MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə21/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs 

Mərkəz

i

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 

 

63 


Nemov  R.S.    Psixoloqiə.  V  3-x  kniqax,  kn.  1.  –  M.,                                           

1998, s. 5-90. 



Maklakov  A.Q.    Obhaə  psixoloqiə.  –  Piter,  2001,                                              

s. 12-69. 



 

RubinĢteyn  S.L.    Osnovı  obhey  psixoloqii.  V  2-x                                      

tom – t. 1,  M.,1989, s.12-89. 



Fress  P.,  Piaje  J.  Gksperimentalğnaə  psixoloqiə                                     

Vıp. 1-2 .M., 1966, s. 99-155                            

                                 

                           




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 



64 

2 - c i   F Ə S Ġ L  

PSĠXĠKANIN FĠLOGENEZDƏ ĠNKĠġAFI 

                         

                                    Qısa xülasə 

 

Psixikanın    yaranma  və  inkiĢafının  öyrənilməsi 

tarixindən.  Hər cür materiyanın inikas qabiliyyətinə malik olması. 

Psixikanın  filogenezdə  inkiĢafı  əksetdirmənin  tropizm, 

instinktiv, həyatda qazanılan və intellektual davranıĢ formaları kimi.  



Tropizmlər bioloji amillərə orqanizmin özünəməxsus cavab 

vermə üsulu kimi.  Tropizmlərin növləri: fototropizm, termotropizm, 

xemotropizm, topotropizm. 

Ġnstiktiv  davranıĢ  –  mühitin  müəyyən  Ģəraitinə,  təsirinə 

qarĢı anadangəlmə reaksiya forması kimi. 

Heyvanlarda vərdiĢlər həyatda qazanılan davranıĢ forması 

kimi. 


Heyvanlarda  intellektual  davranıĢ  forması  və  onun 

xüsusiyyətləri. 

  

 

Psixikanın filogenezdə inkiĢafı 

 

Psixikanın  yaranma  və  inkiĢafının  öyrənilməsi 



tarixindən.  Psixikanın  yaranması  və  inkiĢafının  öyrənilməsi 

təbiət  elmlərinin,  o  cümlədən  psixologiyanın  qarĢısında  duran 

mürəkkəb,  mühüm  vəzifələrdən  olmuĢdur.  Hələ  eramızdan 

əvvəl psixikanın (ruh) yaranması, mahiyyəti ilə bağlı iki fərqli 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs 

Mərkəz

i

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 

 

65 


dünyagörüĢü:  idealist  və  materialist  dünyagörüĢü  barədə 

fikirlər irəli sürmüĢdülər.  Ġdealistlər hesab edirdilər ki,  psixika 

(ruh)  bədəndən  asılı  olmayaraq      mövcuddur  və  materiyadan 

əvvəl  yaranmıĢdır.  Materialistlərə  görə  isə  materiya  obyektiv 

gerçəklikdir,  bizim  Ģüurumuzdan  asılı  olmayaraq  mövcuddur 

və  daim  dəyiĢir,  hərəkətdə  olur,  inkiĢaf  edir.  Psixika  yüksək 

surətdə təĢəkkül tapmıĢ materiyanın məhsuludur. 

Psixologiya  elminin  baĢlıca  vəzifələrindən  biri  də  insan 

psixikasını  öyrənməklə  bağlıdır.  Lakin  insan  psixikasının 

təbiətini  öyrənmək  üçün  ilk  növbədə  pasixikanın  necə 

yaranmasını, canlıların bioloji təkamülü nəticəsində onun necə 

inkiĢaf etdiyini və insanlarda necə  yeni məzmun kəsb etdiyini 

müəyyənləĢdirmək lazımdır. 

Daha vacib məsələlərdən biri də insan psixikasının tarixi 

inkiĢafının öyrənilməsi ilə bağlıdır.  

Müasir  insanların  psixi  xüsusiyyətləri  heç  də  insan 

psixikası üçün əbədi olan bir keyfiyyət deyildir. Onlar ictimai 

mühitin,  Ģəraitin  inkiĢafı  nəticəsində  dəyiĢir.  Sosial-iqtisadi 

Ģərait insan psixikasında əvvəlkilərdən fərqli yeni keyfiyyətlər 

yaradır.  Yəni  insan  psixikası  əbədi,  dəyiĢməz  olaraq  qalmır. 

Ġstənilən  konkret  tarixi  Ģəraitdə  insan  psixikasının  bəzi 

xüsusiyyətləri inkiĢaf  edir, Ģəraitlə ziddiyyət  təĢkil edənlər isə 

sanki «dondurulur». 

Cansız,  qeyri-üzvü  materiyadan  baĢlamıĢ  ən  ali 

mürəkkəb materiya olan insan beyninə qədər hər cür materiya 

maddi  aləmin  ümumi  keyfiyyəti  olan  inikas  (əksetdirmə), 

baĢqa sözlə, təsirə cavab vermə qabiliyyətinə malikdir. Ġnikasın 

forması materiyanın varlıq formasından asılıdır. 

Cansız maieriyada baĢ verən keyfiyyət dəyiĢikliklərinə 

əsasən canlı materiya yaranır və o, daha mürəkkəb xassəyə - 

qıcıqlanma xassəsinə malik olur. Bu xassə canlıların xarici 

təsirlərə fəal reaksiyalarına imkan verir. Qıcıqlanmanın inkiĢafı 

həyat Ģəraitinin mürəkkəbləĢməsi və orqanizmin anatomik 

quruluĢunun təkmilləĢməsi nəticəsində həssaslıq artmıĢ, 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 



66 

tədricən duyğular yaranmıĢdır. 

Psixikanın  filogenezdə  inkiĢafı  əksetdirmənin  tropizm, 

instinktiv,  həyatda  qazanılan  və  intellektual  davranıĢ 

formalarında  təzahür  etmiĢdir.  Elementar  qıcıqlanma  sadə, 

birhüceyrəli  orqanizmlərdə  özünü  göstərir  və  onların  mühüm 

təsirinə hərəkətlə cavab verirlər. Mühit canlı orqanizmə bioloji 

təsir  göstərə  bilər  ki,  bunun  nəticəsində  həmin  orqanizmin 

protoplazmasının xassəsi dəyiĢir. 

Bioloji  amillərə  özünəməxsus  cavab  vermək  üsulları 

tropizmlər və ya taksislər adlanır.  

Tropizmlərin 

aĢağıdakı 

növlərini 

fərqləndirirlər

fototropizm  -  canlı  orqanizmin  iĢığın  təsiri  ilə  hərəkət  etmə 

meyli;  termotropizm  -  iĢığın  təsiri  ilə  hərəkətetmə  meyli



xemotropizm - müəyyən fiziki-kimyəvi mühiti seçməyə meyli;  

topotropizm - mexaniki qıcıqlandırıcıların təsir ilə hərəkət etmə 

meyli və s. 

Canlılarda  psixikanın  təĢəkkül  tapması  onların  mühitə 

uyğunlaĢa  bilmələri  ilə  bağlı  olan  dəyiĢikliklərdən  yaranır. 

Yəni  canlının  xarici  mühitin  təsirinə  uyğun  davranıĢını 

meydana  çıxır.  Onların  mühitə  uyğunlaĢması  anatomik 

dəyiĢikliklərə  səbəb  olmur,  sadəcə  olaraq  onun  davranıĢı 

dəyiĢir. 

Bir çox canlıların davranıĢı instinktiv davranıĢdır və təbii 

tələbatdan  doğur.  Mühitin  müəyyən  şəraitinə,  təsirinə  qarşı 



mürəkkəb anadangəlmə reaksiya forması instinktlər adlanır. 

Ġnstinktiv  davranıĢ  müəyyən  bir  növün  hamısı  üçün 

xarakterik olan anadangəlmə davranıĢdır. Bir çox alimlər hesab 

edirlər  ki,  instinktlər  dəyiĢməzdir  və  canlıların  fərdi  qaydada 

mühitə  uyğunlaĢması  prosesində  dəyiĢməz  qalır.  Lakin  belə 

yanaĢma səhvdir. Ġ.P. Pavlov göstərir ki,  canlıların inkiĢafının 

bütün  dövrlərində  fərdi  uyğunlaĢma  olmuĢdur.  Bu  canlıların 

(məsələn,  bağırsaqboĢluqlarda)  həyat  prosesində  ayrı-ayrı 

fərdlərdə müvəqqəti əlaqələr – Ģərti reflekslər yaranır. Məsələn, 

kağız parçasını aktiniyaya yaxınlaĢdırsaq onu tutub udar, lakin 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə