MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə85/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   81   82   83   84   85   86   87   88   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

16 



16 

arasındakı  kontrastı,  təsir  etmə  müddətini,  həmçinin 

qıcıqlandırıcıların  yeniliyi  və  qeyri-adiliyini,  Ģəraitin  kəskin 

dəyiĢməsini və s. aid etmək olar. 

Qeyri-ixtiyari  diqqətə  səbəb  olan  digər  amillərə  isə  biz 

insanın maraq və tələbatlarına, onun daxili vəziyyətinə üyğun 

gələn qıcıqlandırıcıları aid edə bilərik. Qeyri-ixtiyari diqqətin 

fizioloji  mexanizmi  Ġ.P.Pavlovun  qeyd  etdiyi  bələdləĢmə 

refleksidir. O hər bir yeni stimula qarĢı insanın reaksiyası kimi 

təzahür  edərək,  hiss  üzvlərini  yeni  obyektin  qavranılmasına 

hazırlayır. 

Qeyri-ixtiyari  diqqətdən  fərqli  olaraq  ixtiyari  diqqət 

insanın  Ģüurlu  məqsədi  ilə  bağlıdır.  Onu  bəzən  iradi,  aktiv 

diqqət  də  adlandırırlar.  L.S.Vıqotski  qeyd  edirdi  ki,  ixtiyari 

diqqət  vasitəli  prosesdir,  yəni  o    müxtəlif  vasitələrin:  iĢarə, 

nitqin  və  qarĢıya  qoyulmuĢ  məqsədin  vasitəsilə  həyata 

keçirilir. 

Ontoqenezdə  də  ixtiyari  diqqətin  inkiĢafını  izləsək, 

görərik  ki,  bu  proses  tədricən  baĢ  vermiĢdir.  YaĢlılar  uĢağın 

diqqətini  sözlü  təlimat  vasitəsilə    lazım  olan  obyektə 

yönəldirlər,  onun  qarĢısında  məqsəd  qoyaraq  uĢağın 

fəaliyyətini təĢkil edirlər. Sonra isə uĢaq özü müstəqil Ģəkildə 

qarĢısına  məqsəd  qoymaq  bacarığına  yiyələnir.  Fizioloji 

səviyyədə  ixtiyari  diqqətin  tənzim  olunmasında  beynin  alın 

payı iĢtirak edir. 

Diqqətin  digər  növü  isə  N.F.Dobrinin  tərəfindən  ixtii  



yaridən  sonrakı  diqqət  adlandırılmıĢdır.  Diqqətin  bu  növü 

ixtiyari  diqqət  kimi  əvvəlcə  məqsədyönlü  xarakter  daĢıyır  və 

iradi cəhd tələb edir, lakin sonra fəaliyyətin məzmunu  insan 

üçün o qədər böyük maraq kəsb edir ki, artıq iradi cəhd tələb 

olunmur. 

Məhz  buna  görə  də  həmin  diqqəti  ixtiyari  diqqət 

adlandırmaq  olmur.  Çünki  bu  zaman  psixi  fəaliyyət  iradi 

cəhdlə  baĢlasa  da  sonradan  bu  cür  iradi  cəhd  göstərilmədən 

davam  etdirilir.  Onu  qeyri-ixtiyari  diqqət  adlandırmaq  da 

mümkün  deyildir.  Çünki  bu  iĢə  iradi  cəhdlə  baĢlanılmıĢdır. 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



17 

17 


17 

17 


17 

17 


17 

17 


17 

Məhz  buna  görə  də  diqqətin  həmin  növünü  N.F.Dobrinin 

ixtiyaridən sonrakı  diqqət  adlandırmıĢdır. Adətən, ixtiyaridən 

sonrakı  diqqətə  keçid  insanın  artıq  iradi  güc  sərf  etməsinin 

qarĢısını alır. 

 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

18 



18 

IV. 7. 4. Diqqətin xarakterik xüsusiyyətləri    

  

Psixoloji ədəbiyyatda diqqətin 5 əsas xüsusiyyətini ayırd 

edirlər.  Bunlar  diqqətin  həcmi,  paylanması,  mərkəzləşməsi

davamlılığı  və  keçirilməsidir.  Göstərilən  xassələr  bütün 

adamlarda  eyni  səviyyədə  inkiĢaf  etmir.  Məsələn,  bəzi 

adamlarda  diqqət  daha  çox  mərkəzləĢməyə,  digərində  isə 

paylanmaya meyl edir. 



Diqqətin həçmi onun eyni vaxtda əhatə etdiyi çisimlərin 

miqdarı  ilə  müəyyən  edilir.  Diqqətin  həçmi  fərdi  Ģəkildə 

dəyiĢən  bir  kəmiyyət  olub  və  əsasən  bir-biri  ilə  əlaqəsi 

olmayan 5

2 obyekti əhatə edir. Əksər hallarda diqqətin həc-



mini  ölçmək  üçün  taxistoskop  adlanan  cihazdan  istifadə 

olunur.  Bu  cihaz  vasitəsilə  qıcıqlandırıcılar  (sözlər,  fiqurlar, 

rəqəmlər  və  s.)  elə  nümayiĢ  etdirilir  ki,  yoxlanılan  Ģəxs 

nəzərini bir obyektdən diqərinə keçirə bilməsin. 

Diqqətin  həçmi  qavranılan  cisim  və  hadisələrin  bir-biri 

ilə  nə  qədər  sıx  əlaqədar  olmasından  aslıdır.  Cisim  və 

hadisələr  bir  birləri  ilə  nə  qədər  sıx  əlaqədə  olarsa  diqqətin 

həçmi  də  bir  o  qədər  böyük  olar.  Bunu  aydın  görmək  üçün 

aĢağıdakı iki Ģəkilə nəzər salaq. 

 

 



 

 



 

 



 

Əgər  birinçi  Ģəkli  (A)  yoxlanana  ani  olaraq    göstərib 

götürsək və orada neçə xətt çəkildiyini soruĢsaq dəqiq rəqəmi 

çətin  eĢidəçəyik.  Ġkinçi  Ģəkli  (B)  göstərdikdə  isə  dər  hal  12 

çavabını  alacağıq.  Burada  yoxlanan  3  xəttdən  ibarət  olan  4 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



19 

19 


19 

19 


19 

19 


19 

19 


19 

qrupu birləĢdirərək cavab verir. 

BaĢqa  bir  misal.  Əgər  yoxlanana  «ü  ə  n  g  n  a  a  x  b» 

hərfləri  yazılmıĢ  lövhəni  göstərib  orada  neçə  hərf  olduğunu 

soruĢsaq düzgün cavab çətin alınaçaqdır. Lakin həmin hərfləri 

bir  söz  kimi  birləĢdirib  «günəbaxan»  Ģəklində  təqdim  etsək 

burada 9 hərf olduğunu asanlıqla deyə biləcəkdir. 

Diqqətin  davamlılığı  onun  eyni  bir  obyekt  üzərində 

uzun  müddət  saxlanılmasında  ifadə  olunur.  Tədqiqatlar 

göstərir  ki,  insan  diqqətini  yönəltdiyi  obyektdə  yeni  tərəflər, 

yeni  əlaqələri  aĢkar  etməyi  bacarırsa  onun  diqqəti  davamlı 

olur. BaĢqa sözlə qavranılan obyekt daima yeni məzmun kəsb 

edərsə  bu  diqqətin  davamlı  olmasına  gətirib  çıxarır.  Bundan 

baĢqa  diqqətin  davamlılığı  bir  sıra  Ģərtlərdən,  məsələn, 

materialın  çətinlik  dərəcəsindən,  onun  anlaĢıqlılığından, 

subyektin ona münasibətindən,  insanın yaĢından və Ģəxsiyyə-

tin  bir  çox  fərdi  keyfiyyətlərindən  asılıdır.  Diqqətin  bu 

xüsusiyyətini nəzərə alaraq dərs zamanı hər 10-15 dəqiqədən 

sonra  fəaliyyət  növlərinin  dəyiĢilməsi  məqsədəuyğun  hesab 

olunur. 

Diqqətin  paylanması    eyni  zamanda  2  və  ya  daha  çox 

fəaliyyət  növünü  (və  ya  müxtəlif  iĢləri)  həyata  keçirmək 

qabiliyyəti ilə müəyyən olunur. Diqqətin paylanmasının zəruri 

Ģərtlərindən biri odur ki, bu zaman icra olunan fəaliyyətlərdən 

biri  avtomatlaĢmalı,  yəni  Ģüurun  xüsusi  nəzarəti  olmadan 

həyata keçirilməlidir. 

Diqqətin  paylanması  insanın  psixoloji  və  fizioloji 

vəziyyətindən  çox  asılıdır.  Yorğunluq  halında,  diqqətin  daha 

çox  mərkəzləĢməsini  tələb  edən  fəaliyyət  növlərinin  həyata 

kecirilməsi zamanı diqqəti paylamaq çətin olur. 

 Bununla  belə,  diqqətin  paylanması  səviyyəsi  eyni 

zamanda  icra  edilən  fəaliyyət  növlərinin  xarakterindən, 

onların  mürəkkəblik  dərəçəsindən,  həmin  fəaliyyət  növləri 

sahəsində  insanın  bacarıq  və  vərdiĢlərinin  avtomatlaĢma 

səviyyəsindən də  asılı olur. 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   81   82   83   84   85   86   87   88   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə