MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə9/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs 

Mərkəz

i

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 

 

27 


dıcılığıdır. Bu mənada «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanı, S.ġirazi, 

Nizami, N.Tusi, Nəsimi, Füzuli, M.F.Axundov, Sabir, C.Məm-

mədquluzadə və digər mütəfəkkirlərin yaradıcılığı Azərbaycan 

psixoloji  fikrinin  yaranması,  inkiĢafı  və  formalaĢmasında 

əhəmiyyətli  rol  oynamıĢdır.  Onların  yaradıcılıığı  bir  tərəfdən 

xalqın təfəkkür tərzinin inkiĢafına təkan vermiĢ, digər tərəfdən 

bu  əsərlərin  özündə  həyat  reallıqları  əksini  tapmıĢdır.  Yəni 

Azərbaycan  xalqının  keçdiyi  inkiĢaf  yolunun  mərhələlərini 

müəyyənləĢdirməkdə bu əsərlər gözəl bir mənbədir.  

Professor Ə.S.Bayramov yazır: «Hər bir xalq və ya etnos 

özünü  düzgün  dərk  edib  qiymətləndirmək  və  tərəqqiyə  nail 

olmaq  üçün  yalnız  özünün  sosial-iqtisadi  tarixi  keçmiĢinə 

deyil, həm də öz psixoloji keçmiĢinə dərindən bələd olmalıdır». 

Azərbaycan xalqının islam dininin Azərbaycana gəliĢinə 

qədərki həyat, məiĢət və təfəkkür tərzi Ģifahi xalq ədəbiyyatın-

da  və  «Kitabi-Dədə  Qorqud»  dastanında  çox  bariz  Ģəkildə  öz 

əksini tapmıĢdır. 

Dastanda  totemizmin,  Ģamanizmin,  çoxallahlığın  xeyli 

açıq və gizli əlamətləri vardır. Əsərdə Basatı aslan bəsləyir və 

eyni zamanda Basat deyir: «Anam adın sorar olsan Qaba Ağac, 

atam  adın  deyirsən  Qocan  Aslan,  mənim  adım  sorarsan  Aruz 

oğlu Basat». 

Dastan belə baĢlayır: «Xanım hey!» 

Belə bir baĢlanğıc, «hey» nidadır, niskildir, çağırıĢdır. Əl 

çatmayan,  ötüb  keçmiĢ,  yanğı  yaradan  bir  hissdir.  Daxilin, 

genin,  idrakın  uyuĢmadığı  bir  mühitə  düĢərək  xiffəti, 

fəryadıdır. 

Tarixçi Gizo yazırdı: «Elə ki, xalqların arxasında uzun və 

Ģərəfli tarix durdu, onlar nə qədər çalıĢsalar da, bu keçmiĢdən 

ayrıla  bilməyəcəklər.  Onlar  hətta  bu  keçmiĢi  məhv  etməyə 

çalıĢdıqları zaman belə onun təsiri altında olacaqlar». 

Qədim türklər islamdan qabaq çoxallahlı idilər. Onlar öz 

qılınclarına  and  içir,  suyla  xəbərləĢir,  qurd  üzü  mübarəkdir 

deyirdilər. 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 



28 

Deməli,  xalqın  etnogeni  ilə  mühiti  arasında  uyğunluq 

olduqda  xalq  inkiĢaf  edir.  Onların  arasında  ziddiyyət  olduqda 

isə mənəviyyatda, əxlaqda deformasiya baĢ verir. Bəzən xalqın 

etnogeninə,  düĢüncə  tərzinə  yad,  yabançı  olanı  ona  doğru, 

düzgün kimi təqdim edir, inandırmağa çalıĢırlar. 

Psixoloji  fikrin  inkiĢaf  mərhələlərinin  müəyyənləĢdiril-

məsində Ģifahi xalq ədəbiyyatının, klassiklərimizin yaratdıqları 

əvəzsiz xəzinədir. 

«Kitabi-Dədə Qorqud»da baĢlıca ideyalardan biri əsarət-

dən, mütilikdən, kökünə, soyuna dönük çıxmaqdan ölümün üs-

tün  tutulmasıdır.  Etibar,  inam,  sədaqət,  ləyaqət  aparıcı 

xətlərdən  birini  təĢkil  edir.  Beyrəyin  niĢanlısı  yalnız  onun 

dirisinə yox, ölüsünə də sadiq qalacağını bildirir: «Erkək sinəyi 

(milçəyi) üzərimə qondurmam», - deyir. 

Dastanda  ən  çox  diqqəti  cəlb  edən  azadlıq,  azad  fikir, 

qadın  və  kiĢi  bərabərliyi,  qadının  uca,  yüksək  tutulmasıdır. 

Qanlı  Qoca  oğlu  Qanturalı  evləndirmək  istəyir  və  ondan  nə 

sayaq  qız  itsədiyini  soruĢur.  Qantural  deyir:  «Baba,  mən 

yerimdən  durmadan  ol  durmuĢ  ola,  mən  qanlı  kafər  əlinə 

varmadan ol varmıĢ, mənə baĢ gətirmiĢ ola». 

Mərdlik,  məğrurluq,  qeyrət  eynilə  qıza,  qadına  da  xas 

olub.  Ərləriylə,  sevgililəriylə  bir  meydanda  döyüĢən  qadınlar 

eyni  zamanda  onların  qürurunu  sındırmamağa,  kiĢilərin 

yanında  qürrələnməməyə  çalıĢıblar:  «Öyünərsə  ər  öyünsün  – 

aslandı.  Öyünməklik  övrətlərə  böhtandır.  Öyünməklə  övrət  ər 

olmaz», - deyiblər. 

Dədə Qorqud dünyasının əxlaq qaydaları, mərdlik, ləya-

qət,  Ģərəf,  nəciblik  anlayıĢları  azərbaycanlı  psixologiyasının, 

xarakterinin  təməlidir.  Zaman-zaman  dəyiĢən,  zənginləĢən, 

bəziləri itib-batan, bir çox keyfiyyətləri deformasiyaya uğrayan 

azərbaycanlı  psixologiyasının  etnogeni,  nüvəsi  Dədə  Qorqud 

dövründə təĢəkkül tapmıĢ, formalaĢmıĢdır. 

Dədə Qorqud fəlsəfəsi bəĢəridir, ölməzdir, insanı saflaĢ-




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs 

Mərkəz

i

 

Ümumi psixologiya. Psixologiya 

 

29 


dırandır. «Hanı dediyim bəy ərənlər? Dünya mənim deyənlər? 

Əcəl aldı, yer gizlədi, fani dünya kimə qaldı? Gəlimli, gedimli 

dünya. Son ucu ölümlü dünya». 

Azərbaycanda psixoloji fikrin birinci mərhələsi eramız-

dan  əvvəl  baĢlayıb,  islam  dininin  Azərbaycana  gəliĢiylə  baĢa 

çatır. Lakin ikinci dövr asanlıqla, birdən-birə yaranmadı. Neçə 

əsrlər boyu paralel yaĢadı. Elə bugünkü günümüzdə də bu para-

lelliyin  bir  çox  cəhətləri  davam  edir,  yaĢayır:  adət-ənənələri-

mizdə, andımızda, xarakterimizdə. 

«Ġslamiyyətdə  milli  mənsubiyyət  yoxdur»  Ģüarı  ilə 

Azəbaycan  dünyasına  daxil  olan  islam  dini  millətlərin, 

xalqların  müxtəlifliyini,  özünəməxsusluğunu,  milli  simasını 

dini  biliklərlə  əvəz  etməyə  çalıĢdı.  Bu  isə  təfəkkürdə, 

düĢüncədə inam və əqidədə yeniləĢmə demək idi.  

Ġslam  dini  təkcə  qılıncla  yox,  siyasətlə,  ideologiya  ilə, 

Ģüurlara  təsirlə,  inandırma  yolu  ilə  yayıldı.  Bu  yayılma 

müəyyən müddət türk dilinin sıxıĢdırılması, fars və ərəb dilinin 

yayılması  idi.  Yalnız  XV-XVI  əsrlərdən  baĢlayaraq  yenidən 

türk  dili  ədəbiyyata,  mədəniyyətə  qayıtmağa  baĢladı.  Xətai, 

Füzuli  kimi  böyük  Ģairlər  yetiĢdi.  AĢıq  Ģeri  inkiĢaf  etdi.  Bu, 

xalqın təfəkkürünün, oyanıĢının, Ģüurunun yeni dövrü idi. Xalq 

fars,  ərəb  təsirindən  qurtulub,  kökünə  qayıtmaq  istəyirdi.  Bu, 

yeni  qayıdıĢ  idi.  Artıq  bu  dövrdə  qədim  türklərdəki  adət-

ənənələr, qadın sərbəstliyi, inamlar dəyiĢmiĢdi. Əgər islam dini 

ərəblərə  inkiĢaf,  qadın  hüququ,  cəhalətdən  qurtarmaq  imkanı 

vermiĢdisə,  qədim  türklərin  bir  çox  sərbəstliyi,  azadlığı 

buxovlanmıĢdı. 

Ġslam  dininin  Azərbaycana  gəliĢi  ilə  burada  ərəb,  fars, 

türk  və  digər  etnos  və  xalqların  dünyagörüĢü,  mədəniyyəti, 

adət-ənənələrinin  sintezindən  yeni  mədəniyyət,  yeni  təfəkkür 

yaranmağa  baĢladı.  Farsların  ədəbiyyatı,  ərəblərin  fəlsəfəsi, 

türklərin  ictimai-siyasi,  sosial-iqtisadi  təfəkküründən,  adət-

ənənələrindən yeni dünyagörüĢü yarandı.  

ġəxsiyyətin  formalaĢmasında  orta  əsrlərdən  baĢlayaraq 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə