MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə86/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   82   83   84   85   86   87   88   89   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

20 



20 

Diqqətin  keçirilməsi    Ģüurlu  surətdə  diqqəti  bir 

obyektdən  digər  obyektə,  bir  fəaliyyət  növundən  digərinə 

keçirməkdə  təzahür  edir.  Məsələn,  müəllim  dərs  zamanı 

diqqətini  müxtəlif  Ģagirdlərə,  öz  fəaliyyətinə,  gözlənilmədən 

baĢ verən hadisələrə kecirir və eyni zamanda da o dərsin əsas 

məzmunundan,  planından  yayınmır.  Keçirilmə  hər  hansı  bir 

dəyiĢən, mürəkkəb situasiyaya daha tez bələdləĢmə qabiliyyəti 

ilə  bağlıdır.  Əlbəttə,  diqqətin  keçirilməsi  bütün  insanlarda 

asan baĢ vermir və çox Ģərtlərdən asılıdır. Bunlara əvvəlki və 

sonrakı  fəaliyyətin  qarĢılıqlı  əlaqəsini  və  subyektin  onlara 

münasivətini  aid  etmək  olar.  Ġnsan  asan  iĢdən  çətin  isə 

keçdikdə keçirilmənin göstəriçiləri aĢağı düĢür. 

Diqqətin  keçirilməsi  bir  fəaliyyətdən  digər  fəaliyyətə 

keçmə  tezliyində  ifadə  olunur  və  o  həm  də  sinir  sisteminin 

bəzi xassələrindən - dinamiklik və rigidlikdən asılıdır. 

Diqqətin  mərkəzləşməsi  zamanı    Ģüurumiz  yalnız  bir 

obyekt  və  ya  fəaliyyətə  yönəlir.  Fizioloji  baxımdan 

mərkəzləĢmə  beyində  olan  dominant  oyanma  ocağının 

fəaliyyətilə  bağlıdır.  MərkəzləĢmənin  masksimal  intensivliyi 

yalnız  bir  obyektin  qavranılması  zamanı  baĢ  verir.  Diqqətin 

həcmi  artıqça,  o  mərkəzləĢmənin  səviyyəsinin  aĢağı 

düĢməsinə  səbəb  olur.  MərkəzləĢmə  dərk  etdiyimiz  cism  və 

hadisələrin  daha  dərindən  öyrənilməsinin,  mürəkkəb  əĢyavi 

fəalliyyətin  yerinə  yetirilməsinin  psixoloji  Ģərti  kimi  çıxıĢ 

edir. 


Diqqətin  qeyd  olunan  xassələri  ilə  yanaĢı  bir  sıra 

pozulma  hallarına  da  rast  gəlmək  mümkündür.  Bunlara 

diqqətin tərəddüdünü, yayınmasını, dalğınlığı aid etmək olar. 

Diqqətin 

tərəddüdümüəyyən 

fəaliyyət 

zamanı 

diqqətmizin  gah  bu,  gah  da  baĢqa  obyektə  yönəlməsi,  az  və 



çox müddət onun üzərində mərkəzləĢməsidir. 

Hətta  çox  davamlı  və  mərkəzləĢmiĢ  diqqət  zamanı  biz 

onun  intensivlik  dərəcəsinin  qısa  müddətli  qeyri-ixtiyarı 

dəyiĢmələri  ilə  rastlaĢırıq.  Bu  diqqətin  tərəddüdüdür. 

Diqqətin  tərəddüdü  N.N.Lanqe  tərəfindən  öyrənilmiĢdir. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



21 

21 


21 

21 


21 

21 


21 

21 


21 

Onun  eksperimentlərində  yoxlanılanlar  saatın  tiqqiltisini 

eĢidirdilər.  Müəyyən  zaman  intervalı  keçəndən  sonra  saatın 

səsi  fluktiasiyaya uğqayırdı. N.N.Lanqe qöstərdi  ki,  tərəddüd 

dövrü  təqribən  2-3  saniyə  təĢkil  edir.  Diqqətin  tərəddüdünün 

səbəblərinə  yorğunluğu  və  hiss  üzvlərinin  adaptasiyasını  aid 

etmək  olar.  Diqqətin  tərəddüdü  onun  davamlılığına  əks  olan 

bir xüsusiyyətdir.  



Diqqətin  yayınmasına  gəldikdə  bu,  hər  hansı  bir 

fəaliyyət zamanı diqqətin qeyri-ixtiyari olaraq əsas iĢlə əlaqəsi 

olmayan kənar cisim və ya hadisəyə yönəlməsindən ibarətdir. 

Diqqətin  yayınması  ilə  mübarizə  tədbirlərindən  biri 

iĢlədiyimiz yerdə kənar qıcıqların mümkün qədər olmamasına 

çalıĢmaqdır.  Lakin  buna  həmiĢə  nail  olmaq  mümkün  olmur. 

Bəzən istər-istəməz bir sıra yayındırıcı qıcıqlandırıcıların təsir 

göstərdiyi  Ģəraitdə  iĢləməli  oluruq.  Ona  görə  də  diqqətimiz 

yayınır.  Bu  cəhəti  nəzərə  alaraq  insan  özündə  həm  sakit 

Ģəraitdə,  həm  də  kənar  qıcıqlandırıcıların  təsir  göstərdiyi 

Ģəraitdə iĢləmək bacarığı aĢılamağa çalıĢmalıdır. 

Diqqətin yayınması hallarından birini də dalğınlıq təĢkil 

edir.  Dalğınlıq  insanın  öz  diqqətini  mərkəzləĢdirə 

bilməməsində ifadə olunur. Dalğınlıq halının iki Ģəklini ayırd 

edirlər.  Birincisi,  ixtiyari  diqqətin  zəifliyində  ifadə  olunan 

dalğınlıqdır. Bu zaman insan öz diqqətini müəyyən bir obyekt 

üzərində mərkəzləĢdirə bilmir, onun diqqəti davamsız olur və 

tez-tez yayınır. UĢaqlarda və yaĢlı adamlarda bu cür dalğınlığa 

tez-tez  rast  gəlmək  olur.  Bunun  səbəbi  çox  yorulmaq,  insana 

təsir  edən  güclü  emosional  amillər,  xəstəlik,  uĢaqda  ixtiyari 

diqqətin tərbiyəsinin düzgün təĢkil edilməməsi ola bilər. 

Ġkinci  halda  dalğınlıq  diqqətin  hər  hansı  bir  obyekt 

üzərində  çox  güclü,  gərgin  Ģəkildə  mərkəzləĢməsində  ifadə 

olunur. Bunun sayəsində kənar qıcıqlandırıcılar onu yayındıra 

bilmir,  insan  sanki  ətraf  aləmi  «unudur».  Bu  nöqsan  diqqəti 

paylamağı  və  bir  obyektdən  digərinə  vaxtında  keçirməyi 

bacarmamaqda ifadə olunur. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

22 



22 

 

IV.7.5. Diqqətin inkiĢafı və dərsdə Ģagirdin diqqətinin  



səmərəli təĢkili haqqında 

           

Diqqət  də  digər  psixi  proseslər  kimi  öz  inkiĢaf 

mərhələlərinə  malikdir.  L.S.Viqotski  diqqətin  inkiĢafı 

haqqında  yazırdı  ki,  uĢağın  diqqətinin  inkiĢaf  tarixi  onun 

davranıĢının  təĢkili  ilə  çulğalaĢır.  Genetik    planda  uĢağın 

diqqətinin  köklərini  onun  daxilində  yox,  uĢaq  Ģəxsiyyətindən 

kənarda axtarmaq lazımdır. 

Əlbəttə  biz  uĢaqların  həyatının  ilk  aylarında  yalnız 

qeyri-ixtiyari  diqqətlə  rastlaĢırıq.  Ġxtiyari  diqqət  rüĢeymləri  1 

yaĢın  axırında,  2-ci  yaĢın  əvvəllərində  təzahür  etməyə 

baĢlayır.  Ġxtiyari  diqqətin  inkiĢafında  biz  xüsusilə  oyun 

fəaliyyətinin rolunu qeyd etməliyik. Oyun situasiyasında uĢaq 

öz hərəkətlərini oyunun qaydalarına uyğunlaĢdırmağı öyrənir. 

Məktəbəqədər  yaĢlı  uĢağın  ixtiyari  diqqəti  öz  davamsızlığı, 

emosionallığı ilə fərqlənir. Lakin tədricən iradi cəhd və təlim 

sayəsində uĢaq öz diqqətini idarə etməyi öyrənir. Qeyd etmək 

lazımdır  ki,  məktəb  təlimi  ixtiyari  diqqətin  inkiĢafında 

xüsusilə  böyük  əhəmiyyətə  malikdir.  Əgər  kiçik  məktəblilər 

öz  davranıĢlarını  idarə  edə  bilmirlərsə  və  onlarda  qeyri-

ixtiyari  diqqət  üstünlük  təĢkil  edirsə,  artıq  yuxarı  siniflərdə 

məktəbli uzun müddət hər hansı fəaliyyət növü ilə məĢğul ola, 

öz  davranıĢına  nəzarət  edə  bilir.  Lakin  13-14  yaĢlarında 

müĢahidə  olunan  və  yorğunluğa,  əsəbiliyə  səbəb  olan  bəzi 

fizioloji  dəyiĢikliklər  yenidən  diqqətin  bəzi  xüsusiyyətlərinin 

aĢağı enməsinə gətirib çıxarır. Lakin bu hadisə nəinki uĢağın 

orqanizmində  baĢ  verən  fizioloji  dəyiĢikliklərlə,  həm  də 

təəsürat bolluğunun təsiri ilə baĢ verir. 

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  məktəbdə  təlim-tərbiyə  iĢinin 

təĢkili  zamanı  hər  bir  Ģagirdin  diqqətinin  yaĢ  və  fərdi 

xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Təlim və tərbiyə prosesində 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   82   83   84   85   86   87   88   89   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə