MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə127/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   123   124   125   126   127   128   129   130   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



149 

149 


149 

149 


149 

149 


149 

149 


149 

melanxolik (yunanca melian chole – qara öd). 

 

 

V.15.2. Temperament haqqında təlimlər tarixindən 



 

 Ġnsanların  psixi  fəaliyətlərinin  dinamikliyinə  görə  

fərqlənmələri  hələ  qədim  zamanlardan  diqqəti  cəlb  etmiĢdir. 

Bu  cür  fərqlərin  yaranmasının  səbəbləri  müxtəlif  istiqamətdə 

öyrənilmiĢdir.  Müasir  dövrə  qədər  temperament  haqqında 

əsasən  üç  nəzəriyyə  geniĢ  yayılmıĢdır:  humoral  nəzəriyyə, 

somatik nəzəriyyə və sinir sistemi nəzəriyyəsi. 

Temperament  haqqında  humoral    nəzəriyyənin  banisi 

Hippokrat olmuĢdur. Bu nəzəriyyənin adı latınca humor (ma-

ye) sözündən götürülmüĢdür. Hippokrat ilk dəfə olaraq bu nə-

zəriyyəni  əsaslandırmıĢ  və  onun  irəli  sürdüyü  dörd  tipin  adı 

müasir dövrdə də saxlanmıĢdır. Hippokratın nəzəriyyəsi tem-

peramentin    öyrənilməsi    üçün  əsaslı  təkan    rolunu 

oynamıĢdır.  

Humoral  nəzəriyyənin  bəzi  müasir  tərəfdarları  gös-

tərirlər ki, orqanizm daxilində hormonların nisbəti və balansı 

temperamentin  təzahürlərini  müəyyən  edir,  məsələn,  qalxana 

bənzər vəzin hormonlarının çoxluğu insanın yüksək əsəbililik 

və qıcıqlanması ilə Ģərtlənir. 

Sonrakı  əsrlərdə  tədqiqatçılar  davranıĢın  bədən  quru-

luĢundakı və fizioloji funksiyalardakı  fərqlərlə üst-üstə düĢən 

müxtəlifliyi  müĢahidə  edərək  bu  fərqləri  nizama  salmağa  və 

qruplaĢdırmağa  çalıĢıblar.  Nəticədə  temperamentin  çoxsaylı 

konsepsiyaları  və  tipologiyaları  meydana  çıxmıĢdır.  Bu  kon-

sepsiyaların  əsasında  Ģəxsiyyətin  ən  müxtəlif  Ģərtləri  qoyul-

muĢdu. Bir sıra konsepsiyalarda temperamentin xüsusiyyətləri 

irsi və anadangəlmə kimi baĢa düĢülür və bədən quruluĢunun 

xüsusiyyətlərində  fərdi  fərqlərlə  əlaqələndirilirdi.  Belə  tipo-

logiyalar konstitusion tipologiya adını  alır.Bu tipologiya tem-



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

150 



150 

perament  haqqında  somatik  nəzəriyyənin  əsasını  qoymuĢdur. 

Burada  bədən  quruluĢu  temperament  tipi    üçün  əsas  kimi 

götürülmüĢdür. Onların sırasında ən geniĢ yayılmıĢ tipologiya 

1921-ci  ildə öz məĢhur  «Bədən quruluĢu və xarakter»  əsərini 

nəĢr etdirmiĢ E.Kreçmerin təklif etdiyi tipologiya oldu. Onun 

baĢlıca  ideyasına  görə  müəyyən  bədən  quruluĢu  tipinə  malik 

olan insanlar müəyyən psixi xüsusiyyətlərə malikdir. E. Kreç-

mer insanların  bədən hissələrinin bir çox ölçülərini aparır ki, 

bu  da  ona  4  konstitusional  tipini:    leptosomatik,  piknik, 

atletik, displastik ayırmağa imkan verdi. 

1.

 

Leptosomatik  –  kövrək  bədən  quruluĢu,  hündür 

boy, yastı döĢ qəfəsi, dar çiyinlər uzun və arıq aĢağı ətraflarla 

xarakterizə edilir. 



2.

 

Piknik, – ifrat piy toxumu,  balaca və ya orta boyla

böyük  qarınlı,  qısa  boyunda  girdə  baĢlı,  ĢiĢkin  bədənlə 

xarakterizə edilir. 



3.

 

Atletik–inkiĢaf  etmiĢ  əzələləri,  möhkəm  bədən 

quruluĢu,  hündür  və  ya  orta  boylu,  enli,  çiyinləri  olan 

adamdır. 



4.

 

Displastik–formasız,    düzgün  olmayan  quruluĢa 

malik  adamdır.  Bu  tipdən  olan  fərqlər  bədən  quruluĢunun 

müxtəlif deformasiyaları ilə xarakterizə edilir. 

Bədən  quruluĢunun  adı    çəkilən  tiplərinə  Kreçmer 

onun Ģizotimik, iksptimik və siklotimik adlandırdığı 3 tempe-

rament tipini aid edir. 

ġizotimik – astenik bədən quruluĢuna malikdir, özünə 

qapanıb,  əhval-ruhiyyəsi  sıçrayır,  inadkardır,  ətrafındakılara 

çətinliklə uyğunlaĢır. 

Ondan  fərqli  olaraq  iksatimik  –  atletik  bədən  quru-

luĢuna malikdir. Bu, sakit təmkinli, jest və mimikaları, yüksək 

olmayan  elastik  düĢüncəli  həssas  olmayan,  çax  vaxt  xırdaca 

adamdır.  Piknik  bədən  quruluĢuna  siklotimikdə  malikdir. 

Onun  emosiyalarıı  sevinc  və  kədər  arasında  sıçrayır, 

adamlarla asanlıqla əlaqəyə girir, realist baxıĢlara malikdir. 

Kreçmerin  nəzəriyyəsi  Avropada  daha  geniĢ  yayıl-



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



151 

151 


151 

151 


151 

151 


151 

151 


151 

mıĢdır  ABġ-da  XX  əsrin  40-cı  illərində  U.ġeldonun  tempe-

rament konsepsiyası böyük populyarlıq qazanır. ġeldon bədən 

quruluĢunun əsas tiplərinin mövcudluğu haqqında fərziyyədən  

çıxıĢ  edirdi.  Bu  fərziyyəni    təsvir  edərkən  embriologiyadan 

götürülmüĢ terminlərdən  istifadə etməklə o, üç tipi  müəyyən 

etmiĢdir: 1) endomorf; 2) mezomorf; 3) ektomorf. 

ġeldona  görə  bədən  quruluĢunun  bu  tiplərinə  tempe-

ramentin  müəyyən  tipləri  müvafiqdir.  Müasir  psixologiya 

elmində  konstitusion  konsepsiyaların  əksəriyyəti  onlarda 

insanın psixoloji xüsusiyyətlərinin formalaĢmasında mühit və 

sosial  Ģəraitin rolunun tonu qiymətləndirilməsinə görə kəskin 

təngidə məruz qalır. 

 

V.15.3   Temperamentin tipləri 



 

Yuxarıda  qeyd  etdiyimiz  kimi,  müasir  psixologiyada 

temperamentin  dörd  tipi  əsas  götürülür:  sanqvinik,  xolerik, 

fleqmatik, melanxolik. Ġnsanları temperamentlərinə görə fərq-

ləndirərkən  həmin  tiplərdən  istifadə  olunur.  Ġnsanların  hansı 

tipə  məxsus  olduqlarını  müəyyənləĢdirmək  üçün  müasir 

psixologiyada  temperamentin  özünə  məxsus  xassələrinə 

istinad  edirlər.  Bunlara  aktivlik,  reaktivlik,  emosionallıq 

aiddir.  : 

Aktivlik.  Bu  xassə  altında  insanın  məqsədə  çatmaq 

üçün  xarici  aləmə  nə  dərəcədə  fəal  təsir  göstərməsi, 

qarĢılaĢdığı maneələri necə aradan qaldırması  nəzərdə tutulur. 

Emosional oyanıqlıq. Bu ad altında bir növ insanın ən 

zəif  xarici  və  daxili  təsirləri  hiss  etmək  qabiliyyəti  baĢa  dü-

Ģülür. Hər cür hiss və emosiyaların əmələgəlmə, cərəyanetmə 

və  kəsilməsi  xüsusiyyətləini  xarakterizə  edən  xassə  və  key-

fiyyətlər  emosionallığa  bağlıdır.  Psixologiyada  onun  əsas 

cəhətləri kimi mütəəssirlik, impulsivlik və emosional  labilliyi 

fərqləndirirlər. 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   123   124   125   126   127   128   129   130   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə