MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə132/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   128   129   130   131   132   133   134   135   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



165 

165 


165 

165 


165 

165 


165 

165 


165 

sında  qurulmuĢ  xarakter  tipologiyası  çox  məĢhurdur.  Onun 

müəllifi  bu  tipologiyanı  xarakterin  sosial  tipologiyası  ad-

landıran  E.Frommdur.  E.Fromm  adamları  bir  Ģəxsiyyət  kimi 

dörd tipə ayırır: mazoxist, sadist, konformist, tənha. 

        E.Fromun  fikrincə  mazoxist  tipə  malik  olan  adam  uğur-

suzluqlarla qarĢılaĢan adamdır. Bu uğursuzluqda o yalnız özü-

nü günahkar sayır. 

        Sadist  tip  öz  uğursuzluqlarının  səbəbini  özündə  deyil, 

baĢqa  adamlarda,  cəmiyyətdə  görür.  O,  adamları  və  dünyanı 

düĢmən kimi  qavrayır və onları   məhv  etməyə  cəhd  göstərir. 

Daima hakimiyyətə, hökmranlığa, əzməyə, dağıtmağa can atır. 

        Konformist  tip  ümumi  kütləyə  qarıĢır,  baĢqaları 

necədirsə  onlar  kimi  olmağa,  onlardan  fərqlənməməyə  cəhd 

edir. O, həmiĢə mövcüd Ģəraitə uyğunlaĢır. 

        Tənha  tip  həmiĢə  mübarizədən,  cəmiyyətdən  uzaqlaĢır, 

situasiyadan kənar olmağa, ondan qaçmağa çalıĢır. 

        K.Yunq  tərəfindən  irəli  sürülmüĢ  ekstravert  və  introvert 

tipli  xarakterlərin  təsnifatı    geniĢ  yayılmıĢdır.  Ekstravertlərə 

coĢqunluq,  təĢəbbüskarlıq,  uyuĢqanlıq,  ünsiyyətlilik  xasdır. 

Ġntrovertlər  üçün  öz  daxili  aləmində  baĢ  verənlərdə  Ģəxsi 

maraqlarını  güdməsi,  ünsiyyətsiz,  qapalı,  özünü  təhlilə  meyl, 

uyğunlaĢmada  çətinlik  çəkmək  xarakterikdir.  Həmçinin 

xarakteri  konform və sərbəst,  hakim və itaətkar,  normativ və 

anarxist tiplərə də ayırmaq olar. 

        Psixoloq  S.Məcidovanın  iĢləyib  hazırladığı  tipologiya 

“69”  adlanan  xarakterin  tipologiyası  da  maraq  doğurur.  Bu 

tipologiyanın  əsasında  Ģəxsiyyətin  özünü  dərk  etməsinin 

səviyyələri  durur.  Onun  tərəfindənm  insanın  inkiĢafının 

təkamül  mərhələlərini  ifadə  edən  özünüdərkin  3  səviyyəsi 

ayrılmıĢdır. Özünüdərkin birinci səviyyəsinə aid olan insanlar 

aĢağıdakı xüsusiyyətlərlə xarakterizə olunurlar: eqosentrizmlə, 

meyarlarından  birinin  –  “mənim  –  mənimki  –  olmayan”  

münasibətlər sistemi olan ətraf aləmin fərqli qəbul edilməsilə; 

hər Ģeyə qarĢı istehlakçı, əĢyavi münasibətlə; mənəviyyat üzə-



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

166 



166 

rində bütün maddi olanın hakimliyi ilə. 

        Özünüdərkin  ikinci  səviyyəsində  olan  insanlar  onunla 

xarakterizə  olunurlar  ki,  soyuqluğun,  eqosentrizmin  yerinə 

birliyin  və  cəmiyyətin  müəyən  hissəsi  ilə  tamlığın  dərk  edil-

məsi gəlir. Köhnə, qalıq kimi saxlanan, ətraf mühitin “mənim” 

–  “mənim  olmayan”a  ayrılmasına  yeni  fərqləndirmə  ge-

niĢlənir.  ġəxsiyyətin  zamanı  “mən”im  mövcudluğunun  real 

zamanından  kənara  çıxaraq  “biz”im  mövcud    olduğu 

zamanına daxil olur. 

        Özünüdərkin üçüncü səviyyəsinin əsas xarakteristikası  – 

fərqləndirmənin  olmaması,  məkan-zaman  sonsuzluğu,  ətraf-

aləmə qarĢılıqlı münasibətlərin dərk edilməsi, onun birliyinin 

qəbul  edilməsi,  güclü  Ģəxsiyyətin  baĢqaları  ilə  konkret 

münasibətlərinin  olmaması,  ümumbəĢəri  mənəvi  prinsiplərə 

əməl etməkdir. 

        Demək  olar  ki,  tipologiyanın  bütün  müəllifləri  qeyd 

edirlər  ki,  xarakter  az  ya  çox  ifadə  edilə  bilər.  Əgər 

xarakterlərin təzahürlərinin intensivliyini göstərən ox təsəvvür 

etsək,  onda  aĢağıdakı  3  zonanı  qeyd  etmək  olar:  tamamilə 

“normal”  xarakterlər  zonası,  seçilən    xarakterlər    zonası  

(onlar  aksentuasiyalı  xarakterlər  adını  alıb),  və  güclü 

dəyiĢikliyə  məruz  qalmıĢ,  yəni  psixopatiyalı  xarakterlər 

zonası.  Birinci    və  ikinci  zonalar  normaya  uyğundur  (geniĢ 

mənada),  üçüncü  zona  isə  xarakterin  patalogiyasına  aiddir. 

Müvafiq  olaraq,  xarakterin  aksentuasiyasını  normanın  son 

variantları  kimi  nəzərdən  keçirirlər.  Onlar  da  öz  növbəsində 

aĢkar  və  gizli  aksentuasiyalara  bölünürlər.  Aksentuasiyalı 

patoloji və normal xarakterlər arasında fərq çox ciddidir.Ġkinci 

və  üçüncü  zonalara  ayıran  əlamətlərin  bir  tərəfində  ümumi 

psixologiyaya  məxsus  fərqlər  durur.  Əlbəttə,  əlamət  çox 

yığcam səslənir. Buna baxmayaraq, onu xarakterin intensivliyi 

məhvərində  təxmini  olaraq  lokallaĢdırmağa  imkan  verən  

meyarlar mövcuddur. 

        Bu  meyarlar  üçdür  və  onlar  QannuĢkin-Kerbikovun 

“psixopatiyanın meyarları” kimi məĢhurdur. Xarakteri patoloji 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



167 

167 


167 

167 


167 

167 


167 

167 


167 

hesab  etmək,  yəni    psixopatiya  kimi    qiymətləndirmək  olar. 

A.E.Liçkonun  fikrincə  bu  ilk  əlamət  atalar  sözündə  yaxĢı 

misal  gətirilir  (Necə  gəlibsənsə  elə  də  gedəcəksən).  Ġkinci 

əlamət  –  xarakterin  ümumilik  əlamətidir;  psixopatlarda 

xarakterin eyni bir xüsusiyyətinə hər yerdə rast gəlinir: evdə, 

iĢdə  istirahət  edərkən  və    tanıĢların  da,  özgələrinin    də 

arasında.  Əgər  insan  evdə  bir  cür,  adamlar  arasında  baĢqa 

cürdürsə  o  psixopat  deyil.  Nəhayət,  üçüncü,  demək  olar  ki, 

psixopatiyanın ən güclü əlaməti – sosial uyğunsuzluqdur. 

        Bu  əlamət  ondan  ibarətdir  ki,  insan  daima  həyati  çətin-

liklərlə qarĢılaĢır. 

        Normal xarakterlərin son  variantları kimi xarakterin  ak-

sentuasiyasına  gəldikdə  isə,  bu  xarakterli  insanlar  üçün  də 

bəzi problemlər və çətinliklər xarakterikdir. Buna görə də həm 

terminin  özü,  həm  də  aksentuasiyalı  xarakterlərin  ilk  tətqi-

qatları  psixiatrların  əsərlərində  ilk  dəfə  iĢıq  üzü  görüb.  Hər 

halda aksentuasiyalı  xarakterlərin  problemləri bəlkə də daha 

çox ümumi psixologiyaya aiddir. 

        MəĢhur alman psixiatrı K.Leonqardın fikrincə, 20%-50% 

insanlarda  xarakterin  bəzi  əlamətləri  o  qədər  kəskinləĢir  ki, 

(diqqəti  cəlb  edir)  mübahisələrə  və  əsəb  pozuntusuna  gətirib 

çıxarır.  Xarakterin  aksentuasiyası  onun  ayrı-ayrı  xüsusiy-

yətlərinin, digərlərinin əksinə olaraq inkiĢafının ĢiĢirdilməsidir 

və bunun nəticəsində də ətrafdakı adamlarla qarĢılıqlı əlaqəni 

çətinləĢdirir.Leonqard aksentuasiyanın 12 tipini ayırır.         

Xarakterin  aksentuasiyasına  daha  çox  yeniyetmə  və 

gənclərdə    rast  gəlinir  (50-80%).  Aksentuasiyanın  tiplərini  

xüsusi    psixoloji  testlərin  köməyi  ilə  müəyyən  etmək  olar. 

Leonqard  aksentuasiyanın  tiplərinin  aĢağıdakı  təsnifatını 

vermiĢdir.   

1)

 

Gipertim  tip  –  bu  tipə  mənsub  olan  adamlar 

həddindən artıq təmasda olmağı sevməklə, ifadəli jest, mimika 

və  pantomimikaları,  çox  danıĢan,    azdanıĢan,  baĢladıqları 

söhbətdən  spontan  Ģəkildə  uzaqlaĢmaları,  həmiĢə  birinci 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   128   129   130   131   132   133   134   135   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə