MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə141/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   137   138   139   140   141   142   143   144   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

192 



192 

V. 17. 4. Qabiliyyət və talantın təbii Ģərtləri 

 

Təbii imkanlar və qabiliyyət. Qabiliyyətlərin insanda 

necə yaranması mubahisəli bir məsələ kimi daima diqqəti cəlb 

etmiĢdir. Artıq psixologiyada belə bir fikir  əsaslandırılmıĢdır 

ki,  Ģəxsiyyətin  bütün  baĢqa  fərdi-psixi  xassələri  kimi 

qabiliyyətlər  də  insan  tərəfindən  hazır  Ģəkildə,  təbiətin  ona 

verdiyi fitri, anadangəlmə bir Ģey kimi əldə edilmir, həyat və 

fəaliyyətdə  formalaĢır.  Bununla belə qabiliyyətlərin  fitriliyini 

inkar  etmək  hec  də  mütləq  səciyyə  daĢımır.  Psixologiyada 

belə bir müddəa əsas götürülür ki, insan hər hansı bir fəaliyyət 

sahəsində müvafiq qabiliyyətlərə yiyələnmək üçün zəruri olan 



təbii  imkanlarla  doğulur.  Bu  imkanlar  qabiliyyətlərin 

inkiĢafının təbii ilkin Ģərtləri kimi özünü göstərir. Onlar beyin 

qurluĢunun, hiss və hərəkət üzvlərinin morfoloji və funksional 

xüsusiyyətlərindən ibarətdir. Onlar hələ qabiliyyət deyil, təbii 

imkanlardırlar. Həmin imkanlar yalnız müvafiq Ģəraitin, təlim 

və  tərbiyənin  təsiri  altında  bu  və  ya  digər  fəaliyyətin 

müvəffəqiyyətlə 

icrasını 

təmin 

edən 


qabiliyyətin 

formalaĢmasına  gətirib  çıxara  bilər.  Əgər  belə  Ģərait 

yaranmazsa  həmin  imkanlar  yalnız  imkan  səviyyəsində 

qalacaq,  qabiliyyətə  çevrilməyəcəkdir.  Çünki  hər  cür 

qabiliyyət nəyə isə, hər hansı bir konkret insan fəaliyyəti və ya 

fəaliyyətləri  üçün  qabiliyyətdir.  Əks  halda  «qabiliyyət»  sözü 

mənasız bir sözə çevrilərdi. 

Ümumiyyətlə  götürdükdə  təbii  imkanlar  çoxmənalı, 

çoxcəhətli  xarakter  daĢıyır.  Belə  ki,  fəaliyyətin  verdiyi 

tələblərin  xarakterindən  asılı  olaraq  eyni  təbii  imkanların 

əsasında müxtəlif qabiliyyətlər inkiĢaf etdirilə bilər. 

Hazırkı dövrdə təbii imkanların qabiliyyətlərin inkiĢafı 

üçün  az  və  ya  çox  təsir  göstərməsi  barədə  müxtəlif  fikirlər 

mövcuddur.  

Məsələn,  müasir  fiziologiyada  belə  bir  fikir  irəli 

sürülür ki, nitqin hərəki mərkəzi beyinin sol yarım kürələrinin 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



193 

193 


193 

193 


193 

193 


193 

193 


193 

alt  qırıĢlarının  arxa  hissəsinin  üçdə  birində,  nitqi  anlama 

mərkəzi isə sol yarımkürələrin yuxarı gicgah qırıĢlarının arxa 

hissəsinin  üçdə  birində  yerləĢir.  Əgər  nəzərə  alsaq  ki,  insan 

nitqi  beynin  ayrı-ayrı  sahələrinin  mürəkkəb  qarĢılıqlı 

əlaqəsinin məhsuludur, onda belə bir fikri əsas götürə bilmərik 

ki,  insanın  nitq  fəaliyyəti  ilə  bağlı  olan  qabiliyyəti  beynin 

yalnız bir sahəsi ilə lokallaĢa bilər.  

Bununla yanaĢı olaraq yaĢlı adamlarda beyin çəkisinin 

orta hesabla 1400 qramdan çox və ya az olmasının insanların 

əqli  qabiliyyətcə  fərqlənmələrinə  səbəb  olması  haqqında 

fikirləri  də  əsaslandırmaq  imkanı  vermədi.  (Ġ.S.Turgenevin 

beyin  çəkisi  2012q,  C.Bayronun-1800q.  görkəmli  kimyaçı 

U.Libixin-1362q; yazıçı A.Fransın-1017q; olmuĢdur). 

Hazırda  təbii  imkanların  beyin  və  hiss  üzvlərinin 

mikrostruktura  ilə  əlaqələndirən  fərziyyələr  daha  səmərəli 

hesab olunur. Güman edirlər ki, beyin hüceyrəsi quruluĢunun 

daha  dərindən  tədqiqi  istedadlı  Ģəxsin  sinir  toxumasını 

fərqləndirən  morfoloji  və  funksional  xüsusiyyətləri  müəyyən 

etməyə  imkan  verər.  Bununla  yanaĢı  olaraq,  təbii  imkanların 

sinir proseslərinin bəzi fərqləndirici xüsusiyyətləri ilə (onların 

qüvvə, müvazinət və mühərrikliyə görə fərqləri ilə) və deməli 

ali  sinir  fəaliyyətinin  tipi  ilə  Ģərtləndiyini  irəli  sürən 

fərziyyələr də mövcuddur. 



Qabiliyyətlər  və    irsiyyət.      Qabiliyyət  və  irsiyyət 

problemi  mutəxəssislərin    diqqətini  cəlb  edən  problemlərdən 

biri  olmuĢdur.  Qabiliyyətlərin  təbii  ilkin  Ģərtləri  olan  təbii  

imkanların  bütün  digər  morfoloji  və  fizioloji  keyfiyyətlər 

kimi,  ümumi  genetik  qanunlara  tabe  olduğu  qeyd  olunur. 

Lakin  təbii  imkanların  irsən  keçməsinin  mümkün  olması 

fikrini qabiliyyətlərin irsiliyi ideyası ilə eyniləĢdirmək olmaz. 

Bu problemin öyrənilməsi ilə mütəxəssislər məĢğul olmuĢlar. 

1875-ci  ildə  ingilis  antropoloqu  və  psixoloqu  F.Haltonun 

«Talantın irsiliyi onun qanunları və nəticələri» adlı kitabı nəĢr 

olunmuĢdur. Müəllif bir neçə görkəmli Ģəxsiyyətin qohumluq 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

194 



194 

əlaqələrini öyrənərək belə bir nəticəyə gəlmiĢdir ki, talant ya 

ata,  ya  da  ana  xətti  ilə  nəsildən  nəsilə  keçir.  Lakin  Haltonun 

gəldiyi nəticələr elmi mötəbərliyə malik deyildir. O, öz fikrini 

əsaslandırmaq  üçün  heç  bir  elmi  dəlil  gətirə  bilməmiĢdir. 

Bununla  belə  mütəxəssislər  belə  bir  fikrə  gəlmiĢlər  ki,  əksər 

hallarda  görkəmli  Ģəxsiyyətlərin  nəsil  ağacının  öyrənilməsi 

bioloji  irsiyyət  deyil,  həyat  Ģəraitinin,  qabiliyyətlərin  inkiĢafı 

üçün  zəruri  olan  əlveriĢli  ictimai  Ģəraitin  irsi  xarakter 

daĢımasını sübut edir. 

Ümumiyyətlə,  aparılmıĢ  tədqiqatlar  və  ciddi  statistika 

qabiliyyət və talantların irsiliyi barədə heç bir əsas vermir. Bu 

və  ya  digər  təbii  imkanın  irsən  keçməsi  qabiliyyətin  və 

talantın  irsən  keçməsi  demək  deyildir.  Qabiliyyətlərin 

yaranması  üçün  zəruri  olan  təbii  imkanlar    yalnız  müvafiq 

Ģəraitdə qabiliyyətin formalaĢmasına gətirib çıxara bilir.  



 

V. 17. 5. Qabiliyyətlərin formalaĢması 

 

Qabiliyyətlər 

və 

təlim. 

Qabiliyyətlərin 

formalaĢmasında    ən  önəmli  rolu  təlim  oynayır.  Təbii 

imkanlardan      danıĢarkən  qeyd  olunduğu    kimi,  

qabiliyyətlərin    inkiĢafı  müxtəlif  adamlarda  heç  də  eyni  cür 

olmayan təbii ilkin Ģərtlərdən asılı olsa da, qabiliyyətlər daha 

çox bəĢər tarixinin məhsuludur. Ġnsan bəĢəriyyətin əldə etdiyi 

təcrübəni,  bilik  sərvətlərini  mənimsəmədən  müvafiq 

qabiliyyətlərə  yiyələnməsi  mümkün  deyildir.  Bununüçünsə 

təlim  xüsusi  yer  tutur.  Ġnsanlar  təlim  prosesində  tarixən  əldə 

edilmiĢ  nailiyyətlərə  yiyələnməklə,  öz  qabiliyyətlərini 

formalaĢdırırlar.  A.V.  Petrovski  və  M.Q.YaraĢevskinin  qeyd  

etdikləri  kimi  «qabiliyyətlərin  təzahürü  insanların  tarixən 

ictimai  tələbatlara  cavab  vermək  məqsədilə  əldə  etdikləri 

müvafiq bilik, bacarıq və vərdiĢlərin formalaĢmasının konkret 

iĢ pryomlarından (metodikadan) bilavasitə asılıdır». 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   137   138   139   140   141   142   143   144   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə