MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə95/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   91   92   93   94   95   96   97   98   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

48 



48 

öz  əyriliyini  dəyiĢir.  Məsələn,  yaxında  olan  cisimlərə 

baxdıqda əzələ yığılması baĢ verir və nəticədə göz büllurunun 

gərilmə  dərəcəsi  azaldığına  görə  onun  forması  daha  qabarıq 

olur.  Qavradığımız  cisim  uzaqda  olduqda  isə  əksinə  hal  baĢ 

verir.  Bu  hal  yaxında  və  uzaqda  olan  cisimlərin  həcmini 

düzgün qavramağa imkan yaradır. Adətən, yaĢ artdıqca büllur 

cismin elastikliyi tədricən azalır və göz özünün akkomodasiya 

qabiliyətini  itirir.  Nəticədə  uzaqgörmə  inkiĢaf  edir.  Ona  görə 

də  göz  büllurunun  həmin  funksiyasını  (gərilmə  və  açılma 

funksiyasını)  eynəkdə  qoyulan  linzalarla  əvəz  etmək  lazim 

gəlir. 


Akkomodasiya  hadisəsi  konvergensiya  ilə  əlaqədardır. 

Konvergensiya  görmə  oxlarının  qavranılan  cismin  üzərinə 

düĢməsindən  ibarətdir.  Adətən  müəyyən  akkomodasiya 

vəziyyəti  görmə  oxlarının  müvafiq  qovuĢma  dərəcəsini  tələb 

edir  və  əksinə,  müəyyən  akkomodasiya  dərəcəsi  görmə 

oxunun  bu  və  ya  digər  kəsiĢməsinə  uyğun  gəlir.  Bunlar 

olmadan cisimlərin həcmini düzgün qavraya bilməzdik.  

Zaman qavrayıĢı. Zaman da məkan kimi materiyanın 

mövcudluq formalarından biridir. Zaman qavrayıĢı gerçəkliyin 

hadisələrinin  obyektiv  müddətinin,  sürətinin  və  ardıcıllığının 

inikasından ibarətdir. Zaman qavrayıĢı obyektiv gerçəkliyi əks 

etdirməklə insana, ətraf mühitə bələdiləĢmək imkanı verir. 

Zaman qavrayıĢında müxtəlif analizatorlar iĢtirak edir, 

bununla belə kineztesik (hərəki) və eĢitmə duyğuları əsas rol 

oynayır.  Hərəkət  duyğuları  hadisələrin  müddətini,  surətini, 

ardıcıllığını  daha  dəqiq  əks  etdirməyi  təmin  edir.  Bu  duyğu 

ritmin qavranılmasında da mühüm rol oynayır. 

Ritmin  qavranılması,  adətən  hərəkətlə  müĢayət  olunur. 

Psixoloqlardan  B.M.Teplovun  yazdığına  görə  «ritm  hissi  öz 

əsasına görə hərəki təbiətə malikdir». Ritmi eĢitmək mümkün 

deyil. Biz ritmdən o zaman təsirlənirik ki, biz onu icra edirik. 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



49 

49 


49 

49 


49 

49 


49 

49 


49 

Zaman obyektiv mövcudluqdur, lakin onun qavranılması 

subyektiv  xarakterdə  olur.  Əgər  qavradığımız  zaman  maraqlı 

hadisələrlə  zəngindirsə,  bizə  elə  gəlir  ki,  vaxt  əslində 

olduğundan  sürətlə  keçir.  Əksinə,  həmin  vaxtda  baĢ  verən 

hadisələr  maraqsızdırsa  biz  vaxtın  çox  ağır,  ləng  keçdiyini 

zənn edirik. Hadisələrə münasibətimiz keçirdiyimiz hisslər də 

zamanın  qavranılmasına  təsir  edir.  Hadisələr  bizdə  müsbət 

hisslər  yaradırsa  vaxt  sürətlə  keçir.  Deməli,  zaman  qavrayıĢı 

çox  dəqiq  olmur,  ona  subyektiv  amillər  təsir  göstərir,  adam 

vaxtı  qiymətləndirməkdə  ciddi  səhvlərə  yol  verir.  Elə  buna 

görə  də  vaxtı  düzgün  qiymətləndirmək  üçün  saatdan  istifadə 

edirik.                                                                                                                   

Hərəkət  qavrayıĢı.  Hərəkət  qavrayıĢı  həm  məkan, 

həm  də  zaman  amillərindən  -  cismin  uzaqlığından,  onların 

yerdəyiĢmə  sürətindən,  həm  də  qavrayanın  özünün  məkanda 

hərəkətindən  asılıdır.  Məsələn,  saatın  əqrəbinin  hərəkətini 

bilavasitə görmək olmur. Onun əvvəlki yeri ilə hazırki yerini 

müqayisə  etməklə  hərəkət  etdiyini  söyləyirik.  Həddən  artıq 

surətli  hərəkətləri  də  qavramaq  mümkün  olmur.  Hərəkətin 

qavranılması  bir  sıra  analizatorların  fəaliyyəti  ilə  bağlıdır. 

Belə  ki,  görmə,  hərəkət,  eĢitmə  analizatorları  hərəkətin 

qavranılmasında iĢtirak edir. 

Hərəkətin qavranılmasında hərəkətin müxtəlif xassə və 

xüsusiyyətləri  əks  olunur.  Məsələn,  hərəkətin  səciyyəsi 

(əyilmə,  qalxma),  forması  (düzxətli,  əyrixətli),  istiqaməti 

(aĢağı, yuxarı, sola, sağa), müddəti (uzun, yoxsa qısa müddət), 

sürəti (cəld, ağır və s.). 

Qarşıda məqsədin olub-olmasından asılı olaraq  

qavrayıĢın iki növü mövcuddur: 



1)

 

Qeyri ixtiyari qavrayış 

2)

 

İxtiyari qavrayış  

QarĢıya xüsusi məqsəd qoymadan hər hansı bir obyektin 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

50 



50 

qavranılmasına  qeyri-ixtiyari  qavrayış  deyilir.  Öz  qeyri-

adiliyi,  yeniliyi,  cazibədarlığı  ilə  fərqlənən  bu  cür  obyektləri 

xüsusi niyyət olmadan qavrayırıq. 

QarĢıya  qoyduğumuz  məqsədə  müvafiq  olaraq  bir 

obyekti  baĢqalarından  ayıraraq  qavradıqda  baĢ  verən  inikas 

prosesinə  ixtiyari  qavrayış  deyilir.  Müəllimin  mühazirəsini 

dinlədikdə, teatr tamaĢasına baxdıqda, kitab oxuduqda biz bu 

cür hərəkət edirik. 

QavrayıĢda  illuziyalar.  Hiss  üzvlərimizə  bilavasitə 

təsir  edən  cisimlər  bəzən  olduğu  kimi  deyil,  təhrif  edilmiĢ 

Ģəkildə  qavranılır.  Belə  təhrif  edilmiĢ,  düzgün  olmayan 

qavrayıĢa illuziya deyilir. (bax: Ģəkil 13). 

 

 

ġəkil 13. 



 

           Görmə  qavrayıĢında  illuziya  daha  çox  özünü 

göstərir.  ġəkildə    göründüyü  kimi,  üfüqi  düz  xəttlər  fondan 

asılı  olaraq,  əyri  xəttlər  kimi  qavranılır.  Ġlluziyalar  təkcə 

görmə  ilə  bağlı  deyil,  hərəkət,  lamisə,  ağırlıq,  temperaturun 

qavranılmasında da baĢ verə bilir. 

Ġnsanın  psixoloji  haləti  ilə  bağlı  olaraq  da  qavrayıĢ 

təhrif olunur. Məsələn, diqqətin zəifləməsi, affekt halı zamanı 

illuziya hadisəsi özünü göstərir. 

        MüĢahidə  və  müĢahidəçilik.  Ġxtiyari  qavrayıĢın  tipik 

nümunəsi  müĢahidədir.  MüĢahidə  hər  hansı  fəaliyyət 

sahəsində  müəyyən  plan  üzrə  cərəyan  edən  davamlı  və 

müntəzəm qavrayıĢa deyilir. 

Təlim iĢində, elmi-tədqiqat iĢlərində, bədii yaradıcılıqda 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   91   92   93   94   95   96   97   98   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə