MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə137/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   133   134   135   136   137   138   139   140   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

180 



180 

psixologiyada  ən  çox  yayılmıĢ  yanaĢma  tərzidir.  Bu  sahədə 

görkəmli  rus  psixoloqu  B.M.Teplovun  tədqiqatları  xüsusilə 

diqqəti cəlb edir. B.M.Teplov «qabiliyyət» anlayıĢının üç əsas 

əlamətini qeyd etmiĢdir.

17

 



B.M.Teplova  görə  qabiliyyətlər  altında,  birincisi, 

insanları 

bir-birlərindən 

fərqləndirən 

fərdi-psixoloji 

xüsusiyyətlər baĢa düĢülür. Ġkincisi, ümumiyyətlə hər cür fərdi 

xüsusiyyəti deyil, yalnız hər hansı bir və ya bir neçə fəaliyyəti 

müvəffəqiyyətlə  icra  etməyə  imkan  verən  fərdi  xüsusiyyəti 

qabiliyyət  adlandırmaq olar. 

Üçüncü,  «qabiliyyət»  anlayıĢını  hər  hansı  bir  insanda 

artıq yaranmıĢ olan bilik, vərdiĢ və bacarıqlarla eyniləĢdirmək 

olmaz. 


A.V.Petrovskinin  və  M.Q.YaroĢevskinin  fikrincə 

qabiliyyətlər və bilik, qabiliyyətlər və bacarıq, qabiliyyətlər və 

vərdiĢlər  eyniyyət  təĢkil  etmir.  Bilik,  bacarıq  və  vərdiĢlərə 

nisbətdə  qabiliyyətlər  bir  növ  imkan  kimi  çıxıĢ  edir.  Onların 

fikrincə psixologiya elmi  qabiliyyətlər ilə  fəaliyyətin mühüm 

komponentləri  olan  bilik,  bacarıq  və  vərdiĢlərin  eyni 

olmadıqlarını  inkar  etməklə  yanaĢı,  onların  vəhdətini  də 

xüsusi olaraq göstərir. Qabiliyyətlər yalnız fəaliyyətdə, özü də 

həmin  qabiliyyətlər  olmadan  icrası  mümkün  olmayan 

fəaliyyətdə aĢkar olunur. 

Bəs qabiliyyətlərin bilik, bacarıq və vərdiĢlərlə vəhdəti 

nədə  ifadə  olunur?  Qabiliyyətlər  bilavasitə  bilik,  bacarıq  və 

vərdiĢlərdə  deyil,  onların  qazanılma  dinamikasında,  yəni 

bütün baĢqa Ģərtlər eyni olduqda, bu fəaliyyət üçün zəruri olan 

bilik və bacarıqlara yiyələnmə prosesinin nə qədər tez, dərin, 

asan və möhkəm icra olunmasında təzahür edir. 

Qeyd  edilənlərdən  aydın  olur  ki,  qabiliyyətlər  Ģəx-

siyyətin  fərdi-psixoloji  xüsusiyyətləri  olub,  hər  hansı  bir 

fəaliyyətin  müvəffəqiyyətlə  icrasına  imkan  yaradır  və  həmin 

                                                 

17

 Теплов Б.М. Способность и одаренность. // Хрестоматия  по 



возрастной и педагогической психологии. – М., 1981, с. 32-33. 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



181 

181 


181 

181 


181 

181 


181 

181 


181 

fəaliyyət  üçün  zəruri  sayılan  bilik,  bacarıq  və  vərdiĢlərə 

yiyələnmə dinamikasındakı fərqləri meydana çıxarır. 

 Qabiliyyət  və  istedad.  Burada  yeri  gəlmiĢkən  qabiliyyət 

və  istedad  anlayıĢlarının  fərqləndirilməsinə  də  diqqət  yetirmək 

lazım  gəlir.  Psixoloji  ədəbiyyatı  nəzərdən  keçirdikdə  müasir 

psixologiyanın  aktual  problemləri  içərisində  istedad  problemi 

xüsusi yer tutur. Psixoloqlar bunu hər Ģeydən əvvəl onunla bağlı 

hesab  edirlər  ki,  qabiliyyətlərin  fəaliyyət  prosesində  qarĢılıqlı 

əlaqəsinin  təhlili  təkcə  elmi  nəzəri  məsələ  olaraq  qalmır.  Onun 

mühüm praktik əhəmiyyəti də vardır. Təcrübə göstərir ki, insanın 

hər  hansı  bir  fəaliyyəti  müvəffəqiyyətlə  icra  etməsi  üçün  tək  bir 

qabiliyyət  deyil,  bir  neçə  qabiliyyət  iĢtirak  edir.  Bu  baxımdan 



qabiliyyətlərin bir və ya bir neçə fəaliyyətin müvəffəqiyyətli icrası 

üçün şərt olan özünəməxsus birliyi istedad adlanır. 

Professor Ə.S.Bayramov və prof. Ə.Ə.Əlizadənin qeyd 

etdikləri kimi, əgər müĢahidəçilik, poetik görmə, surət, hiss və 

hərəkət  hafizəsi,  yaradıcı  təxəyyül,  obrazlı  təfəkkür,  lüğət 

ehtiyatının  zənginliyi  və  ifadəli  dil,  söz  assosiasiyalarının 

zənginliyi  kimi  müxtəlif  qabiliyyətlər  ədəbi  fəaliyyət  daxi-

lində  üzvi  surətdə  birləĢib  onu  müvəffəqiyyətlə  icra  etməyə 

imkan verirsə, bu ədəbi istedaddır. 

Pedaqoji  istedadı  da  bu  cür  xarakterizə  etmək  olar. 

Buraya müĢahidəçilik, didaktik, komunikativ, perseptiv, peda-

qoji  təxəyyül,  yüksək  nitq,  suqqestik  və  s.  qabiliyyətlərin 

məcmuu  daxildir.  Bu  cür  istedada  malik  olan  müəllim 

pedaqoji fəaliyyəti yüksək müvəffəqiyyətlə yerinə yetirə bilir. 

Ġstedadın  uĢaqlıq,  yeniyetməlik  və  gənclik  yaĢı  dövr-

ləri üçün səciyyəvi olan aĢağıdakı növlərini qeyd etmək olar: 

 

 



 

 

 



 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

182 



182 

 

 



                                          

                                    

                                                           

                                                         

 

                                              



                                       

                                          

                  

                          

 

  ġəkil 17 

Ġstedadın növləri (Ə.Ə.Əlizadəyə görə) 

Professor Ə.Ə.Əlizadə haqlı olaraq istedadı yaradıcılıq 

hadisəsi  adlandırır.  Onun  hansı  növü  olursa  olsun,  ancaq  və 

ancaq    yaradıcılıq  kontekstində  nəinki  dəyərləndirilməlidir, 

həm də öyrənilməlidir

1



Qabiliyyətlərin  mahiyyətini  dərk  etmək  üçün  onları 

keyfiyyət  və  kəmiyyət  baxımından  xarakterizə  etmək 

zəruridir. 

  

 



 

                                                 

1

 Ялизадя Я.Я. Истедадлы ушаглар. Психоложи мясяляляр. Есселяр, етьдляр. 



– Бакы, 2005, сящ. 29 

Йарадыcы башланьыc 

Академик истедад 

Бядии истедад 

Конструктив (техники) истедад 

Психомотор истедад 

Сосиал истедад 

Педагоjи истедад 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   133   134   135   136   137   138   139   140   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə