa  deyildir,  üç  kosa  mənə  ancaq 

zahirən material vermiĢdir. 

Bəs,  «Saçlı»dakı  kosanın  daxili  aləmi?  Qulluq  mərəzi, 

dolaĢıq imza yaratmaq həvəsi haradan gəlmiĢdir? Deməliyəm 

ki,  bu  bir  lopabuğ  kiĢidən,  bizim  raykomda  xidmət  edən,  bir 

çox  adamın  baĢına  ağıl  qoymaq  istəyən  bir  adamdan 

gəlmiĢdir». 

Yəni,  üç  kosadan,  bir  lopabuğdan  «Saçlı»dakı  Kosa 

düzəlmiĢdir.  Bütün  bu  dediklərimiz  belə  düĢünməyə  əsas 

vermir  ki,  bədii  yaradıcılıqda  yaradıcının  təxəyyül  fəaliyyəti 

heç  zaman  obyektiv  reallıqdan  uzaqlaĢa  bilməz.  Əgər  belə 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   110   111   112   113   114   115   116   117   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə