MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə181/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   177   178   179   180   181   182   183   184   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



315 

315 


315 

315 


315 

315 


315 

315 


315 

onun  müstəqil  yerinə  yetirə  bildiyini  ona  öyrətmək  qədər 

mənasızdır. 

Bununla  yanaĢı  təlim  fəaliyyətinin  səmərəliliyini  təmin 

etmək  üçün  Ģagirdlərin  mənimsəmə  imkanlarının  aĢkara 

çıxarılması  da  ən  zəruri  Ģərtlərindəndir.  ġagirdlərin 

mənimsəmə imkanlarının aĢkara çıxarılmasında yaş həssaslığı 

haqqında  psixologiyada  toplanmıĢ  məlumatların  əhəmiyyəti 

böyükdür.  UĢağın  inkiĢafının  ayrı-ayrı  mərhələlərində 

psixikanın  bu  və  ya  digər  istiqamətdə  inkiĢafı  üçün  daha 

əlveriĢli  Ģərait  yaranır.  Bunlardan  bəzisi  müvəqqəti,  keçici 

xarakter  daĢıyır.  Görünür  psixi  fəaliyyətin  ayrı-ayrı 

dövrlərinin  olması  və  güclənməsi  üçün  optimal  vaxt 

mövcuddur.  Bu  cür  yaĢ  dövrləri  bu  və  ya  digər  psixi 

xüsusiyyət və keyfiyyətin inkiĢafı üçün nisbətən optimal olar-

sa, həmin dövrləri senzitiv dövrlər adlandıra bilərik. Məsələn, 

nitqin inkiĢafı üçün bir yaĢdan beĢ yaĢa qədər olan dövr, riyazi 

qabiliyyətlərin  formalaĢması  üçün  15-20  yaĢ  senzitiv  dövr 

hesab olunur. Psixi inkiĢafın senzitiv dövrlərinin əhəmiyyətini 

qeyd edərək L.S.Vaqotski yazırdı: “Bu dövrdə hissi həssaslıq 

inkiĢafda  dərin  dəyiĢikliklər  əmələ  gətirərək  onun  bütün 

gediĢinə müəyyən təsir göstərir. BaĢqa vaxtlarda həmin Ģərtlər 

özü  tamamilə  neytral  olar,  ya  da  inkiĢafın  gediĢinə  əks  təsir 

göstərə  bilər.  Senzitiv  dövrlər  bizim  təlimin  optimal  müd-

dətləri adlandırdığımız anlarla tam uyğyn gəlir”. Ona görə də 

Ģagirdlərlə  apardığımız  təlim  iĢini  onların  psixi  inkiĢaflarının 

“senzitiv” dövrlərinə uyğunlaĢdırmaq təlim prosesini optimal-

laĢdırmağın mühüm Ģərtlərindən biridir. 



 

VI. 24.3. Öyrənməyə qabillik problemi və mənimsəmə 

   

Öyrənməyə qabillik problemi. Bu problem Ģagirdlərin 

geridə  qalma,  mənimsəyə  bilməmə  səbəblərini  aĢkara 

çıxarmaqla  əlaqədar  meydana  çıxan  problemdir.  Təlim 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

316 



316 

materiallarının  mənimsənilməsində    geridə  qalan  Ģagirdlərin 

psixoloji  xarakteristikası  əsasında  psixoloqlar  “öyrənməyə 

qabillik”  anlayıĢını  irəli  sürmüĢlər.  Həmin  anlayıĢ  altında 

Ģagirdlərin bilikləri və təlim fəaliyyəti tərzlərini mənimsəməyə 

nə  dərəcədə  həssas,  qabil  olduqları  nəzərdə  tutulmuĢdur. 

Öyrənməyə  qabilliyi  Ģagirdin  əqli  inkiĢafı  ilə  qarıĢdırmaq 

olmaz.  Yüksək  əqli  inkiĢaf  səviyyəsinə  malik  olan  adamda 

bəzən  öyrənməyə  qabilliyin  aĢağı  səviyyədə  olduğunu 

müĢahidə etmək mümkündür. YaĢ artdıqca əqli inkiĢaf yüksək 

səviyyəyə  qalxa  bildiyi  halda,  öyrənməyə  qabillik  uzun 

müddət az və ya çox dərəcədə öz sabitliyini saxlaya bilər. 



Deməli,  öyrənməyə  qabillik  insanın  təlim  prosesində 

bilik,  bacarıq  və  vərdişləri  mənimsəməsinin  sürət  və 

keyfiyyətinin fərdi göstəricisindən ibarətdir. 

Öyrənməyə  qabilliyin  ümumi  və  xüsusi  növləri  vardır. 

Öyrənməyə  ümumi  qabillikdən  danıĢarkən  hər  cür  materialı, 

bütün  tədris  fənlərini  mənimsəməyə  qabillik,  öyrənməyə 

xüsusi  qabillikdən  söhbət  gedərkən  isə  ayrı-ayrı  materialları 

(müxtəlif  elmləri,  incəsənəti,  yalnız  bir  fənni,  tək  bir  praktik 

fəaliyyət  növünü)  mənimsəməyə  qabillik  nəzərdə  tutulur. 

Bunlardan  birincisi  fərdin  ümumi,  ikincisi  isə  xüsusi 

istedadının göstəricisi hesab olunur. 

Öyrənməyə  qabilliyin  əsasında  idrak  proseslərinin, 

Ģəxsiyyətin  iradi-emosional  sahəsinin  inkiĢaf  səviyyəsi,  eləcə 

də  bunlardan  doğan  təlim  komponentlərinin  inkiĢafı  dayanır. 

Lakin  öyrənməyə  qabillik  təkcə  fəal  dərketmənin  inkiĢaf 

səviyyəsilə,  daha  doğrusu,  subyektin  müstəqil  olaraq  dərk 

etmə  və  mənimsəmə  bacarığı  ilə  deyil,  onun  artıq  müvafiq 

bilik və bacarıqlara malik olan adamın köməyilə dərk edə və 

mənimsəyə  bilmək  bacarığı  səviyyəsi  ilə  də  Ģərtlənir.  Ona 

görə  də  öyrənməyə  qabillik  təlim  və  mənimsəmə  qabiliyyəti 

kimi müstəqil dərk etmə qabiliyyətlərindən fərqlənir və yalnız 

idrak qabiliyyətlərinin inkiĢafı kimi qiymətləndirilə bilməz. 



Geridə  qalan  Ģagirdlərin  psixoloji  xüsusiyyətləri. 

Psixoloqların geridə qalan Ģagirdlərlə apardıqları iĢlər zamanı 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



317 

317 


317 

317 


317 

317 


317 

317 


317 

müəyyən  edilmiĢdir  ki,  bu  cür  uĢaqlar  deduktiv  əqli  nəticə 

apara  bilmir,  əsas  əlamətləri,  xüsusilə  bir  neçə  belə  əlamət 

olduqda,  ayırmaq  və  onların  əsasında  ümumiləĢdirmə  apar-

maqda çətinlik çəkirlər.  

Bununla  yanaĢı  olaraq,  geridə  qalan  Ģagirdlər  təhlil 

aparmaqda da çətinlik çəkir, adətən onların mücərrədləĢdirmə 

və  ümumiləĢdirmə  səviyyələri  problemin  məhsuldar  Ģəkildə 

həlli üçün lazım olan səviyyədən aĢağı olur. 

Təlimdə  yetirməyən  bu  cür  Ģagirdlərin  sözlü-məntiqi 

təfəkkürünün  inkiĢafı  əyani-əməli  təfəkkürlərindən  geridə 

qalır.  Ona  görə  də  həmin  Ģagirdlər  ya  qaydanın  Ģərhini  baĢa 

düĢmür,  ya  da  qayda  haqqında  yalnız  formal  biliklər 

məsələnin düzgün həllinə gətirib çıxarmır. 

Psixoloji tədqiqatlar təlimdə geridə qalan Ģagirdlərin üç 

tipini müəyyənləĢdirməyə imkan vermiĢdir:  



birinci  tip  özünün  öyrənməyə  qabilliyinin  aĢağı 

səviyyəsi  ilə,  lakin  təlimə  qarĢı  müsbət  münasibətləri  və 

məktəbli mövqelərini saxlamaları ilə xarakterizə olunurlar;  

ikinci  tip  geridə  qalan  Ģagirdlər  fikri  fəaliyyətinin 

yüksək  keyfiyyətləri  və  məktəbli  mövqelərini  qismən  və  ya 

tamamilə itirmələri ilə fərqlənirlər;  

üçüncü  tip  Ģagirdlərdə  öyrənməyə  qabillik  aĢağı 

olmaqla  onlarda  təlimə  qarĢı  mənfi  münasibət  və  məktəbli 

mövqelərini  qismən  və  ya  tamamilə  itirmə  xüsusiyyətləri 

özünü göstərir. 

Psixoloji  tədqiqatlar  geridə  qalan  Ģagirdlərin  bu  cür 

tiplərinin  özünəməxsus  yarımtipləri  olduğunu  da  aĢkara 

çıxarmıĢdır (N.Ġ.Muraçkovski). 

Hər  bir  tipi  yarımtiplərə  ayırmaq  üçün  aĢağıdakı  iki 

göstəriciyə  istinad olunmuĢdur: 

1) 


 

Ģagirdlərin  təlimdəki  müvəffəqiyyətsizliklərini  əvəz 

etmələrinə imkan verən vasitələr

2) 


 

Gələcəkdə  müəyyən  fəaliyyətə  qarĢı  yönəlmənin 

olması və ya da olmaması. 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   177   178   179   180   181   182   183   184   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə