MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə62/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 



170 

tutur.  Bunlara  K.Xorninin  nevroz  nəzəriyyəsini,  E.Frommun 

konsepsiyasını, Q.S.Sallivenın interpersonal nəzəriyyəsini, E.Eriksonun 

eqo-psixologiyasını aid etmək olar.  

Amerika  psixoloqu  Kartin  Xorni  (1885-  1952)  insan 

Ģəxsiyyətinin  əsasında  anadangəlmə  narahatlaq  hissini  qoymuĢdur. 

Onun fikrincə uĢaq həmin hisslə doğulur. Doğulduğu gündən uĢaq üzvü 

səviyyədə  narahatlaq  hissi  keçirməyə  baĢlayır  və  həmin  hisslər  onun 

bütün  sonrakı  həyatına  təsir  edir,  onu  bəzəyir,  psixi  fəaliyyətin  daxili 

xassəsi  kimi  özünü  göstərməyə  baĢlayır.  Mövcud  olduğu  ilk  saniyədən 

baĢlayaraq  insan  dünyaya  qarĢı  düĢmənçilik  hissi  keçirməyə  baĢlayır. 

Məhz  buna  əsaslanaraq  K.Xorni  narahatlıq  hissini  insanın  davranıĢının 

əsas motivasiyası hesab edir və onu «köklü həyəcan» adlandırır. Onun 

fikrincə «köklü həyəcan» insanı təhlükəsizliyə cəhd göstərməyə məcbur 

edir. 

ġəxsiyyətin  klinik  nəzəriyyəsi  konsepsiyasında  Erik  Frommun 



(1900  –  1980)  da  xidmətləri  az  olmamıĢdır.  O,  Almaniyada  anadan 

olmuĢ,  fəaliyyətə  baĢlamıĢ,  sonra  Amerikaya,  oradan  da  Meksikaya 

getmiĢdir. Froma görə ictimai inkiĢaf Ģəxsiyyətin daha çox fərdiləĢməsi 

ilə  azadlığına  gətirib  çıxarır.  Onun  fikrincə  yeni  azadlıq  inamsızlıq,  öz 

gücünü  duymamaq,  Ģübhə,  tənhalıq  və  həyəcanın  meydana  gəlməsi  ilə 

bağlıdır.  Buradan  da  Ģəxsiyyətin  «azadlıqdan  qaçması»  meydana  gəlir. 

O,  özünün  «Azadlıqdan  qaçıĢ»  kitabında  Amerikanı  xəstə  ölkə 

adlandırmıĢdır.  Onun  fikrincə  kapitalizm  cəmiyyətindəki  rəqabət 

nevrotik Ģəxsiyyətlər, funksional nevroz yaradır. E.Fromm adamları bir 

Ģəxsiyyət  kimi  dörd  yerə  ayırır:  mazoxist,  sadist,  konformist  və  tənha 

(tərk dünya).  

Mazaxist  tipə  malik  olan  adam,  Frommun  fikrincə,  cəmiyyətdə 

daim  uğursuzluqlarla  qarĢılaĢan  adamdır.  Bu  uğursuzluqda  o  yalnız 

özünü günahkar sayır.  

Sadist  tip  öz  uğursuzluqlarının  günahını  özündə  deyil,  baĢqa 

adamlarda,  cəmiyyətdə  görür.  O,  adamları  və  dünyanı  düĢmən  kimi 

qavrayır  və  onları  məhv  etməyə  cəhd  göstərir.  Daima  hakimiyyətə, 

hökmranlığa, əzməyə, dağıtmağa can atır.  



Konformist  tip  ümumi  kütləyə  qarıĢır,  baĢqaları  necədirsə  onlar 

kimi  olmağa,  onlardan  fərqlənməməyə  cəhd  edir.  O,  həmiĢə  mövcud 

Ģəraitə uyğunlaĢır. 

Tənha tip (otĢelnik) həmiĢə mübarizədən, cəmiyyətdən uzaqlaĢır, 

situasiyadan kənar olmağa, ondan qaçmağa çalıĢır.  




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs 

Mərkəz

i

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 

 

171 


ġəxsiyyətin  klinik  nəzəriyyəsinin  digər  nümayəndəsi  Amerika 

psixoloqu    Q.S.Salliven  (1892-  1949)  olmuĢdur.  O,  əsasən  K.Xorninin 

istiqamətini qəbul etmiĢdir. Onun fikrincə psixoloji tədqiqatların obyekti 

ayrı-ayrı subyektlər deyil, subyektlərin birgə fəaliyyətinin məhsulu olan 

Ģəxsiyyət  olmalıdır.  Salliven  Ģəxsiyyətin  inkiĢafının  mexanizmini  AĢa-

ğıdakı  Ģəkildə  nəzərdə  tutur:  1)  incəliyə,  əzizlənməyə  tələbat,  2) 

həyəcandan qaçmaq cəhdi. 

Sallivenin  fikrincə  təhlükəsizliyə  olan  tələbat,  həyəcandan 

qaçmaq cəhdi sosial xarakter daĢıyır, lakin bu sosiallıq uĢaq doğularkən 

onun üzvü tələbatına daxil olur.  

Salliven  belə  hesab  edir  ki,  uĢaq  doğularkən  hər  iki  mexanizm 

mövcud  olur  və  onlar  Ģəxsiyyətin  inkiĢaf  mexanizmini  təĢkil  edirlər. 

Lakin  insan  yaĢadığı  xarici  aləmdə  daima  onu  təmin  etməyən  və 

həyəcan  doğuran  hallarla  rastlaĢır.  Məhz  xarici  aləmlə  həmin 

mübarizədə,  baĢqa  sözlə,  narahatlıqla  mübarizədə  insan  Ģəxsiyyəti 

formalaĢır. Salliven bunu «mən-sistem» adlandırır. O göstərir ki, «mən-



sistem»,  daha  doğrusu,  Ģəxsiyyət,  birincisi,  Ģüursuzluq  səviyyəsində 

narahatlıqla  mübarizədə,  ikincisi,  həmin  narahatlıqdan  yaxa  qurtarmaq 

üçün  müxtəlif  vasitələri  tapma  prosesində  inkiĢaf  edir.  «Mən-sistem» 

uĢağı, yeniyetməni, sonradan isə yaĢlı adamları əvvəlcə ananın, sonra isə 

baĢqa  adamların,  məsələn,  iĢ  yerindəki  həmkarlarının  köməyinə 

qaçmağa  məcbur  edir.  Beləliklə  də  Sallivenə  görə  Ģəxsiyyətlərarası 

münasibətlər formalaĢan Ģəxsiyyətin mexanizmi kimi özünü göstərməyə 

baĢlayır.  

Nəhayət,  Ģəxsiyyətin  klinik  nəzəriyyəsində  özünəməxsus  yer 

tutan  psixoloqlardan  biri  də  Erik  Erikson  (1902-  1994)  olmuĢdur. 

E.Erikson Almaniyada doğulmuĢ, 1927- 33- cü illərdə  Venada Freydlə  

birlikdə iĢləmiĢ, 1933- cü ildən ABġ-a köçmüĢdür. O, eqo-psixologiya 

konsepsiyası  yaradıcılarından  biri  olmuĢdur.  Onun  nəzəriyyəsi 

epigenetik  nəzəriyyə  adı  ilə    məĢhurdur.  Onun  fikrincə  Ģəxsiyyətin 

inkiĢafı  sosial  aləmlə  müəyyən  edilir.  O,  «Ģəxsiyyətin  identikliyi» 

anlayıĢını irəli sürmüĢ və həmin anlayıĢ altında insanın əhatə olunduğu 

sosial  aləmlə  qırılmaz  əlaqəsi  barədə  ona  məlumat  verən  mərkəzi 

keyfiyyəti 

nəzərdə  tutmuĢdur.  Həmin  keyfiyyətlər  aĢağıdakı 

parametrlərdə  ifadə  olunur:  insanın  özünə  doğru  mərkəzləĢməsində, 

sosial qrupla, onu əhatə edənlərlə eyniləĢdirmədə, insanın öz qiymətini, 

sosial rolunu müəyyənləĢdirməsində. 

ġəxsiyyətin  eksperimental  nəzəriyyəsi  də  psixologiya  tarixində 

özünəməxsus  yer  tutmuĢdur.  Burada  birinci  növbədə  diqqəti  cəlb  edən 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə