MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə116/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   112   113   114   115   116   117   118   119   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

114 



114 

Münasibət  isə  Ģüurla  bağlı  olan  psixi  faktdır.  Cisim  və 

hadisələrə 

bəslənilən 

münasibətlərin 

beyində 


əks 

etdirilməsindən  ibarət  olan  psixi  fəaliyyət  psixologiyada  hiss 

və emosiya adı ilə ifadə edilir.  

Beləliklə,  hisslər  insanın  dərk  etdiyi  cisim  və 

hadisələrə,  başqa  adamlara,  həmçinin  özünün  rəftar  və 

davranışına,  fikir  və  arzusuna  bəslədiyi  münasibəti  ifadə 

edən psixi prosesdir.  

Ġnsanın  hissləri  idrak  obyektinə  bəslənən  subyektiv 

münasibətlə  bağlıdır.  Deməli,  hisslər  subyektiv  xarakter 

daĢıyır  və  o,  Ģəxsin  bilik  və  təcrübəsindən,  cins,  yaĢ,  fərdi 

xüsusiyyətlərindən,  eləcə  də  düĢdüyü  konkret  vəziyyətdən 

asılı olur. Hisslərin obyekti ətrafdakı cisim və hadisələr, baĢqa 

adamlar,  onun  subyekti  isə  Ģəxsiyyətin  özüdür.  BaĢqa  sözlə, 

insanın  praktik  və  nəzəri  fəaliyyətinin  yönəldiyi  və  onda 

müvafiq  Ģəkildə  ifadə  olunmuĢ  emosional  təəssürat  əmələ 

gətirən cisim və hadisələr hisslərin obyekti hesab olunur. 

Dilimizdə  «hiss»  termini  müxtəlif  mənalarda  iĢlədilir. 

Adətən,  «hiss»  dedikdə,  duyma,  qavramaq,  hiss  etmək,  dərk 

etmək  anlamı  baĢa  düĢülür.  Cəmiyyət  və  təbiət  hadisələrinə 

münasibət bildirmək istədikdə də bir elmi termin kimi «hiss» 

terminindən istifadə edirik. Ona görə də adi həyatda dərk etmə 

mənasında istifadə etdiyimiz «hiss» anlayıĢı ilə münasibətləri 

ifadə  edən  «hiss»  anlayıĢını  bir-birindən  fərqləndirmək 

lazımdır.  

«Hiss»  termini  ilə  «emosiya»  termini  arasında  da  həm 

oxĢar, həm də fərqli cəhətlər var. 



Emosiya  (latınca  «emoverre»  həyəcan  keçirmək 

deməkdir) insanın üzvü tələbatının təmin olub-olunmaması ilə 

əlaqədardır. Emosiya canlı varlığın, orqanizmin vəziyyətini və 

xarici  təsirlərinin  bioloji  əhəmiyyətini  müəyyənləĢdirmək 

təlabatı  ilə  bağlıdır.  Hiss  və  emosiyalar  həm  də  insan 

davranıĢını tənzim edən psixi fəaliyyət formasıdır. Emosiyalar 

tələbatların  təzahürünün  subyektiv  forması  kimi  çıxıĢ  edir. 

Emosiya  həm  insana,  həm  də  heyvana  xasdır.  Hisslər  isə 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



115 

115 


115 

115 


115 

115 


115 

115 


115 

yalnız  insana  xas  olan  psixi  keyfiyyətdir.  Hisslər  insan 

cəmiyyətinin inkiĢafı prosesində formalaĢmıĢdır. Ona görə də 

hisslər  ictimai  səciyyə  daĢıyır.  Hisslər  insanın  cisim  və 

hadisələrə,  insanlara  bəslədiyi  münasibətin  mahiyyətini, 

emosiyalar  isə  bu  münasibətlərin  təzahür  formalarını  ifadə 

edir. Ona görə də emosiyaları, hisslərin təzahür formaları kimi 

baĢa  düĢmək  lazımdır.  Emosiyaların  inkiĢafının  ali  səviyyəsi 

davamlı  hissləridir.  Ġnsanlar  öz  hisslərini  emosiyalar 

formasında yaĢayırlar. 

Emosiyalar  –  insan təcrübəsinin hissi  fundamenti hesab 

olunur. Onlar ətraf aləmlə, cəmiyyətlə qarĢılıqlı münasibətləri 

zənginləĢdirir  və  xatirələrə  dinamiklik  verir.  Ġnsan  hiss  və 

emosiyaların  köməyilə  gündəlik  həyatında  rastlaĢdığı  bioloji, 

psixoloji, sosial gərginliklərdən azad olur. Bu psixoterapevtik 

funksiya kimi orqanizmin relaksasiyasına kömək edir. 

Təsəvvür edin ki, siz yalnız düĢünən, hərəkət edən, lakin 

hiss etməyən varlıq olsaydınız nə baĢ verərdi?  

Hiss  və  emosiya  əslində  bədənlə  Ģüurun  birgə 

fəaliyyətinin  son  məhsulu  və  ya  təzahür  formasıdır.  Hiss  və 

emosiya diqqət, hafizə, duyğu, qavrayıĢ, təfəkkür, təxəyyül və 

orqanizmin mürəkkəb kombinasiyasıdır.  



İnsanın idrak fəaliyyətində hisslərin rolu. Ġnsanın psixi 

həyatı  çoxcəhətli,  rəngarəng  olsa  da  o  vəhdətdədir.  Ġdrak 

prosesləri (duyğu, qavrayıĢ, diqqət, hafizə, təfəkkür, təxəyyül, 

nitq)  emosiya  və  hisslərlə  dialektik  vəhdət  təĢkil  edir.  Bu 

köklü  qanunauyğunluq  müasir  təlim  nəzəriyyəsi  üçün 

fundamental əhəmiyyətə malikdir. Belə ki, hissələrin qeyri adi 

qüvvəsindən  istifadə  etməklə  Ģagirdin  və  ya  tələbənin  idrak 

fəaliyyətini  fəallaĢdırmaq  yolu  ilə,  təlim  prosesinin 

məhsuldarlığını yüksəltmək olar. 

Təlim  prosesində  öyrəncilərin  emosional  cəhətdən 

fəallaĢdırılması nəinki elmi, həm də köklü praktik məsələ kimi 

meydana çıxır. 

Ġnsan  hafizəsi  adətən  seçici  xarakter  daĢıyır.  Hafizənin 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

116 



116 

bu önəmli xüsusiyyəti onun hər bir növündə öz təsdiqini tapır. 

Belə bir önəmli qanunauyğunluq ilk növbədə insanın cisim və 

hadisələrə münasibəti ilə müəyyən olunur. BaĢqa sözlə desək 

insanda müəyyən hiss və emosional hal doğuran qıcıqlandırıcı 

(söz,  hərəkət,  hadisə,  cism,  və  s.)  yaddaĢda  daha  yaxĢı 

saxlanılır.  Psixologiyada  hisslərlə  hafizənin  qovĢağında 

önəmli  bir  fenomen  –  emosional  hafizə  fenomeni  əmələ 

gəlmiĢdir. 

«Kinli  adamın  yaddaşı  uzun  olar»,  «İlan  vuran  ala 

çatıdan  qorxar»  tipli  atalar  sözləri    empirik  surətdə  hisslərin 

hafizə və qavrayıĢa göstərdiyi təsiri təsdiq edir. 

 QavrayıĢ  sahəsində  tədqiqat  aparan  klinist-psixoloqlar 

psixologiyada  təsbit  olunan  faktı  təsdiq  edirlər.  Sübut 

olunmuĢdur ki, insan onun üçün təhlükə törədən, həyatı üçün 

qorxulu  olan  cisim  və  hadisələri  bir  qayda  olaraq  düzgün 

qavramır.  Yaxud  da  əksinə  insan  sevinc  hissini  yaĢayanda, 

sevəndə  kiməsə  vurulanda  ətrafda  baĢ  verən  hadisələrin, 

insanların  yalnız  yaxĢı  cəhətini  görür,  onları  dəyiĢdirmək 

istəmir,  olduğu  kimi  qavrayır,  tənqidi  münasibət  bəsləyə 

bilmir.  «Sevən  adamın  gözü  kor  olar»  dedikdə  məhz  sevgi 

hissinin qavrayıĢa göstərdiyi təsir ön plana çəkilir. 

Hisslərin  idrak  fəaliyyətində  rolu  təkcə  qavrayıĢ  və 

hafizə prosesləri ilə məhdudlaĢmır. Təfəkkür, təxəyyül və nitq 

kimi idrak prosesləri də hisslərlə vəhdətdə cərəyan edir.  

Təfəkkür  və  hiss,  ət  və  dırnaq  kimi  bir-birindən 

ayrılmazdır  (Ə.Ə.Əlizadə).  Onların  vəhdətdə  inkiĢaf 

etdirilməsi  müasir  Azərbaycan  məktəbi  üçün  prioritet 

olmalıdır.  Təhsil  müəssisələrində  təlim-tərbiyə  iĢlərinin  bu 

istiqamətdə  qurulması  daha  da  ahəngdar,  kamil  Ģagird 

Ģəxsiyyətinin  formalaĢdırılması  deməkdir.  Ali  psixi  funksiya 

kimi  təfəkkürlə  hiss  arasında  funksional  –  genetik  əlaqə 

mövcuddur.  Yeni  təhsil  konsepsiyası  Ģagirdin,  tələbənin 

təfəkkürünü  inkiĢaf  etdirməyi  əsas  məqsəd  kimi  qarĢıya 

qoyur.  Bu  yolda  hafizə  artıq  köməkçi  vasitəyə  çevrilir. 

Mütəxəssislərin  fikrincə  son  dövrdə  bir  çox  yerlərdə,  təhsil 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   112   113   114   115   116   117   118   119   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə