MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə117/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   113   114   115   116   117   118   119   120   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



117 

117 


117 

117 


117 

117 


117 

117 


117 

son  dərəcədə  rasionallaĢdırılıb  və  verballaĢdırılıb.  Belə  olan 

Ģəraitdə  uĢaqların  affektiv  –  emosional  duyumu  öləziyir. 

Nəticədə  insanlar  arasında  laqeidlik,  etinatsızlıq,  biganəlik, 

soyuqluq  əmələ  gəlir.  Odur  ki,  Ģagird  təfəkkürünün 

fəallaĢdırılması,  onun  inkiĢafı  hiss  və  emosiyalardan  təcrid 

olunmuĢ halda yox, onunla vəhdətdə, onun köməyi ilə həyata 

keçirilməlidir.  Eksperimental  Ģəkildə  sübut  olunmuĢdur  ki, 

emosional  fəallıq  olmadan  hər  hansı  mürəkkəb  fikri    və 

praktik  məsələnin  həlli  subyektiv  surətdə  mümkün  deyildir. 

Odur ki, hər hansı mürəkkəb məsələ iki planda həll edilir: 1

emosional,    2) intellektual

Emosional  həll  dedikdə,  Ģəxsdə  məsələnin  həlli 

prinsipinin  tapılmasına  olan  inam  hissinin  əmələ  gəlməsidir. 

Bundan sonrakı əməliyyatla əlaqədar olaraq emosional fəallıq 

da  artır.  Məsələnin  emosional  planda  həlli,  onun  intellektual 

planda  həllini  surətləndirir.  Belə  ki,  emosiyalar  idrak 

proseslərini  nəinki  fəallaĢdırır,  həm  də  problemlə  bağlı 

qavrayıĢın,  hafizənin,  təfəkkürün  məzmununa  seçici  təsir 

göstərir. 

Müasir təlim nəzəriyyəsinin mühüm tələbi  - Ģagirdlərin 

təfəkkürünün  inkiĢaf    etdirilməsi  problemini  yalnız  hiss  və 

emosiyaların  fəallaĢdırılması  zəminində,  təfəkkürlə  hissin 

vəhdətinin təmin edilməsi əsasında uğurla həll etmək olar. 

Təxəyyül  ali  psixi  funksiya  kimi  idrak  fəaliyyətində 

mühüm  rol  oynayır.  O,  ilk  növbədə  hissləri  fəallaĢdırmağın 

baĢlıca  vasitəsidir.  Təxəyyül  gücündən  itsifadə  etməklə 

gələcək  peĢəsi  qanadında  səyahət  edən  gənc  tələbə  öz 

hisslərini  daha  da  rövqləndirir.  Bununla  da  özünün  təlim 

fəaliyyətinə  münasibəti dəyiĢir və tələbə daha səylə oxumağa 

baĢlayır.  Təxəyyülün  aktivləĢdirilməsi  tələbənin  emosional 

cəhətdən fəallaĢdırılmasının önəmli Ģərtlərindən biridir. 

Beləliklə,  idrak  poseslərinin  motivasiya  əsası  bilavasitə 

hisslərlə bağlıdır. Hiss və emosiyaların köməyi ilə Ģagirdlərin 

idrak  fəallığının  artırılması  müasir  dərsə  verilən  psixoloji 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

118 



118 

tələblərdəndir. 

 

IV 13.2. Hisslərin xarici ifadəsi və əsas keyfiyyətləri 

 

Hisslərin  xarici  ifadəsi.  Biz  ünsiyyətdə  olduğumuz 

adamları 

hansı 


hisslər 

keçirdiklərini 

onların 

sifət 


cizgilərindən,  bədən  hərəkətlərindən,  səsindən  aydın  duya 

bilərik.  Adətən,  insanın  razı  və  narazı  olmasını,  sevinc  və 

kədərini, narahatlığını, pərt olmasını, utanması və qorxmasını 

və  s.  onun  sifət  cizgilərində,  bədənin  ifadəli  hərəkətlərində, 

eləcə də səsində əks olunur. 

Hər Ģeydən əvvəl insanın nə kimi hisslər keçirməsi onun 

tənəffüs  və  qan  dövranı  üzvlərinin  fəaliyyətində  xarici 

ifadəsini tapır. Qorxu hissi keçirən adamın sanki nəfəsi kəsilir, 

lazımi  sözləri  tapıb  deməkdə  çətinlik  çəkir.  Sevinc  hissi 

keçirdikdə isə tamamilə baĢqa cür nəfəs alır. 

Ġnsanın  hansı  hissləri  keçirməsi  qan  dövranında  daha 

aydın  təzahür  edir.  Beləki  adam  utandıqda,  pərt  olduqda 

üzünün rəngi qızarır, qorxduqda isə ağarır. 

Ġnsanın  nə  kimi  hisslər  keçirməsi  əsasən  onun 



mimikasında və intonasiyasında daha aydın əks olunur. 

Bunlarla  yanaĢı,  insanın  keçirdiyi  hissləri,  onun 

bədəninin  ifadəli  hərəkətlərindən  –  pantomimikasından  da 

baĢa  düĢmək  mümkündür.  Adətən,  balet  tamaĢaları  zamanı 

artist bir kəlmə söz iĢlətmədən bədəninin ifadəli hərəkətləri ilə 

keçirdiyi müvafiq hissləri təzahür etdirir. 

Nəhayət,  insanın  keçirdiyi  hisslər  onun  nitqində  də  öz 

ifadəsini  tapa  bilir.  Ġnsan  müəyyən  hadisəyə  münasibətini 

nitqinin  intonasiya  tərzi  ilə  ifadə  edə  bilir.  (Məsələn,  necə? 

sözünü  müxtəlif  intonasiya  ilə  ifadə  etməklə).  Beləliklə 

mimika,  pantomimika,  jestlər,  intonasiya,  kinesika  və 

proksimika  qeyri-verbal  ünsiyyət  vasitəsi  kimi  emosiyaları 

təzahür etdirir.  

Hisslərin  əsas  keyfiyyətləri.  Psixoloji  tədqiqatlar 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



119 

119 


119 

119 


119 

119 


119 

119 


119 

göstərmiĢdir  ki,  insanın  öz  hisslərinin  obyektinə  necə 

yanaĢması,  indiki  anda  ona  necə  münasibət  bəsləməsi  bu 

hissin  keyfiyyət  məzmununu  müəyyən  edir.  Bu  baxımdan 

hisslərin özünəməxsus əsas keyfiyyətləri diqqəti cəlb edir. Bu 

keyfiyyətlər olmadan heç bir psixi hadisəni emosional sahəyə 

aid  etmək  mümkün  deyildir.  Ona  görə  ki,  hissin  əsas 

keyfiyyətləri  Ģəxsiyyətin  obyektə  emosional  münasibətinin 

zəruri və özünəməxsus əlamətidir. 

Hər  Ģeydən  əvvəl,  insanın  gerçək  aləmdəki  cisim  və 

hadisələrə emosional münasibətində müsbət və mənfi olmaqla 

iki  əsas  keyfiyyəti  qeyd  olunur.  Əgər  cisim  və  hadisələr 

insanın  tələbatlarını  ödəyirsə,  bu  zaman  müsbət,  baĢqa  sözlə 

stenik  hisslər  özünü  göstərir.  Əksinə,  cisim  və  hadisələr 

insanın tələbatlarını ödəmirsə mənfi – astenik hisslər baĢ verir. 

Psixoloji  tədqiqatlar  hisslərin  bu  iki  keyfiyyəti  ilə  yanaĢı 

olaraq  daha  iki  keyfiyyətini  aĢkara  çıxarmıĢdır.  Beləki  hissi 

törədən obyektə Ģəxsiyyətin müsbət və mənfi münasibətindən 

baĢqa  ikili  münasibət    və  qeyri-müəyyən  bələdləşmə 

münasibətinin də olduğu müəyyən edilmiĢdir. Ġkili  və yaxud 

ambivalent  hissdə razılıq və narazılıq təkcə birləĢmir, onların 

biri  o  birinə  keçir,  hər  iki  hiss  yanaĢı  yaĢanılır.  Bu  cür 

ambivalent  hissə  qısqanclıq  hissini  misal  göstərmək  olar. 

Beləki  qısqanclıq  zamanı  adamda  məhəbbət  və  nifrət  hissi 

özünəməxsus Ģəkildə birləĢə bilir.  

Ambivalent  hissə  baĢqa  bir  misalı  da  göstərmək  olar. 

Məsələn,  isti  günəĢ  altında  səhra  yolunu  keçən  bir  insan 

susuzluqdan  əziyyət  çəkir.  Keçdiyi  yolun  bir  hissəsində  su 

gölməçəsinə  rast  gəlir.  O,  gölməçədən  ovuclarını  dolduraraq 

içir. Susuzluqdan əziyyət  çəkdiyinə  görə bundan razılıq  hissi 

keçirir.  Bununla  yanaĢı  gölməçədə  olan  sudan  bataqlıq  tamı 

gəlir.  Ona  görə  də  həmin  su  onda  həm  razılıq,  həm  də 

narazılıq hissi yarada bilir. 

Ġnsanın 

öz 


hisslərinin 

obyektlərinə 

emosional 

münasibətinin digər keyfiyyəti hisslərin qeyri-müəyyənliyidir






Dostları ilə paylaş:
1   ...   113   114   115   116   117   118   119   120   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə