MəMMƏdov qəRİb xəLİlov mahmud



Yüklə 4,78 Mb.

səhifə135/228
tarix30.12.2017
ölçüsü4,78 Mb.
1   ...   131   132   133   134   135   136   137   138   ...   228

 

257


Ərazinin ekoloji şərait kompleksindən asılı olaraq torpaqlar daha kiçik taksonomik vahidlərə bölünürlər. 

Onların bonitet balları torpaq tipikliyindən sapmaya (şorlaşma, şorakətləşmə, eroziya, qranulometrik tərkib və 

s.) təshih əmsallarının köməyi ilə müəyyən edilir. 

Torpaq tipinin balını  və aqroistehsal qrupunu bilməklə, kənd təsərrüfatı  və meşə sahələri torpaqlarının 

köklü yaxşılaşdırılması üçün bu və ya başqa aqronomik tədbirlərin (meliorasiya, gübrələmə, eroziyaya qarşı 

tədbirlər, suvarma və s.) hansı torpaqlarda aparılmasının zəruriliyini müəyyən etmək olar. 

 

12.17.Azərbaycanın torpaq kadastrının ekoloji xüsusiyyətləri 

Azərbaycanın torpaq ehtiyatları müxtəlif gipsometrik ölçülü, çox vaxt kəsişən, parçalanan relyefi və çox dik 

yamacları olan ərazilərdən təşkil olunmuşdur; bu ərazinin 50%-dən çoxu dağların payına düşür. Bütün bunlar 

onlardan səmərəli istifadəyə, eləcə də kənd təsərrüfatı istehsalının intensivləşdirilməsinə təsir göstərir. 

Azərbaycanda torpaq kadastrı aparılmasının vacibliyi relyefin, iqlimin, torpaq örtüyünün rəngarəngliyi, tor-

paq fondunun yüksək kənd təsərrüfatı mənimsənilməsi, onun əhali üçün böyük əhəmiyyəti, kənd təsərrüfatının 

inkişaf etmiş ixtisaslaşması, onun səviyyəsinin yüksəldilməsi perspektivi və zərurəti ilə müəyyən edilir. 

Azərbaycanda torpaq kadastrı ilə bağlı işlər 1961-ci ildən aparılır. Bu işlər torpaqların irimiqyaslı xəritələş-

dirilməsi üçün materialların axtarışı və ümumiləşdirilməsindən başlanmışdır. Bu isə ayrılmış xüsusi kadastr ra-

yonlarında kadastr işlərinin aparılmasının əsasını qoymuşdur. Bu vacib tədbirin keçirilməsi üçün torpaq fondu-

nun keyfiyyətcə qiymətləndirilməsi prinsiplərinin daha da təkmilləşdirilməsi və dərinləşdirilməsi tələb olunur-

du. Azərbaycan şəraitində həmin prinsiplər V.R. Volobuyev və başqa alimlər tərəfindən əsaslandırılmışdır. 

Azərbaycanda torpaqların kadastrı üzrə işlərdə çıxış vəziyyəti – bitkilərin tələblərinin, kənd təsərrüfatının 

regional ixtisaslaşmasının nəzərə alınması ilə, torpaq novlərinin qruplarda – aqroekoloji baxımdan kifayət qədər 

eyni keyfiyyətli dərəcələrdə birləşdirilməsi ilə başa çatan hərtərəfli qiymətləndirilməsi olmalıdır. Torpaqların 

bonitirovkası, yəni onların nisbi dəyərinin müəyyən edilməsi artıq formalaşmış aqroekoloji torpaq qruplarından 

(torpaq dərəcələrindən) istifadə yolu ilə aparılmalıdır. Torpaqların ümumi xassələrinin dərin və hərtərəfli aqroe-

koloji xarakteristikası – onların aqronomik, istehsal baxımından düzgün qiymətləndirilməsinin zəruri əsasıdır. 

V.R. Volobuyevin (1961) qeyd etdiyi kimi, yer ərazilərinin ümumi torpaq tədqiqatları proqramı aqroekoloji təd-

qiqatlarla əsaslı surətdə tamamlanmalıdır. 

Azərbaycan torpaqlarının ilk, daha iri bölünməsi kimi zonal bölgü xidmət edir. Çünki zonal torpaq-iqlim şəraiti 

kənd təsərrüfatı ixtisaslaşmasının, eləcə də meşə təsərrüfatının əsas elementlərini müəyyən edir. 

Torpaqların zonadaxili təbii-kənd təsərrüfatı (kadastr) rayonlarına bölünməsi və onların bonitirovkası tor-

paq xassələrinin və bitkilərin bu və ya başqa xassəyə reaksiyasının daha ətraflı öyrənilməsinə söykənməlidir. 

Torpaq proseslərini idarə etmək və ya aqrotexniki üsulların və meliorasiyanın köməyi ilə torpaqların bu və ya 

başqa xassələrinin dəyişdirilməsi imkanlarını da bilmək zəruridir. İzahat üçün deyək ki, eyni bir torpaq müxtəlif 

bitkilər üçün müxtəlif qiymətə malikdir. 

Öz dövründə B.T.Nəzirova (1982) torpaq-kadastr rayonlaşdırılması  xəritəsini tərtib etmişdir. Burada res-

publika 13 rayona bölünmüşdür. Respublika  torpaqlarının bonitet ballarının toplam şkalalarından (cədv. 12.13) 

çıxış edərək, ixtisaslaşmanı (aqrosenozların tələbatı) və aqroekoloji şəraiti nəzərə alaraq Q.Ş. Məmmədov 

(1989, 1998, 2000) tərəfindən hər bir kadastr rayonu üçün torpaqların bonitet balları şkalası və ayrı-ayrı torpaq-

kadastr rayonları üzrə torpaqların nisbi dəyərlilik əmsalları tərtib edilmişdir (cədv.12.14). 



 


 

258


Azərbaycan torpaqlarının bonitet ballarının 

ümumi şkalası 

Cədvəl 12.13. 

 

№ Torpaqların adı Bonitet 

balları 

Sahəsi 

 

ha % 

1 2  3 





1  İbtidai dağ-çəmən 20 

150980 


1,75 

2 Qalıq karbonatlı dağ-çəmən  

70 

24300 


0,28 

3 Torflu 

dağ-çəmən 95 

27370 


0.32 

4 Çimli 


dağ çəmən 89 

218440 


2,53ı 

5 Qaratorpağabənzər dağ-çəmən 90 

63570 

0,74 


6 Dağ-çəmən çöl 

86 


54920 

0,64 


7 Dağ meşə-çəmən  

72 


74640 

0,86 


8 Tipik 

qonur 


dağ-meşə 87 

37720 


0,44 

9 Lessivajlı qonur dağ-meşə 80 

291160 

3,37 


10 Qalıq-karbonatlı qonur dağ-meşə 76 

7500 


0,05 

11 Bozqırlaşmış qonur dağ-meşə 88 

19170 

0,22 


12 Tipik 

sarı dağ 68 

36910 

0.43 


13 Podzollu 

sarı dağ-meşə 79 

34570 

0,40 


14 Çimli-karbonatlı dağ-meşə 87 

9000 


0,10 

15 Yuyulmuş qəhvəyi dağ-meşə 84 

235260 

2,72 


16 Tipik 

qəhvəyi dağ-meşə 85 

310970 

0,60 


17 Karbonatlı qəhvəyi dağ-meşə 87 

64410 


0,75 

18 Bozqırlaşmış qəhvəyi dağ-meşə 69 

100850 

1,17 


19 Mədəniləşmiş qəhvəyi dağ-meşə 90 

61140 


0,71 

20  İnkişaf etməmiş qəhvəyi dağ-meşə  

14 

7200 


0,08 

21 Çəmən qəhvəyi  

85 

432150 


5,00 

22 Tünd 


dağ-boz qəhvəyi 69 

148850 


1,72 

23 Adi 


dağ-boz-qəhvəyi 63 

189990 


2,20 

24 Açıq dağ-boz qəhvəyi 45 

33040 

0,38 


25 Yuyulmuş dağ-qaratorpaq 100 

14400 


0,17 

26 Karbonatlı dağ-qaratorpaq 86 

8100 

0,09 


27 Tipik 

dağ-qaratorpaq 85 

31870 

0,37 


28 Mədəniləşmiş dağ-qaratorpaq 100 

19170 


0,22 

29  İnkişaf etməmiş dağ-qaratorpaq\ 20 

2700 

0,03 


30 

31 


32 

33 


34 

35 


36 

37 


38 

39 


40 

41 


42 

 

43 



44 

Tünd dağ-şabalıdı 

Adi dağ şabalıdı 

Açıq dağ-şabalıdı 

İnkişaf etməmiş dağ-şabalıdı 

Podzollu-sarıtorpaq 

Qleyli podzollu-sarıtorpaq 

Tünd şabalıdı 

Adi şabalıdı 

Açıq şabalıdı 

Qədimdən suvarılan şabalıdı 

İnkişaf etməmiş şabalıdı 

Çəmən-şabalıdı 

Qədimdən suvarılan çəmən-şəbalıdı 

Tünd boz 

Tipik boz 

65 

60 


59 

11 


78 

94 


84 

80 


53 

77 


19 

56 


74 

 

82 



66 

 

27740 



299420 

125250 


105600 

28170 


57440 

57710 


437550 

87420 


368840 

47440 


261850 

9900 


 

93980 


331430 

 

0,32 



3,47 

1,45 


1,22 

0,33 


0,66 

0,67 


5,06 

1,01 


4,27 

0,55 


3,03 

0,11 


 

1,09 


3,84 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   131   132   133   134   135   136   137   138   ...   228


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə