Marjinal təhlil əsasında biznesdə idarəetmə qərarlarının əsaslandırılması N. M.İsmayılov, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti «İqtisadi təhlil və audit»



Yüklə 81 Kb.

tarix27.03.2018
ölçüsü81 Kb.


«Maliyyə və uçot».-2012.-№ 5.-S.36-44. 

Marjinal təhlil əsasında biznesdə idarəetmə qərarlarının əsaslandırılması

N.M.İsmayılov,

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti 

«İqtisadi təhlil və audit» kafedrasının dosenti

E-mail: 

niyaziismailov@mail.ru

Açar  sözlər:  Marjinal  təhlil,  mənfəət,  satışın  həcmi,  xərclər,  rentabellik,  məhsul  satışından  yaranan

gəlirlər, mühasibat uçotu, hesabat

Mühasibat  uçotu,  maliyyə  və  statistik  hesabatların  beynəlxalq  və  milli  standartlara  uyğunlaşdırılması,

onlardakı çoxlu sayda göstəricilərin ixtisar edilməsi ənənəvi qaydalardan fərqli olan və müasir dövrün tələblərinə

cavab verən idarəetmə təhlilinin yeni metodikasının işlənib hazırlanmasını zəruri edir. Belə bir metodikanın işlənib

hazırlanması biznesdə  idarəetmə  qərarlarının  əsaslandırılması, bazarın  tələbatına  və  özünün  istehsal  potensialına

uyğun məhsul (iş  və xidmətlər)  istehsalı və  satışı prosesində  işgüzar  tərəfdaşın düzgün  seçilməsi,  «məsrəf-satışın

həcmi-mənfəət» göstəriciləri arasındakı funksional asılılıq və əlaqənin optimallaşdırılması kimi aktual problemlərin

həllində müstəsna rol oynayır (4, s.384). Xüsusi vurğulamaq yerinə düşər ki, satışın həcmi, maya dəyəri və mənfəət

göstəriciləri  arasındakı  qarşılıqlı  əlaqənin  sistemli  təhlili  məsrəflərin  uçotunun  bazar  iqtisadiyyatının  atributu

sayılan  və  onlann  «şərti-  dəyişən»və  «şərti-sabit»  xərclərə  bölgüsünü  nəzərdə  tutan  «direkt-kostinq»  sisteminin

tətbiqi  zamanı mümkün  olur.  Doğrudan  da,  müasir  dövrdə  məsrəflərin  uçotunun  «şərti-dəyişən»  və  «şərti-sabit»

xərclər  bloku  qaydasında  təşkili  iqtisadi  təhlil  prosesində  çoxlu  sayda  alqoritmlər  və  hesablamalardan  imtina

olunmasına, qrafiklər və riyazi əyrilər vasitəsilə satışın həcmi, maya dəyəri və mənfəət göstəricilərinin səviyyəsinin

dəyişməsinə operativ nəzarət edilməsinə əlverişli şərait yaradır.

Məlumdur  ki,  şərti-sabit  xərclər  məhsul  (iş  və  xidmətlər)  satışından  əldə  olunan  gəlirlərin  mütləq

məbləğinin  dəyişməsindən  asılı  olmayaraq  sabit  qalır.  İcarə  haqqı,  əsas  kapitalın  amortizasiyası,  qeyri-maddi

aktivlərin  köhnəlməsi,  inzibati  idarə  binalarının  saxlanılması  xərcləri,  istehsalın  təşkili  və  texnologiyasının

təkmilləşdirilməsi  ilə  bağlı  qeyri-kapital  xarakterli  məsrəflər  müasir  dövrdə  mütləq  ifadədə  təhlil  olunan  və

qiymətləndirilən  şərti-sabit  xərclər  blokunda  birləşdirilir.  Maya  dəyərinin  tərkibində  böyük  xüsusi  çəkiyə  malik

olan  ikinci  qrup  xərclər  isə  məhsul  (iş  və  xidmətlər)  satışından  yaranan  gəlirlərin  həcminə  proporsional  olaraq

dəyişir.  Əməyin ödənilməsinə məsrəflər, nəqliyyat xərcləri, məşğulluq fonduna,  sosial  və  məcburi  tibbi  sığortaya

ayırmalar,  istehsal  məqsədləri  üçün  istifadə  olunan  yanacaq  və  elektrik  enerjisi,  xammal  və  material  xərcləri

direkt-kostinq sisteminin tətbiqi və natamam maya dəyərinin hesablanılması zamanı şərti-dəyişən xərclər blokuna

aid  edilir.  Məsrəflərin  göstərilən  qayda  üzrə  təsnifləşdirilməsi,  onların  şərti-sabit  və  dəyişən  xərclər  blokuna

bölünməsi bazar münasibətləri  şəraitində «satışın həcmi-maya dəyəri-mənfəət» göstəriciləri  arasındakı funksional

asılılığı  müəyyən  etməyə  və  «rentabellik  astanası»  deyilən  nöqtəni  dəqiq  hesablamağa  imkan  verir.  İqtisadi

ədəbiyyatlarda və elmi-tədqiqat işlərində bəzən bu nöqtə «satışın kritik nöqtəsi», «zərərsizlik nöqtəsi» və «mənfəət

və zərərlərin sınma nöqtəsi» də adlandırılır. Məhz buna görə də, müasir dövrdə məhsulun (iş və xidmətlərin) maya

dəyəri qiymətin əmələ gəlməsinə və mənfəətin formalaşmasına bilavasitə təsir göstərən amillərdən biri kimi daim

diqqət mərkəzində dayanır, bu iqtisadi parametrin səviyyəsinin dəyişməsinə təsir göstərən daxili və xarici faktorlar

hərtərəfli öyrənilir və qiymətləndirilir.

Yuxarıda  deyilənlərdən  göründüyü  kimi,  məhsulun  (iş  və  xidmətlərin)  maya  dəyərinin  sistemli  təhlili

kompleks  proses  olmaqla  həm  istehsal  resurslarından  istifadənin  effektivliyinin  yüksəldilməsi  ehtiyatlarının

müəyyən  edilməsinə  və  həm  də  menecmentin  əsas  obyekti  kimi  qiymətin  tənzimlənməsinə,  satışın  həcminin  və

mənfəətin  mütləq  məbləğinin  artırılmasına  əlverişli şərait  yaradır.  Lakin,  maya  dəyərini  xarakterizə  edən  iqtisadi

parametrlərin «Mənfəət və zərərlər haqqında» hesabat formasında ümumiləşdirilmiş şəkildə verilməsi və sözügedən

göstəricilərin  bir  sıra  uçot  registrləri  arasında  səpələnməsi  mövcud  informasiyanı  operativ  şəkildə

qiymətləndirməyə  imkan  vermir.  Bundan  başqa,  məsrəflərin  uçotunun  və  məhsulun  (iş  və  xidmətlərin)  maya

dəyərinin təhlili metodikasının müəssisənin uçot siyasətindən asılılığı bütün təsərrüfat subyektləri  üçün eyni  olan

vahid  metodikanın  işlənib  hazırlanmasına  mane  olur.  Belə  bir  şəraitdə  satışın  həcmi,  maya  dəyəri,  mənfəət  və

rentabellik  kimi  obyektiv  dəyər  göstəriciləri  arasındakı funksional  əlaqənin  xarakterini  araşdırmaq  və  sahibkarlıq

fəaliyyətinin nəticələrini proqnozlaşdırmaq praktiki cəhətdən mümkün olmur.

Bir  faktı  qeyd  etmək  yerinə  düşər  ki,  Qərb  ölkələrində  sahibkarlıq  fəaliyyətinin  nəticələrinin



proqnozlaşdırılmasında  və  biznesdə  idarəetmə  qərarlarının  əsaslandırılmasında  marjinal  təhlilə  və  onun  təşkili

proseduralarına  xüsusi  önəm  verilir.  Müasir  dövrdə  marjinal  təhlilin  metodikası  satışın  həcmi,  maya  dəyəri  və

mənfəət göstəriciləri arasındakı funksional əlaqənin xarakterinin öyrənilməsinə və həmin parametrlərin hər birinin

dəqiq müəyyən edilmiş  kəmiyyətində  digərinin  proqnozlaşdırılmasına  əsaslanır.  1930-cu  ildə  amerikalı mühəndis

V.R.Ştrax tərəfindən proqnozlaşdırma metodu kimi təklif olunmuş bu üsul iqtisadi ədəbiyyatlarda və elmi-tədqiqat

işlərində  «satışın  kritik  həcmi»  qrafiki  adı ilə  traktovka  olunur.  Postsovet  məkanı ölkələrində  isə  ilk  dəfə  olaraq

sözügedən metodun mahiyyəti N.Q.Çumaçenko (5, s. 155) və A.P.Zudilinin (3, s.134) əsərlərində sistemli şəkildə

işıqlandırılır.

Yuxarıda  deyilənlərdən  göründüyü  kimi,  məhsul  (iş  və  xidmətlər)  satışından  yaranan  pul  gəlirlərinin

mütləq  məbləğinin  dəyişməsindən  asılı  olaraq  məsrəflərin  şərti-sabit  və  dəyişən  xərclər  blokuna  bölünməsi  və

marjinal gəlir kateqoriyasından istifadə Qərb ölkələrində geniş tətbiq olunan marjinal təhlilin mahiyyətini və onun

metodikasının  əsasını  təşkil  edir.  Bu  istiqamətdə  həyata  keçirilən  təhlil  prosesində  şərti-sabit  xərclər  mütləq

ifadədə,  dəyişən  məsrəflər  isə  nisbi  ifadədə  (məhsul  (iş  və  xidmətlər)  satışından  əldə  olunan  pul  gəlirlərinin

həcminə  nisbətən,  %-lə)  təhlil  edilir  və  qiymətləndirilir.  Xüsusi  vurğulamaq  yerinə  düşər  ki,  marjinal  təhlil

vasitəsilə  satışın  həcmi,  maya  dəyəri  və  mənfəət  göstəriciləri  arasındakı  funksional  əlaqənin  xarakterinin  dəqiq

müəyyən  edilməsi  həm  marketinq  təhlilinin  mürəkkəb  olan  iki  mühüm  sualına  (l.əgər  məhsul  buraxılışı  və  onun

reallaşdırılmasından  yaranan  pul  gəlirlərinin  həcmi  azalarsa  mənfəət  necə  dəyişər?;  2.  əgər  qiymətlər  yüksələrsə,

maya  dəyərinin  səviyyəsi  aşağı  düşərsə,  satışın  həcmi  azalarsa  mənfəət  necə  dəyişər?)  cavab  verməyə  əlverişli

şərait  yaradır  və  həm də  təsərrüfat  subyektlərinin  istehsal  və  kommersiya  fəaliyyətinin  son  maliyyə  nəticələrinin

sayca  çox  olmayan  faktorlardan  asılılığını öyrənməyə  və  onun  formalaşması prosesini  idarə  etməyə  imkan  verir.

Zənnimizcə,  marketinq  təhlilinin  sadalanan  iki  mühüm  sualına  düzgün  cavab  verilməsi  məhsul  (iş  və  xidmətlər)

satışından  yaranan  pul  gəlirlərinin  ümumi  məbləğinin  istehsal  məsrəflərinə  bərabər  olduğu  və  rentabellik

səviyyəsinin 0,00% təşkil etdiyi «mənfəət və zərərlərin sınma nöqtəsi»nin dəqiq hesablanılmasından sonra mümkün

olur.  «Mənfəət  və  zərərlərin  sınma  nöqtəsi»  dəyər  ifadəsində  məhsul  (iş  və  xidmətlər)  satışından  yaranan  pul

gəlirlərinin  elə  bir  məbləğini  xarakterizə  edir  ki,  qeyd  olunan  məbləğdən  aşağı  bütün  hallarda  təsərrüfat

subyektlərinin  fəaliyyəti  zərərlə  nəticələnir.  Bu  metodun  spesifikasını  daha  yaxşı  bilən  analitiklər  haqlı  olaraq

praktikada  marjinal  gəlir  kateqoriyasına  əsaslanan  mənfəətin  formalaşmasının  təhlili  metodikasına  böyük  maraq

göstərir,  satışın  həcmi,  maya  dəyəri  və  mənfəət  göstəriciləri  arasındakı  funksional  asılılığın  xarakterinin  qrafik

vasitəsilə müəyyən edilməsini məqsədəuyğun sayır (3, s.136).

Deyilənlərdən  göründüyü  kimi,  müasir  dövrdə  satışın  həcmi,  maya  dəyəri  və  mənfəət  göstəricilərinin

idarə  edilməsinin  direkt-kostinq  sistemi  istehsal  məsrəflərinin  müxtəlif  əlamətlər  üzrə  təsnifləşdirilməsini  (1.

mənfəətin formalaşmasındakı roluna görə; 2. istehsalın həcmindən asılılığına görə; 3. maya dəyərinə daxil edilməsi

üsullarına  görə)  və  onların  şərti-sabit  və  dəyişən  xərclər  blokuna  bölgüsünü  nəzərdə  tutur.  Xüsusi  vurğulamaq

yerinə  düşər  ki,  inkişaf  etmiş  əksər  Qərb  ölkələrinin  qanunvericiliyində,  uçotun  təşkilinə  dair  mövcud  qayda  və

təlimatlarda məsrəflərin şərti-sabit və dəyişən xərclər blokuna bölgüsü və onların dəqiq təsnifatı nəzərdə tutulmur.

Məhz  buna  görə  də,  hər  bir  sahibkar  satışın  həcmi,  maya  dəyəri  və  mənfəət  göstəricilərinin  tənzimlənməsi

prosesində həmin qayda və təlimatlardan öz maraqları çərçivəsində istifadə edir. Maksimum mənfəət əldə etməyə

maraqlı  olan  sahibkarlar  bir  qayda  olaraq  şərti-sabit  xərclərin  ümumi  səviyyəsinin  aşağı  salınması  ehtiyatlarını

dərindən öyrənməyə cəhd göstərir. Bu məqsədlə onların qabaqcadan hesablanması aparılır  və növbəti  büdcə ilinə

daxil  edilir.  İstehsalın  həcminin  dəyişməsindən  asılı  olmayaraq  müəyyən  müddət  ərzində  sabit  qalan

ümumtəsərrüfat xərcləri isə həmin dövrün xərcləri kimi qeyri-istehsal xərcləri ilə birlikdə məhsul (iş və xidmətlər)

satışından yaranan pul gəlirlərinin ümumi məbləğindən çıxılır. Dəyişən xərclər üzrə maya dəyərinin kalkulyasiyası,

yəni  direkt-kostinq  sistemi  yalnız  daxili  idarəetmədə  istifadə  olunur.  Kənar  hesabatların  tərtibi  zamanı  bəzi

ədəbiyyatlarda  «abzorpşen-kostinq»  sistemi  kimi  traktovka  olunan  maya  dəyərinin  kalkulyasiyası  metodu  tətbiq

edilir.  Bu  sistemin  tətbiqi  prosesində  həm  dəyişən  və  həm  də  şərti-sabit  xərclərin  hamısı istehsal  maya  dəyərinə

daxil edilir və bu xərclər «məhsula çəkilən xərclər» adlanır. Qeyri-istehsal xərcləri isə dövri xərclər kimi gəlirdən

çıxılır.  Zənnimizcə,  maya  dəyərinin  kalkulyasiya  edilməsinin  hər  iki  metodunun  oxşar  və  fərqli  cəhətlərinin

sadalanması  mühasibat  uçotu  və  hesabatlarının  beynəlxalq  standartlarının  tətbiqi  şəraitində  onların  mahiyyətini

dərindən  başa  düşməyə  əlverişli  şərait  yarada  bilər.  Sözügedən  metodların  praktikada  ardıcıl tətbiqi  nəticəsində

menecerlər və sahibkarlar aşağıdakı situasiyalarla daim üzləşir: 1) istehsalın həcmi satışın həcmindən artıq olduqda

«abzorpşen-kostinq»  sistemində  mənfəət  çox  alınır;  2)  satışın  həcmi  istehsalın  həcmindən  çox  olan  hallarda

«direkt-kostinq» sistemində mənfəət çox alınır; 3) istehsalın və satışın həcmi bərabər olduqda isə hər iki sistemdə

mənfəət  eyni olur.  Xüsusi  vurğulamaq yerinə  düşər  ki,  hər  iki  sistem  üzrə  alınan  xalis  gəlir  göstəricilərinin  fərqi



bir-birilə  ((əmtəə-material  qiymətlilərinin  dəyərinin  dəyişməsi)  x  (ümumtəsərrüfat  xərclərinin  dərəcəsi))  (5)

formulası vasitəsilə uzlaşır. Bu formula müəyyən dövr ərzində ümumtəsərrüfat xərclərinin dərəcəsi sabit qaldıqda

praktiki  cəhətdən  məqbul  sayılır.  Bütövlükdə  götürdükdə  isə,  sözügedən  sistemlər  arasındakı aşağıdakı fərqlərin

mövcud olduğu cədvəl 1-dən daha aydın görünür.



Cədvəl 1

«Direkt-kostinq» və «abzorpşen-kostinq» sistemlərinin oxşar və fərqli cəhətlərinin təsnifatı

«Direkt-kostinq» sistemi

«Abzorpşen-kostinq» sistemi

a) Satışın həcmi istehsalın həcmindən  artıq  olduqda

xalis gəlir çox olur;

a) İstehsalın həcmi satışın həcmindən  artıq olduqda

xalis gəlir çox olur;

b)  Daimi  xərclər  istehsal  maya  dəyəri  hesab-

lanılarkən nəzərə alınmır;

b)

 Daimi



 xərclər

 istehsal

 maya

 dəyəri


hesablanılarkən nəzərə almır;

c) Daxili hesabat üçün qəbul edilir;

c) Kənar hesabat üçün qəbul edilir;

ç)  Məhsul  vahidinin  satış qiymətini  onun  tam  maya

dəyərindən artımı fərqləndirir.

ç) Ümumi mənfəət məbləği fərqlənir.

Bir  faktı qeyd  etmək yerinə  düşər  ki,  «direkt-kostinq»  sisteminin  tətbiqi  zamanı istehsal  məsrəflərinin

şərti-dəyişən  və  şərti-sabit  xərclər  blokuna  bölünməsi  ümumi  xərclərin  hərəkət  tənliyinin  qurulmasını  obyektiv

zərurətə  çevirir.  Ümumi  xərclərin  hərəkət  tənliyinin  qurulması,  onların  aşağı  və  yuxarı  hədd  metodu  üzrə

şərti-dəyişən və şərti-sabit xərclər blokuna bölünməsi aşağıdakı hesablamalarla həyata keçirilir: l)istehsal xərcləri

və məhsul (iş və xidmətlər) istehsalının həcmi haqqında məlumatlardan istifadə etməklə istehsala və xərclərə uyğun

maksimum və minimum hədd seçilir; 2) istehsalın həcmi və xərclər arasındakı səviyyə fərqi müəyyən edilir; 3) vaxt

vahidi  ərzində  sərf  olunan  xərclərin  fərqini  həmin  dövrdəki  istehsalın  artım  tempinə  bölməklə  məhsul  (iş  və

xidmətlər) vahidinə düşən xərc dərəcəsi hesablanılır; 4) şərti-dəyişən xərc dərəcəsini istehsalın maksimal (minimal)

həcminə  vurmaqla  dəyişən  xərclərin  maksimal  və  minimal  artımı  təyin  edilir;  5)  ümumi  məsrəflərdən  dəyişən

xərclərin  mütləq  ifadədə  artım tempi  çıxılmaqla  şərti-sabit  xərclərin  artımı müəyyənləşdirilir;  6)ümumi  xərclərin

mütləq  məbləğinin  dəyişməsinin  istehsalın  ümumi  həcminin  dəyişməsindən  asılılığını  əks  etdirən  (ümumi  xərc

artımı =  daimi  xərc  artımı+məhsul  vahidinə  düşən  dəyişən  xərc  artımı x  istehsal  həcmi  artımı)  (6)  ümumi  xərc

tənliyi  tərtib  olunur.  Müəyyən  dövr  ərzində  sərf  olunan  xərclərin  dəyişmə  fərqini  istehsalın  ümumi  həcminin

dəyişmə fərqinə bölməklə istehsal məsrəflərinin məhsul (iş  və xidmətlər) istehsalı həcminin dəyişməsinə reaksiya

dərəcəsini  müəyyən  edən  əmsal  tapılır.  Şərti-sabit  xərclər  üçün  bu  əmsalın  mütləq  kəmiyyəti  sıfıra  bərabər  olur.

Dəyişən  xərclər  üçün  bu  əmsal  bütün  hallarda  sıfırdan  böyük  olur,  0

mütənasib,  K>1  olduqda  isə  proqressiv  reaksiya  adlanır.  Məhsulun  (iş  və  xidmətlərin)  maya  dəyərinin  aşağı

salınması  və  istehsalın  rentabellik  səviyyəsinin  yüksəldilməsi  üçün  deqressiv  xərclərin  aşağı  düşmə  tempinin

proqressiv və mütənasib xərclərin artım tempini üstələməsi vacib şərtlərdən biri  sayılır.  Məhsul  (iş  və  xidmətlər)

istehsalının həcmi haqqında maksimal mümkün və faktiki məlumatlara əsaslanmaqla faydalı və əhəmiyyətsiz sabit

xərclərin  məbləğini  müəyyənləşdirmək  praktiki  cəhətdən  elə  də  çətinlik  törətmir.  Faydalı sabit  xərclərin  ümumi

məbləğini  hesablamaq  üçün  şərti-sabit  xərclərin  yekun  məbləğini  istehsalın  maksimal  həcminə  bölüb,  faktiki

məhsul  (iş  və  xidmətlər)  istehsalı  həcminə  vurmaq  tələb  olunur.  Praktikada,  əhəmiyyətsiz  xərclərin  təhlili  və

qiymətləndirilməsi  bütün  qeyri-məhsuldar  xərclərin  araşdırılması ilə  başa  çatır.  İstehsal  məsrəflərinin  dəyişən  və

şərti-sabit xərclərə, şərti-sabit xərclərin isə faydalı və əhəmiyyətsiz xərclərə bölünməsi «direkt-kostinq» sisteminin

birinci  xüsusiyyəti  hesab  edilir.  İstehsal  və  maliyyə  uçotunun  birləşdirilməsi  «direkt-kostinq»  sisteminin  ikinci

xüsusiyyəti  sayılır.  Bu  zaman  mühasibat  uçotu  və  maliyyə  hesabatı  elə  təşkil  olunur  ki,  «xərclər-istehsalın

həcmi-mənfəət»  sxeminə  daxil  olan  hər  bir  elementə  ardıcıl  nəzarət  etmək  mümkün  olur.  Sözügedən  tezisin

doğruluğunu  məhsul  (iş  və  xidmətlər)  satışından  yaranan  mənfəətin  təhlili  üçün  informasiya  bazası  sayılan

«Mənfəət və zərərlər haqqında hesabat» formasının məlumatlarından da görmək olar:

Məhsul (iş və xidmətlər) satışından

1) əldə olunan pul gəlirləri - dəyişən xərclər = Marjinal gəlir (5)

Məhsul (iş və xidmətlər) satışından



2) Marjinal gəlır - sabit xərclər =yaranan mənfəət (6)

Məhsul (iş və xidmətlər)

Məhsul (iş və xidmətlər)

satışından əldə olunan dəyişən sabit

= satışından yaranan

pul gəlirləri məsrəflər xərclər (7)

mənfəət

(5), (6) və (7) formulalarından göründüyü kimi, marjinal gəlir məhsul (iş  və xidmətlər) satışından əldə



olunan  pul  gəlirləri  ilə  dəyişən  xərclərin  fərqini  və  ya  şərit-sabit  xərclərlə  məhsul  (iş  və  xidmətlər)  satışından

yaranan  mənfəətin  cəmini  əks  etdirir.  Marjinal  gəlirin  hesablanması  zamanı  məsrəflərin  dəyişən  və  şərti-sabit

xərclər  blokuna  bölünməsi  birməhsullu  və  çoxnomenklaturalı  istehsallarda  zərərsizlik  səviyyəsinin  təhlilinə

əlverişli şərait  yaradır.  Lakin,  sözügedən  göstəricilər  üzrə  tərtib  edilən  hesabatlar  yalnız  daxili  istifadəçilər  üçün

nəzərdə  tutulur.  Gəlirlər  haqqında  hesabatın  çox  mərhələli  tərtibi  direkt-kostinq  sisteminin  üçüncü  xüsusiyyəti

sayılır.


Nəzəriyyə  və  praktikadan  məlumdur  ki,  direkt-kostinq  sisteminin  analitik  imkanları  maya  dəyəri,

məhsul  (iş  və  xidmətlər)  satışının  həcmi  və  mənfəət  göstəriciləri  arasındakı funksional  əlaqənin  tədqiqinə  imkan

yaradır.  Bu  əlaqə  (satışın  həcmi=maya  dəyəri+mənfəət)  (10)  formulasından  bir  daha  aydın  görünür.  Ölkə  uçot

praktikasında  maya  dəyəri,  satışın  həcmi  və  mənfəət  göstəriciləri  arasındakı  funksional  əlaqənin  öyrənilməsinə

əsaslanan idarəetmə modeli zərərsizlik nöqtəsinin təhlili adlandırılır.  «Məsrəf-satışın həcmi-mənfəət» göstəriciləri

arasındakı funksional əlaqə və asılılığın təhlili prosesində dəyişən və şərti-sabit xərclərin, satış qiymətinin, istehsal

edilmiş  və  satılmış məhsulun  həcminin  və  çeşidinin dəyişməsinin  mənfəət  və  zərərlərə  təsiri  öyrənilir.  Doğrudan

da,  maya  dəyəri,  mənfəət,  istehsalın  və  satışın  həcmi  göstəriciləri  arasındakı  qarşılıqlı  əlaqənin  öyrənilməsi

idarəetmədə  daha  əsaslandırılmış  qərarlar  qəbul  edilməsinə  əlverişli  şərait  yaradır.  Bu  əlaqənin  təhlili:  1)

zərərsizliyə  nail  olmaq  üçün  tələb  olunan  istehsalın  həcmini;  2)  proqnozlaşdırılan  mənfəətin  əldə  olunması üçün

tələb  edilən  satışın  həcmini;  3)  məlum  satış  həcmində  gözlənilən  mənfəəti;  4)  satış  qiymətinin,  dəyişən  və

şərti-sabit  xərclərin,  məhsul  buraxılışı  və  satışı  həcminin  dəyişməsinin  mənfəətə  təsirini;  5)  satılmış  məhsulun

çeşidinin  dəyişməsinin  zərərsizlik  nöqtəsinə,  məqsədli  mənfəətə  və  maksimal  mümkün  mənfəətə  təsirini

hesablamağa bilavasitə imkan verir. Deyilənlərdən göründüyü kimi, direkt-kostinq sisteminin tətbiqi xərclərin eyni

vaxtda maya dəyərinə bütövlükdə daxil edilməsini, dəyişən və şərti-sabit xərclərin uçotunun ayrılıqda aparılmasını,

ehtiyatların qiymətləndirilməsi və gəlir səviyyəsinin müəyyən edilməsini, mühüm xərclərin təhlilinin aparılmasını,

zərərsizliyin  təhlilini,  «məsrəf-satışın  həcmi-mənfəət»  göstəriciləri  arasındakı  funksional  əlaqənin  və  asılılığının

öyrənilməsini,  mənfəət  və  maya  dəyərinin  sistemli  təhlilinin  həyata  keçirilməsini  təmin  edir.  Müasir  dövrdə

«məsrəf-satışın həcmi-mənfəət» göstəriciləri  arasındakı funksional  əlaqə  və  asılılıq  aşağıdakı kimi  təhlil  edilir  və

qiymətləndirilir.



Cədvəl 2

Satışdan yaranan gəlirlərin məhsulun (iş və xidmətlərin) maya dəyərinə təsirinin təhlili

Göstəricilər

2011

2012-ci ilin gəlirlərinin

məbləği nəzərə alınmaqla

Kənarlaş ma (+; -)

manatla

gəlirlərə

nisbətən,

%-lə

manatla

gəlirlərə

nisbətən,

%-lə

manatla

gəlirlərə

nisbətən,

 %-lə

A

1

2

3

4

5

6

1.  Məhsul  (iş  və  xidmətlər)  satışın-

dan əldə olunan gəlirlər

7197659

-

7574165

-

+376506

-

2.  Məhsulun  (iş  və  xidmətlərin)



maya dəyəri, o cümlədən

6185397

85,94

6535574

86,29

+350177

+0,35

a) şərti-sabit xərclər

1480784

20,57

1480784

19,55

-

-1,02

b) şərti-dəyişən xərclər

4704613

65,37

5054790

66,74

+350177

+1,37


Cədvəl  2-nin  məlumatlarından  göründüyü  kimi,  2011-ci  ildə  məhsulun  (iş  və  xidmətlərin)  maya

dəyərinin  səviyyəsi  2012-ci  ilin  gəlirləri  nəzərə  alınmaqla  86,29%-ə  (6535574:7574165x100)  bərabər  olmuşdur.

Sözügedən  göstəricinin  səviyyəsi  müqayisə  olunan  dövr  ərzində  şərti-sabit  və  dəyişən  məsrəflər  üzrə  müvafiq

olaraq  19,55%  (1480784:7574165x100)  və  66,74%  (5054790:  7574165  x100)  təşkil  etmişdir.  Məhsul  (iş  və

xidmətlər) satışından əldə olunan gəlirlərin məbləğinin 376506 manat (7574165-7197659) artması maya dəyərinin

səviyyəsinin  0,35%  (86,29-85,94)  yüksəlməsinə  səbəb  olmuşdur  ki,  bunun  da  mənfi  1,02%-i  (19,55-20,57)

şərti-sabit  məsrəflərin,  müsbət  1,37%-i  (66,74-  65,37)  isə  dəyişən  xərclərin  payına  düşür.  Maya  dəyərinin

səviyyəsinin yuxarıda qeyd edilən faiz nisbətlərində dəyişməsi, öz növbəsində, bu iqtisadi parametrin məbləğində

həmin  proporsiyada  qənaətə  (artıq  xərcə)  aşağıdakı  kimi  şərait  yaratmışdır:  a)şərti-sabit  xərclər  hesabına

(-1,02x7574165:100=-77256,48manat);b)  dəyişən  məsrəflər  hesabına  (+1,37x7574165:100=+103766,06  manat);

Hesabat  məlumatlarından  göründüyü  kimi,  2012-ci  ildə  2011-ci  ilə  nisbətən  fəaliyyətini  öyrəndiyimiz  müəssisə

üzrə  məhsulun  (iş  və  xidmətlərin)  maya  dəyərinin  səviyyəsi  0,65%  və  ya  49232,07  manat  (0,65x7574165:100)

artmışdır.  Maya  dəyərinin  səviyyəsinin  bu  qayda  üzrə  yüksəlməsi  əsas  etibarilə  daxili  faktorlar  hesabına  baş

vermişdir.  Məhsul  (iş  və  xidmətlər)  satışından  əldə  edilən  gəlirlərin  məbləğinin  2,85%  artması  maya  dəyərinin

səviyyəsinin  0,35%,  mütləq  ifadədə  isə  26509,58  manat  (0,35  x  7574165:100)  yüksəlməsinə  səbəb  olmuşdur.

Material  və  pul  vəsaitlərindən  istifadəni  xarakterizə  edən  digər  faktorların  təsiri  nəticəsində  məhsulun  (iş  və

xidmətlərin) maya dəyəri 0,30% və ya 22722,49 manat (0,30x7574165:100) artmışdır.

Xüsusi vurğulamaq yerinə düşər ki, «məsrəf-satışın həcmi-mənfəət» göstəriciləri arasındakı funksional

əlaqə və asılılıq yuxarıda şərh olunan metodika üzrə qiymətləndirildikdən sonra istehsalın zərərsizlik səviyyəsinin

hesablanması nəzəri  və  praktiki  cəhətdən  elə  də  çətinlik  törətmir.  Belə  fərz  edək  ki,  fəaliyyətini  təhlil  etdiyimiz

təsərrüfat subyekti bir ədədinin qiyməti 500 pul vahidinə bərabər olan yeni məhsul istehsal etməyi proqnozlaşdırır.

Bu zaman məhsul vahidinə düşən dəyişən məsrəflərin səviyyəsinin 55,45%, müəssisənin şərti-sabit xərclərinin illik

məbləğinin  isə  29436  min  pul  vahidi  olması  nəzərdə  tutulur.  Sadalanan  rəqəmlərdən  və  (3)  saylı  formuladan

istifadə  etməklə  dəyişən  məsrəflərin  ümumi  məbləğini  və  yeni  məhsul  (iş  və  xidmətlər)  satışından  yaranan

gəlirlərin minimal həcmini riyazi yolla hesablamaq və qiymətləndirmək olar. Bu zaman fəaliyyətini öyrəndiyimiz

təsərrüfat subyekti üzrə sadalanan göstəricilər mütləq ifadədə müvafiq olaraq 277,25 (55,45x500) və 66074,07 pul

vahidi (29436:(l-(277,25:500))) təşkil edəcəkdir. Beləliklə, «məsrəf-satışın həcmi- mənfəət» göstəriciləri arasındakı

funksional əlaqənin təhlilinin sonunda yuxarıda sadalanan rəqəmlərdən istifadə etməklə istehsalın və satışın kritik

həcmini  hesablamaq  heç  də  çətin  olmur.  Bizim  misalımızda,  istehsalın  və  satışın  kritik  həcmi  132148  vahid

(66074070:500)  təşkil  edir.  Bu  isə  o  deməkdir  ki,  fəaliyyətini  təhlil  etdiyimiz  müəssisə  il  ərzində  132148  vahid

məhsul  reallaşdıraraq  (bir  ədədinin  qiyməti  500  pul  vahidi  olmaqla)  yalnız  öz  xərclərini  ödəmək  qabiliyyətində

olur.  Zənnimizcə,  mülkiyyət  formasından  asılı  olmayaraq  bütün  kommersiya  müəssisələrində  «məsrəf-satışın

həcmi-mənfəət» göstəriciləri  arasındakı funksional  asılılıq  və  əlaqənin  təhlili  metodikasının yeni  aspektdə  tətbiqi

direkt-kostinq sistemində maliyyə nəticələrinin qiymətləndirilməsində müstəsna əhəmiyyət kəsb edə bilər.



İstifadə olunmuş ədədbiyyat

1. Балабанов И.Т. Основы финансового менеджмента. Как управлять капиталом? -М.: Финансы

и статистика, 1996. - 384 с.

2. Балабанов И.Т. Финансовый анализ и планирование хозяйствующего субъекта. 2-е изд., доп. -

М.:Финансы и статистика, 2000. - 208 с.

3. Зудилин А.П. Анализ хозяйственной деятельности предприятий развитых капиталистических

стран. - 2-е изд., перераб. Екатеринбург: «Каменный пояс», 1992 - 224 с.

4. Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия: -2-е изд., перераб. и

доп. -Мн.:ИП «Экоперспектива», 1997. - 498 с.

5. Чумаченко Н.Г. Учет и анализ в промышленном производстве США. - М.: «Финансы»,

1971 - 237 с.

Н.М.Исмаилов

Обоснование управленческих решений в бизнесе

на основе маржинального анализа

Резюме

Как известно, в условиях рынка и конкуренции коммерческие организации должны иметь четкое




представление  об  окупаемости  различных  видов  выпускаемых  продуктов,  эффективности  каждого

принимаемого  решения  и  их  влиянии  на  финансовые  результаты,  а  также  на  величину  затрат.

Исключительная роль принадлежит в этом маржинальному анализу, широко используемому в зарубежной

учетно-аналитической  практике.  В  результате  маржинального  анализа  обосновываются  и  принимаются

управленческие  решения  в  области  ценообразования  и  планирования  прибыли.  Это  обуславливает

актуальность  темы  данной  статьи,  в  которой  исследована  методика  маржинального  анализа  и

последовательность обоснования принимаемых управленческих решений в бизнесе.

N.M.İsmayılov

Inform management decisions in the business on the basis of Marginal analysis

Summary

As you know, in terms of the market and competition business organizations should have a clear idea of

the return on different types of manufactured products, the effectiveness of each of the received solutions and their

impact  on  the  financial  results,  as  well  as  the  cost  amount.  Marginal  analysis  which  is  widely  used  in  foreign

accounting  and  analytical  practice  plays  exceptional  role.  As  a  result  of  margin  analysis  substantiates  and

management  decisions  in  the  area  of  pricing  and  profit  planning.  This  leads  to  the  relevance  of  the  topic  of  this



article, which investigates methods and sequence analysis of the marginal support decision-making in business.



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə