MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə128/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   124   125   126   127   128   129   130   131   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

152 



152 

Emosiyaların  gücü.    Burada  emosional  oyanmanın 

intensivliyi və modallığı əsas götürülür. 



Həyəcanlılıq.  Psixologiyada  ən  çox  həyəcanlılıq 

altında  qorxulu Ģəraitdə özünü göstərən emosional oyanıqlıq 

baĢa düĢülür. 

Qeyri-ixtiyari  hərəkətlərin  reaktivlik  dərəcəsi. 

Plastiklik  və  onun  əksi  olan  rigidlik  keyfiyyəti.  Bu  xassəni 

insanın  xarici  təsirlərə  nə  qədərtez  uyğunlaĢmasından    (plas-

tiklik) və ya, əksinə, davranıĢ adət və mülahizələrinin nə qədər 

ətalətli, dəyiĢkən  olmamasından (rigid) bilmək olar. 

Qeyd edilən xassələrin olub-olmadığını nəzər almaqla 

insanların  temperament  tiplərini  müəyyənləĢdirmək  müm-

kündür. 

Sanqvinik.  Bu  cür  adamlar  yüksək  reaktivliyə  malik 

olurlar. Aktivliklə reaktivlik müvazinətdə olur. Diqqətini cəlb 

edən hər Ģeyə canlı reaksiya verir.  Mimikaları və hərəkətləri 

canlə və ifadəlidir. Yüksək fəallığa malik  olduğuna görə çox 

iĢgüzar  olur,  hər  bir  yeni  iĢə  dərhal  giriĢir,  həmiĢə  birinci 

olmağa  çalıĢır,  yorulmadan  uzun  muddət  iĢləyə  bilir.  Sanq-

viniklər  həddindən  artıq  qayda-qanuna  əməl  edən  olurlar. 

Sürətli  hərəkətə,  çevik  təfəkkürə,  sürtli  nitq  tempinə  malik 

olurlar. Onlarda plastiklik yüksək olur. Hissləri asanlıqla bir-

birini əvəz edə bilir. DüĢdüyü yeni Ģəraitə asanlıqla alıĢır. Rast 

gəldikləri  adamlarla  asanlıqla  ünsiyyətə  girə  bilir,  bir  iĢdən 

digərinə  asanlıqla  keçə  bilirlər.  Onlarda  ekstravertlik  yüksək 

olur. 

Xolerik.  Sanqviniklərdə  olduğu  kimi  xoleriklərdə  də 

senzitivlik aĢağı, reaktivlik  və aktivlik yüksək olur. Lakin xo-

leriklərdə  reaktivlik aktivliyi  üstünlük  təĢkil edir.   Ona  görə 

də xoleriklər həddindən artıq hövsələsiz, tez özlərindən çıxan 

olurlar.Onlarda  plastiklik  zəif,  rigidlik  yüksək  olur.  Bu  iĢi 

onlarda  öz  maraqlarını  həyata  keçirməyə  yüksək  cəhd,  inad-

karlıq,  dözümlülük  mövcud  olur.  BaĢladıqları  iĢi  axıra  qədər 

yerinə  yetirməyə    meylli  olurlar.  Diqqətlərini  keçirməkdə 

çətinlik  çəkirlər.  Sanqviniklərdə  olduğu  kimi  xoleriklərdə  də 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



153 

153 


153 

153 


153 

153 


153 

153 


153 

ekstravertlik yüksək olur. Müvazinətsiz olurlar. 



Fleqmatik.  Özlərini  hər  yerdə  sakit  aparırlar.  Həd-

dindən  artıq  soyuqqanlıdırlar,  qaradinməzdirlər.  Uğursuzluğa 

məruz  qaldıqda  buna  əhəmiyyət  vermirlər.  ĠĢə  dərhal  gi-

riĢmirlər,  lakin  baĢladıqları  iĢi  axıra  qədər  yerinə  yetirirlər. 

Onlarda  plastiklik  aĢağı,  rigidlik  yüksək  olur.  Onların 

mimikaları kasıb, ifadəsiz olur. Onlar öz diqqətlərini çətinliklə 

keçirə  bilirlər,  yeni  Ģəraitə  çətinliklə  alıĢırlar.  Fleqmatiklərdə 

daxili  əksolunma  yüksək  olur.  Təkliyi  sevirlər.  VərdiĢ  və 

adətlərini  olduqca  ləng  dəyiĢə  bilirlər.    Bunlarla  yanaĢı 

fleqmatiklər olduqca iĢgüzar olurlar. Dözümlü və özlərini ələ 

ala biləndirlər. Onlar asanlıqla özlərindən çıxması olmur. Yeni 

adamlara çətin alıĢırlar. 



Melanxolik.  Onlarda  senzitivlik,  həssaslıq  həddindən 

artıq yüksək olur. Kiçicik bir iĢdən, hərəkətdən dərindən təsir-

lənirlər.  Hədsiz  dərəcədə    küsəyəndir.  Mimika  və  hərəkətləri 

dərindən  ifadəli  deyildir.  Səsləri  zəif,  hərəkətləri  süstdür.      

Onlarda  özlərinə  inam  hədsiz  dərəcədə  aĢağı  olur.  Kiçik 

uğursuzluq  onlarda  dərin,  bəzən  ciddi  əhval  pozğunluğu 

yaradır. HəmiĢə baĢqalarının onların  halına yanmalarına göz-

ləyirlər.  Həddindən  artıq    təklikliyə  qapılırlar.  O  tez  ruhdan 

düĢür,  bəzən  gücü  çatan  iĢi  belə  axıra  qədər  yerinə  yetirmir. 

Onlarda introvertlik yüksək olur. 

Nəzərə  almaq  lazımdır  ki,  temperamentin  təmiz    bir 

tipinə  malik  olan  adam  tapmaq  çətindir.  Hər  bir  adamda  bu 

tiplərin  hamısının  əlamətlərinə  rast  gəlmək  mümkündür. 

Lakin  bunlardan  birinin  əlamətləri  üstünlük  təĢkil      etdikdə 

adamı həmin tipə aid edirlər. 

Bütün  bunlarla  yanaĢı  olaraq  temperamentin  bu  tiplə-

rindən birini yaxĢı, digərini pis adlandırmaq olmaz. Hər tipin  

özünəməxsus   müsbət və mənfi cəhətləri vardır. 

 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

154 



154 

V.15.4. Temperamentin fizioloji əsasları 

 

Əvvəlki bölmədə qeyd olduğu kimi, temperament haq-

qında geniĢ  yayılmıĢ,  bütün dünya miqyasında  qəbul edilən 

üçüncü  nəzəriyyə  sinir  sistemi  nəzəriyyəsidir.  Akademik  Ġ.P. 

Pavlov tərəfindən irəli  sürülmüĢ bu nəzəriyyə  ali sinir   fəa-

liyyəti (ASF) sahəsində ən əsaslı kəĢflərdən biri olmuĢdur. Ġ.P. 

Pavlov  bu  yolla  temperamentin  fizioloji    əsasları    haqqında 

təlim yarada bilmiĢdir. Akademik Ġ.P.Pavlov belə bir qənaətə 

gəlmiĢdir  ki,    temperamentin  tipləri  sinir  sisteminin  tiplərinə 

əsasən  formalaĢır.  BaĢqa  sözlə  sinir  sistemi  tipləri 

temperament  tiplərinin  fizioloji  əsasını    təĢkil  edir.    Sinir 

sisteminin bu tipləri anadan gəlmə xarakter daĢıyır.  Ona görə 

də Ġ.P.Pavlov bu tipləri  genotiplər adlandırmıĢdır.  

Ali  sinir  sisteminin  bu  tiplərini  müəyyənləĢdirmək 

üçün akademik  Ġ.P.Pavlov   əsas sinir prosesləri olan oyanma 

və  ləngimənin  üç  xassəsini  əsas  götürmüĢdür:  1)oyanma  və 

ləngimənin  qüvvəsi;  2)  oyanma  və  ləngimənin  müvazinət 

dərəcəsi; 3)  oyanma və ləngimənin mütəhərrikliyi. 

Ġtlər  üzərində  apardığı  uzunmüddətli  tədqiqatlar  əsa-

sında  akademik  Ġ.P.Pavlov  ali  sinir  fəaliyyəti  tiplərinin    təs-

nifatını  vermiĢdir.  O,  oyanma    və  ləngimənin  güvvəsi 

xassəsinə görə itləri güvvətli və zəif olmaqla  iki yeə ayırmıĢ 

və  burada  zəif  sinir  fəaliyyəti  tipinin  ayrıldığını    qeyd 

etmiĢdir.  Oyanma  və  ləngimənin  ikinci  xassəsi  olan 

müvazinət  dərəcəsinə  görə  qüvvətli  xassəyə  malik  olan 

heyvanların    da  iki  yerə    ayrıldığını  göstərmiĢdir:  cəld 

(diribaĢ) və asta tip. Nəticədə ali sinir fəaliyyətinin heyvanlar 

və  insanlar  üçün  eyni  olan  aĢağıdakı  tiplərinin  olduğu  aĢkarı 

çıxarılmıĢdır: 1) zəif; 2) hövsələsiz ;  

3) diribaĢ (cəld); 4) sakit. 

AĢağıdakı  Ģəkildə  bu  tuplərin  necə  yarandığını  əyani 

Ģəkiuldə görə bilirik. 

 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   124   125   126   127   128   129   130   131   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə