Microsoft Word 746 who hiv 2013. azfinal



Yüklə 156,06 Kb.

tarix08.09.2018
ölçüsü156,06 Kb.
növüQaydalar


 

QAYDALAR

 

ANTİRETROVİRUS DƏRMAN 



PREPARATLARINDAN İİV 

İNFEKSİYASININ MÜALİCƏSİ VƏ 

PROFİLAKTİKASI ÜÇÜN İSTİFADƏ 

EDİLMƏSİNƏ DAİR 

ÜMUMİ QAYDALAR 

ƏSAS XÜSUSİYYƏTLƏRİN VƏ TÖVSİYƏLƏRİN İCMALI 

İYUN 2013 



ÜMUMDÜNYA 

SƏHİYYƏ 

TƏŞKİLATI

 

İİV/QİÇS Proqramı 




 

 

 




ANTİRETROVİRUS DƏRMAN 

PREPARATLARINDAN İİV 

İNFEKSİYASININ MÜALİCƏSİ 

VƏ PROFİLAKTİKASI ÜÇÜN 

İSTİFADƏ EDİLMƏSİNƏ DAİR 

ÜMUMİ QAYDALAR 

ƏSAS XÜSUSİYYƏTLƏRİN VƏ TÖVSİYƏLƏRİN İCMALI 

İYUN 2013 

 

ÜMUMDÜNYA SƏHİYYƏ 

TƏŞKİLATI 

İİV/QİÇS Proqramı 



 

Antiretrovirus dərman preparatlarından İİV infeksiyasının müalicəsi və profilaktikası üçün 

istifadə edilməsinə dair ümumi qaydalar: əsas xüsusiyyətlərin və tövsiyələrin icmalı 

 

I. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 



 

WHO / HIV / 2013.7 

 

© Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı, 2013. Bütün hüquqlar qorunur. 

 

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) nəşrlərini ÜST-nin internet səhifəsində 

(www.who.int) mövcuddur və ya WHO Press, World Health Organization, 20 Avenue Appia, 

1211 Geneva 27, Switzerland (tel: +41 22 791 3264; faks: +41 22 791 4857) ünvanından əldə 

edilə bilər. 

 

Üz qabığındakı fotoşəkil WHO/ AndreFrancois/ ImageMagica tərəfindən çəkilmişdir. 



e-ünvan: 

bookorders@who.int

 

 

ÜST nəşrlərinin istər satış, istərsə də qeyri-kommersiya məqsədi ilə təkrar nəşri və ya tərcümə 



olunması üçün icazə əldə edilməsi üçün müraciətlər ÜST-nin internet səhifəsi 

(www.who.int/about/licensing/copyright_form/en/index) vasitəsilə “WHO Press”-ə 

göndərilməlidir. 

 

Bu nəşrdə istifadə olunmuş adlar və təqdim edilmiş material Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 



hər hansı ölkənin, vilayətin, şəhərin və ya ərazinin, yaxud onların dövlət hakimiyyəti 

orqanlarının hüquqi statusu və ya sərhədlərinin hüdudlarının müəyyən edilməsi ilə bağlı hər 

hansı münasibətini ifadə etməsi kimi başa düşülə bilməz. Xəritələrdəki punktirli xətlər hələlik 

qəti şəkildə müəyyənləşdirilməməsi ehtimalı olan təqribi sərhəd xətlərini göstərir. 

 

Materialda konkret şirkətlərin və ya müəyyən istehsalçıların məhsullarının adlarının qeyd 



edilməsi Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının onları burada adı çəkilməyən eyni tipli digər 

şirkətlərdən və ya məhsullardan üstün tutaraq reklam edilməsi, yaxud tövsiyə edilməsi kimi 

başa düşülməməlidir. Səhvlər və boşluqlar istisna olmaqla patentli məhsulların adları baş 

hərflərin böyük göstərilməsi ilə seçilir. 

 

Bu nəşrə daxil olan məlumatın yoxlanıb təsdiqlənməsi üçün Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 



tərəfindən bütün münasib ehtiyat tədbirləri görülmüşdür. Lakin nəşr olunmuş material hər 

hansı ifadə olunmuş və ya nəzərdə tutulan zəmanət mövcud olmadan yayılmaqdadır. Bu 

materialın şərhinə və istifadəsinə görə cavabdehliyi oxucu daşıyır. Materialdan istifadə 

nəticəsində yaranan hər hansı zərərə görə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı heç bir halda 

məsuliyyət daşımır. 

 

Dizayn və tərtibat ACW, London, BK tərəfindən həyata keçirilmişdir www.acw.uk.com 




 

MÜNDƏRİCAT 

1. 2013-cü il üçün ümumi qaydaların əsas xüsusiyyətləri nələrdir? 6 

2. Yeni tövsiyələr nələrdir? 7 

3. Ümumi qaydaların komponentləri 8 

4. Qaydaların gözlənilən təsiri nədir? 9 

5. Yeni tövsiyələrin icmalı 

10

 

İXTİSARLAR 

 3TC 


lamivudine 

 



İİV insanın immunçatışmazlığı virusu 

 ABC 



abacavir 

 



LPV/ r lopinavir / ritonavir 

 



QİÇS qazanılmış immunçatışmazlığı sindromu 

 



ƏTQNİ əks transkriptazanın qeyri-nuklezoid inhibitoru 

 



ART antiretrovirus terapiyası 

 



ƏTNİ əks transkriptazanın nuklezoid inhibitoru 

 ARV 



antiretrovirus 

(dərman preparatı) 

 NVP 


nevirapine 

 



ATV/r atazanavir / ritonavir 

 



Pİ proteaza inhibitoru 

 



AZT azidothymidine (həmçinin zidovudine kimi tanınır) 

 AUÖP-anadan 



uşağa ötürülməsinin profilaktikası 

 DRV 



darunavir 

 RAL 



raltegravir 

 EFV 



efavirenz 

 RTV 



ritonavir 

 FTC 



emtricitabine 

 V 



vərəm 

 



HBV hepatit B virusu 

 



TDF tenofovir disoproxil fumarate 

 



HCV hepatit C virusu 

 ÜST 



Ümumdünya 

Səhiyyə Təşkilatı

 



 

Ümumdünya Səhiyyə

Təşkilatının (ÜST) 2013-cü il

üçün Antiretrovirus dərman



preparatlarından İİV

infeksiyasının müalicəsi və

profilaktikası üçün istifadə

edilməsinə dair ümumi qaydaları

insan immunçatışmazlığı virusu

(İİV) infeksiyasının

diaqnostikasına, İİV-lə yaşayan

insanlara qayğıya və

antiretrovirus (ARV) dərman

preparatlarından İİV

infeksiyasının müalicəsi və

profilaktikası üçün istifadəyə

dair yeni məsləhətlər təqdim

edir.


Hazırkı sənəddə yeni qaydaların

əsas xüsusiyyətlərinin və əsas

tövsiyələrinin icmalı verilmişdir.

Qaydaların tam variantını

aşağıdakı internet səhifədən

əldə etmək olar:

www.who.int/hiv/pub/

guidelines/arv2013

1.

 2013-CÜ 

İL ÜÇÜN ÜMUMİ 

QAYDALARIN ƏSAS 

XÜSUSİYYƏTLƏRİ NƏLƏRDİR?

 

Onlar, 2010-cu ildən 



sonra əldə edilmiş yeni 

elmi biliklər və təcrübəyə 

əsaslanaraq, işlənib 

hazırlanmışdır. 

 Yeni 


və istifadəsi asan olan İİV-ə 

müayinə texnologiyaları və 

yanaşmaları daha çox insana, 

xüsusilə də, ən həssas və təcrid 

olunmuş insanlara öz İİV 

statuslarını öyrənmək imkanını 

verir. 

  Əksər insanlarda və yaş qruplarında 

istifadə üçün yararlı olan daha sadə 

və təhlükəsiz, gündə bir dəfə və bir 

həb ilə təmin edilən müalicə 

resursların məhdud olduğu ölkələr 

üçün daha münasib və əlçatan 

olmuşdur. 



  İİV-in anadan uşağa ötürülməsinin 

profilaktikası (AUÖP) üzrə 

proqramlar İİV-lə yaşayan hamilə 

qadınların və anaların sağlamlığını 

yaxşılaşdırmaq, eləcə də onların 

uşaqları və partnyorları arasında 

İİV infeksiyasının qarşısını almaq 

üçün daha erkən və daha sadə 

müalicəyə kömək edirlər. 



 Sağlamlığın yaxşılaşdırılmasından 

və insan ömrünün uzadılmasından 

əlavə, aydın görünən dəlillər 

göstərir ki, antiretrovirus terapiya 

(ART) İİV-in cinsi yolla 

ötürülməsinin qarşısını alır və 

infeksiyaya yoluxmamış insanların 

ARV dərman preparatlarından 

istifadəsi onları infeksiyaya 

yoluxmaqdan qoruyur. 

 Öz 


sağlamlığını mühafizə etmək və

İİV-in digər insanlara 

ötürülməsinin qarşısını almaq üçün 

İİV-ə yoluxmuş insanlar arasında 

daha erkən müalicəyə başlama 

tendensiyası mövcuddur. 



Davamlı qayğı 

göstərilən müddətdə 

ARV-dən istifadə üzrə 

məsləhətlər təmin 

edilir 

İlk dəfə olaraq, 2013-cü il üçün 

qaydalar İİV-li insanlara davamlı qayğı 

göstərilən müddətdə tövsiyələri, o 

cümlədən İİV-ə müayinə və İİV-lə 

bağlı məsləhətlərin verilməsinə, İİV-in 

profilaktikası üçün ARV dərman 

preparatlarından istifadə edilməsinə, 

fərdlərin İİV-lə bağlı müalicə və qayğı 

xidmətlərinə yönəldilməsinə, 



İİV-ə müayinə 

və 

məsləhətləşmə

 

Qayğıya 



yönəltmə

 

Qayğı göstəril-



məsi üçün 

qeydiyyata alma

 

MÜHAFİZƏ 



■ 

İİV-li insanlara ümumi 

qayğı 

■ 

İİV-in qarşısının 

alınması 

■ 

Yanaşı gedən infeksiya 

və xəstəliklərin idarə 

olunması 

■ 

İnsanların ART  üçün 

hazırlanması 

ART-ya 

BAŞLAMA 

(BİRİNCİ SIRA 

ART)

 

MÜHAFİZƏ VƏ 



DƏSTƏK 

■ 

ART cavab tədbirinin 

monitorinqi 

■ 

ART-nin toksikliyinin 

monitorinqi 

İKİNCİ VƏ 

ÜÇÜNCÜ SIRA 

ART

 



 

İİV-li insanlara ümumi qayğının 

göstərilməsinə, ART-yə başlanmasına və onun 

davam etdirilməsinə, eləcə də müalicənin 

monitorinq edilməsinə dair tövsiyələri 

toplamışdır. ARV dərman preparatlarından 

əhalinin bütün yaş qrupları və böyüklər, hamilə 

və döşlə əmizdirən qadınlar, yeniyetmələr, 

uşaqlar və əhalinin əsas qrupları arasında 

istifadəyə dair məsləhətlər verilmişdir. Hazırkı 

qaydalar İİV-lə yaşayan insanların klinik idarə 

edilməsinə dair məsləhətlər təmin edir, İİV 

xidmətlərinin səmərəliliyinin və effektivliyinin 

necə təkmilləşdirilməli olmasına dair tövsiyələr 

verir və İİV proqramlarının necə planlaşdırmalı 

və resurslardan maksimum səmərəli şəkildə 

necə istifadə edilməli olmasına dair istiqamət 

göstərir. 



Onlar yeni və mövcud 

tövsiyələri birləşdirirlər 

ÜST 2002-ci ildən etibarən ARV dərman 

preparatlarından istifadəyə dair təlimatlar, İİV-

in diaqnostikasının müxtəlif aspektlərinə, 

müalicəyə və qayğıya dair bir sıra qaydalar 

hazırlamışdır. 2013-cü il üçün qaydaların 

məqsədi yeni və mövcud tövsiyələri, o 

cümlədən 2010-cu il üçün böyüklər, 

yeniyetmələr və uşaqlar üçün ART-ya və İİV-lə 

yaşayan hamilə və döşlə əmizdirən qadınlar 

üçün müalicə və profilaktikaya dair 

qaydalardan irəli gələn yenilənmiş tövsiyələri 

birləşdirmək və uyğunlaşdırmaqdır. Onlara 

həmçinin ÜST-nin İİV-ə müayinə və məsləhət, 

İİV-in profilaktikasına, İİV-lə yaşayan 

insanlara ümumi qayğıya, geniş yayılmış 

yanaşı gedən infeksiya və digər yanaşı gedən 

xəstəliklərin idarə olunması, həmçinin dərman 

preparatlarının toksikliyinin monitorinqinə və 

idarə edilməsinə dair mövcud təlimatı daxildir. 



2. 

YENİ TÖVSİYƏLƏR 

NƏLƏRDİR? 

İİV-li şəxslərin müalicəsinə 

aid yeni klininki tövsiyələr 

2013-cü il üçün qaydalar resursların 

məhdud olduğu şəraitə xüsusi diqqət 

yetirməklə,  İİV-in müalicəsi və 

profilaktikası üçün ARV dərman 

preparatlarından istifadənin daha da 

genişləndirilməsində ictimai səhiyyə 

yanaşmasına əsaslanır. Qaydalardakı yeni 

klinik tövsiyələrə aşağıdakılar daxildir: 

• 

 Böyüklərin, yeniyetmələrin və 

yuxarı yaşlı uşaqların daha erkən 

müalicə edilməsi – CD4 hüceyrələrin 

sayı 500 hüceyrə/mm3 və ya daha az 

olan şəxslərdə ART-nin başlanması və

ağır və ya inkişaf etmiş İİV xəstəliyi 

olan insanlara və CD4 hüceyrələrin 

sayı 350 hüceyrə/mm3 və ya daha az 

olan şəxslərə prioritet verilməsi; 



• 

CD4 hüceyrələrin sayından asılı 

olmayaraq İİV-i olan müəyyən əhali, o 

cümlədən aktiv vərəm xəstəliyi olan 

insanlar, hepatit B virusu (HBV) ilə 

yanaşı gedən ağır xroniki qaraciyər 

xəstəliyi olan şəxslər, serodiskordant 

cütlüklərdəki İİV-müsbət statuslu 

partnyorlar, hamilə və döşlə əmizdirən 

qadınlar və beş yaşadək uşaqlar üçün 

ART-yə başlanmalıdır; 

• 

Böyüklər, hamilə və döşlə əmizdirən 

qadınlar, uç və daha artıq yaşı olan 

uşaqlar üçün uyğunlaşdırılmış yeni, 

üstünlük verilən birinci sıra ART 

rejimi; 


• 

Böyüklər və yeniyetmələr üçün 

birinci sıra ART rejimlərində 

stavudine inhibitorunun (d4T) 

tədricən aradan qaldırılmasına 

dəstək; 


• 

ART-nin müvəffəqiyyətinin 

monitorinq edilməsinə və müalicənin 

müvəffəqiyyətsizliyinin 

müəyyənləşdirilməsinə ART qəbul 

edən şəxslərin klinik və CD4 

monitorinqi ilə yanaşı, üstünlük 

verilən yanaşma kimi virus yükünün 

yoxlanmasından istifadə edilməsi; 

• 

İİV-lə yaşayan insanları daha erkən 

aşkarlamaq və onları qayğı və 

müalicəyə yönəltmək məqsədilə, 

icmalarda İİV-ə müayinə və 

məsləhətlərin aparılması, həmçinin 

yeniyetmələrin İİV-ə müayinəsi. 



 

Fəaliyyətə dair yeni qaydalar 

və tövsiyələr 

ARV dərman preparatlarından istifadənin 

genişləndirilməsi insanların həyatlarını xilas 

etmək, İİV-lə yaşayan insanların 

sağlamlığını yaxşılaşdırmaq və İİV-ə yeni 

yoluxmuş insanların sayını azaltmaq üçün 

yeni imkanlar təmin edir. Bu imkanlarla 

birlikdə problemlər gündəmə gəlir – 

maksimum təsirə nail olmaq üçün siyasəti 

müəyyənləşdirən şəxslər və icraçılardan 

tövsiyələrin hansı formada daha yaxşı 

yerinə yetirilməsinin müəyyənləşdirilməsi 

tələb olunur. İİV xəstəliyinə müdaxilələrin 

səmərəliliyinin və effektivliyinin 

artırılmasına, İİV-li şəxslərə qayğı 

müddətinin gücləndirilməsinə və səhiyyə 

sistemi daxilində əlaqələrin 

yaxşılaşdırılmasına dair məsləhətlər 

verilmişdir. Hazırkı qaydaların diqqət 

mərkəzində aşağıdakı məsələlər dayanır: 



• 

İİV-ə yoluxmuş insanların qayğı ilə 

əhatə olunmasını və ART-yə sadiqliyi  

inkişaf etdirən strategiyalar; 



• 

Kadr çatışmazlığını aradan qaldırmaq 

üçün vəzifələrin yenidən 

bölüşdürülməsi;

 

• 

ART-nin ilkin səhiyyə sistemində 

təmin edilməsi üçün desentralizasiya 

və ART xidmətlərinin ana və uşaq 

sağlamlığı klinikalarına, vərəm (V) 

klinikalarına, həmçinin narkotik 

asılılığın müalicəsi aparılan narkolojı 

klinikalarına daxil edilməsi; 



• 

Yeni klinik tövsiyələrin laborator 

xidmətlər üçün cəlb edilməsi, 

həmçinin ARV dərman preparatları 

və digər mallar üçün satınalmalar və 

təchizat sistemləri. 



Proqram menecerləri üçün 

yeni təlimat 

Sənədin məqsədi ölkələrə qərar 

qəbuletmədə və proqramların 

planlaşdırılmasında kömək etmək, həmin 

tövsiyələri onların epidemik və səhiyyə 

sistemlərinin mühitinə 

uyğunlaşdırmaqdır. 

İİV proqramlarının menecerləri üçün 

hazırlanmış hazırkı təlimat ARV dərman 

preparatlarından strateji istifadəyə dair 

ölkə səviyyəsində ədalətli, hərtərəfli və 

şəffaf qərar qəbuletmə proseslərini təsvir 

edir. Diqqət milli planlaşdırma 

proseslərinə, İİV epidemiologiyasına, 

səhiyyə sisteminin potensialına, mövcud 

maliyyə resurslarına, həmçinin etik və 

insan hüquqları məsələlərinə verilmişdir. 

Xərclərin hesablanması və planlaşdırma 

alətləri də təklif edilmişdir. Xüsusilə 

proqram menecerləri üçün münasib olan 

icra məsələlərinə bütün əsas yeni 

tövsiyələrdə diqqət yetirilmişdir. 



Monitorinq və 

qiymətləndirməyə dair yeni 

təlimat 

Yeni tövsiyələrin icrasının monitorinqinə, 

o cümlədən qayğı müddətində 

proqramların gedişinin monitorinqi üzrə 

potensial göstəricilərə dair istiqamət 

verilmişdir. 



3. ÜMUMİ QAYDALARIN KOMPONENTLƏRİ

 

Nə etməli 

•  İİV-ə müayinə və 

məsləhətləşmələr 

• ARV 

dərman preparatları 



əsasında profilaktika 

•  İİV-lə yaşayan şəxslərə ümumi 

qayğı 

• ART-yə nə zaman başlamalı 



(birinci sıra ART) 

• ART-ni 

nədən başlamalı 

• Necə monitorinq etməli (ART-

yə qarşı cavab tədbiri və 

toksiklik) 

• ART-ni 

nəyə dəyişməli (ikinci 

sıra ART) 

• Yanaşı gedən infeksiya və 

xəstəliklərin idarə olunması

 

Bunu necə etməli 

• ART-yə sadiqlik 

• Qayğı ilə əhatə etmək 

• Xidmətlərin təmin edilməsinin 

innovativ modelləri 

(inteqrasiya, desentralizasiya 

və vəzifələrin yenidən 

bölüşdürülməsi) 

• Kadrlar 

• Laboratoriya 

və diaqnostika 

xidmətləri 

• Satınalmaların və təchizatın 

idarə edilməsi sistemləri

 

Nəyi, harada və nə zaman etməyi necə 



qərarlaşdırmalı 

• Qərar qəbuletmə (proses, tələb edilən 

məlumatlar və əsas parametrlər) 

•  İcra məsələləri 

• Xərclərin hesablanması və 

planlaşdırma üçün faydalı alətlər

 

Monitorinq və qiymətləndirmə 

• Yeni 


tövsiyələrin nəticələrinin monitorinqi 

• ARV 


əldə etmək imkanlarının  genişləndirilməsinin aralıq və 

yekun nəticələrinin monitorinqi 

• Digər monitorinq məsələləri (İİV-ə qarşı dərman preparatlarına 

davamlılığın və ARV-nin toksikliyinin monitorinqi 

• Monitorinq 

və  qiymətləndirmə sistemlərinin gücləndirilməsi

 

KLİNİK

FƏALİYYƏTLƏ 

BAĞLI

 

PROQRAMLA 



BAĞLI

 



 

4.

 

QAYDALARIN GÖZLƏNİLƏN TƏSİRİ NƏDİR?

 

Yeni qaydalar çərçivəsində, qlobal 



olaraq, aşağı və orta gəlirli ölkələrdə İİV-

lə yaşayan təqribən 26 milyon insan ARV 

dərman preparatlarından istifadə edə 

biləcəkdir. Əvvəlki 2010-cu il 

qaydalarına əsasən, 17 milyona yaxın 

insan belə preparatlardan istifadə 

imkanına malik idi. Hazırkı qaydaların 

tam mütərəqqi şəkildə həyata keçirilməsi

 

ÜST-nin 2010-cu il üçün müalicəyə dair 



qaydaları ilə müqayisədə, 2013-2025-ci 

illər arasında QİÇS-lə əlaqədar 3 milyon 

daha artıq ölüm halının və 3,5 milyon 

yeni İİV infeksiyasının qarşısını ala bilər. 

Bu faydaların reallaşdırılması üçün 

qlobal İİV-ə qarşı cavab tədbirlərinə 

ümumi illik investisiyalar təqribən 10% 

artım tələb edəcək.

 



 

5. 

YENİ TÖVSİYƏLƏRİN İCMALI

Aşağıdakı cədvəllər ÜST-nin 2013-cü il qaydaları üçün hazırlanmış yeni tövsiyələrini ümumiləşdirir. Cədvəl tam deyildir və

ÜST-nin digər qaydalarından çıxarılmış tövsiyələri özündə əks etdirmir. 



İİV-ə müayinə və məsləhətləşmə

 

Mövzu və əhali

 

Tövsiyələr

 

İcma əsasında müayinə

 

Yeniyetmələrin

1

 İİV-ə 

müayinə və məsləhətləşməsi

 



 

Ümumi İİV epidemiyaları zamanı  səhiyyə xidmətləri təchizatçılarının təşəbbüsü ilə aparılan müayinə və 

məsləhət xidmətlərindən başqa, icma əsasında İİV-ə müayinə və məsləhətləşmə, həmçinin preventiv tədbirlərə, 

qayğı və müalicə xidmətlərinə yönəldilmə tövsiyə edilir (güclü tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 

 

İİV epidemiyasının bütün hallarında əhalinin əsas hissəsi üçün səhiyyə xidmətləri təchizatçılarının təşəbbüsü ilə 



aparılan müayinə və məsləhət xidmətlərindən başqa, preventiv tədbirlərə, qayğı və müalicə xidmətlərinə 

yönəldilmə ilə birgə icma əsasında müayinə və məsləhətləşmə tövsiyə edilir (güclü tövsiyə, aşağı keyfiyyətli 



sübut).

 

 



Bütün hallarda (ümumi, az yayılmış və konsentrasiya olunmuş epidemiyalar) profilaktik tədbirlərə, qayğı və 

müalicə xidmətlərinə yönəlməklə əsas əhalidən olan yeniyetmələr üçün İİV-ə müayinə və məsləhətləşmə tövsiyə

edilir (güclü tövsiyə, çox aşağı keyfiyyətli sübut).

 

 



Ümumi epidemiyalar zamanı bütün yeniyetmələr üçün profilaktik tədbirlərə, qayğı və müalicə xidmətlərinə 

yönəldilmə ilə birgə İİV-ə müayinə və məsləhətləşmə tövsiyə edilir (güclü tövsiyə, çox aşağı keyfiyyətli sübut).



 

 



Biz preventiv tədbirlərə, qayğı və müalicə xidmətlərinə yönəldilmə ilə birgə İİV-ə müayinə və məsləhətləşməni 

bütün yeniyetmələr üçün əlçatan olmasını tövsiyə edirik (şərti tövsiyə, çox aşağı keyfiyyətli sübut). 

 

• Biz 



yeniyetmələrə özlərinin İİV-lə bağlı statuslarının açıqlanmasının potensial faydaları və riskləri barədə

məsləhət verilməsini və onlara belə statusu açıqlayıb-açıqlamamağı, nə zaman, necə və kimə açıqlamağı 

müəyyənləşdirmək üçün icazə verilməsini və dəstək göstərilməsini tövsiyə edirik (şərti tövsiyə, çox aşağı 

keyfiyyətli sübut). 



 

a

 



10-19 yaşlılar da daxil olmaqla yeniyetmələrə aiddir.

 

İİV-lə yaşayan şəxslərdə ART-yə nə zaman başlamalı

 

Mövzu və əhali Tövsiyələr

 

Böyüklər və yeniyetmələrdə



1

 

ART-yə nə zaman başlamalı

 

Hamilə və döşlə əmizdirən 



qadınlarda ART-yə nə 

zaman başlamalı

 

ARV-lər və döşlə 



əmizdirmə müddəti

 

Uşaqlarda ART-yə nə 



zaman başlamalı

 



 

• 

Bir prioritet olaraq, İİV-in ağır və ya inkişaf etmiş klinik formasına (ÜST-nin 3-cü və ya 4-cü 



klinik mərhələləri) malik bütün şəxslərdə və CD4 hüceyrələrinin sayı ≤350 hüceyrə/mm

3

 olan 



şəxslərdə ART-yə başlanmalıdır (güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 



CD4 hüceyrələrinin sayı >350 hüceyrə/mm

3

 və ≤500 hüceyrə/mm



3

 olan bütün İİV-li şəxslərdə 

ÜST-nin klinik mərhələlərindən asılı olmayaraq ART-yə başlanmalıdır (güclü tövsiyə, orta 

keyfiyyətli sübut). 

 



ÜST-ün klinik mərhələlərindən asılı olmayaraq, bütün İİV-li şəxslərdə və ya CD4 hüceyrələrinin 

sayı aşağıdakı kimi olduqda ART-yə başlanmalıdır: 

 

İİV-ə və ya vərəmə yoluxmuş şəxslər (güclü tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 



 

Eyni zamanda İİV-ə və HBV-yə yoluxmuş və ağır xroniki qaraciyər xəstəsi təsdiqlənmiş 



şəxslər (güclü tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 

 



Serodiskordant cütlüklərdə İİV-in yoluxmamış partnyorlara ötürülməsini azaltmaq üçün İİV-li 

partnyorlara ART təklif edilməlidir ((güclü tövsiyə, yüksək keyfiyyətli sübut). 

 

Bütün İİV-li hamilə və döşlə əmizdirən qadınlar üçqat ARV-lərə (ART) başlamalıdırlar ki, bu da 



ən azı anadan uşağa ötürülmə riski olan müddətində davam etməlidir. Müalicə imkanlarından 

yararlana bilmək üçün müvafiq meyarlara cavab verən qadınlar ART-ni ömürlük davam 

etdirməlidirlər (güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 



Proqramla və ya fəaliyyətlə bağlı səbəblərdən, xüsusilə, ümumi epidemiyalar zamanı, bütün İİV-li 

hamilə və döşlə əmizdirən qadınlar ART-yə ömürlük olmaqla başlamalıdırlar (şərti tövsiyə, aşağı 



keyfiyyətli sübut). 

 



• Bəzi ölkələrdə səhhəti ilə əlaqədar olaraq ART-dən istifadə etməsinə icazə verilməyən 

qadınlar üçün ARV rejiminin anadan uşağa ötürülmə riskinin aradan qaldırılmasından sonra başa 

çatdırılmasına diqqət yetirilməlidir (şərti tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 

2010-cu ildə hazırlanmış əsas prinsiplər və tövsiyələr, aşağıdakılar da daxil olmaqla, qalmaqdadır: 

Milli və ya sub-milli səhiyyə orqanları İİV-ə yoluxduğu məlum olan qadınların, əsasən, uşağını döşlə əmizdirmək 

və ARV müdaxilələri qəbul etmək, yaxud öz xüsusi vəziyyətlərini nəzərə almaqla istənilən formada döşlə 

əmizdirmədən qaçmaq üçün məsləhət və dəstəklə təmin edilib-edilməyəcəyini qərarlaşdırmalıdırlar. 

Yerli dövlət hakimiyyəti orqanlarının ana və uşaq sağlamlığı xidmətlərinin, əsasən, döşlə əmizdirməyə və ARV 

müdaxilələrə kömək edəcəyini və dəstək göstərəcəyini çox güman ki, İİV-ə yoluxduğu məlum olan analardan 

doğulmuş körpələrə İİV-ə yoluxmadan yaşamaq üçün maksimum imkan verilməsi strategiyası kimi 

qərarlaşdırdıqları hallarda: 

 



• 

İİV-ə yoluxduğu məlum olan analar (körpələri İİV-ə yoluxmamış və ya körpələrinin İİV statusu məlum 

olmayan analar) öz körpələrini doğulduqdan sonra ilk 6 ay müddətində yalnız döşlə əmizdirməlidirlər, körpəni 

gələcəkdə müvafiq əlavə qida ilə tanış etməli və döşlə əmizdirməni körpənin həyatının ilk 12 ayı ərzində davam 

etdirməlidirlər. Yalnız adekvat və təhlükəsiz qidalanmanın təmin edilməsi mümkün olduqdan və ana südü 

olmadan qidalanma təmin edildikdən  sonra döşlə əmizdirmə dayandırılmalıdır (güclü tövsiyə, ilk altı ay üçün 



yüksək keyfiyyətli sübut 12 ay üçün tövsiyə məqsədilə aşağı keyfiyyətli sübut).

 



 

ART-yə ÜST-nin müəyyənləşdirdiyi klinik mərhələlərdən və ya CD4 hüceyrələrinin sayından asılı olmayaraq, 

İİV-ə yoluxmuş beş yaşdan aşağı olan bütün uşaqlarda başlanmalıdır. 

 



Həyatının ilk ilində diaqnoz qoyulmuş körpələr 

(güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut) 

 



İİV-ə yoluxmuş bir yaşından beş yaşınadək uşaqlar 

(şərti tövsiyə, çox aşağı keyfiyyətli sübut) 

 



ART-yə ÜST-nin klinik mərhələsindən asılı olmayaraq, İİV-ə yoluxmuş, CD4 hüceyrələrinin sayı ≤500 

hüceyrə/mm

3

 olan beş və daha artıq yaşda olan bütün uşaqlarda başlanmalıdır. 



 

CD4 hüceyrələrinin sayı ≤350 hüceyrə/mm



3

 

(güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut) 

 

CD4 hüceyrələrinin sayı 350 və 500 hüceyrə/mm



3

 arasında 



(şərti tövsiyə, çox aşağı keyfiyyətli sübut) 

 



ART-yə yaşından və CD4 hüceyrələrinin sayından asılı olmayaraq İİV-ə yoluxmuş, ağır və ya inkişaf etmiş 

simptomatik xəstəliyi olan (ÜST-nin 3-cü və ya 4-cü klinik mərhələsi) bütün uşaqlarda başlanmalıdır güclü 



tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 



ART-yə ehtimal edilən İİV infeksiyasının klinik diaqnozu qoyulmuş yaşı 18 aydan az olan istənilən uşaqda 

başlanmalıdır (güclü tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 




 

Müalicə hansı ART sxemlərindən başlanmalıdır

 

Mövzu və əhali Tövsiyələr

 

Böyüklər üçün birinci sıra 

ART rejimləri

 

Hamilə və döşlə əmizdirən 



qadınlar və onların 

körpələri üçün birinci sıra 

ART

 

3 yaşından kiçik olan 



uşaqlar üçün birinci sıra 

ART

 

3 və daha artıq yaşlı uşaqlar



üçün birinci sıra ART 

 

(yeniyetmələr daxil olmaqla)

 



 

Birinci sıra ART iki əks transkriptazanın nukleozid inhibitoru (ƏTNİ-lər), üstəgəl bir əks 

transkriptazanın qeyri-nukleozid inhibitorundan (ƏTQNİ) ibarət olmalıdır. 

 



TDF + 3TC (və ya FTC) + EFV sabit doza birləşməsi kimi ART-yə başlamaq üçün 

üstünlük verilən variant kimi tövsiyə edilir (güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 

TDF + 3TC (və ya FTC) + EFV əks göstəriş kimi çıxış edərsə və ya mövcud olmazsa, 



aşağıdakı variantlardan biri tövsiyə edilir: 

 



AZT + 3TC + EFV 

 



AZT + 3TC + NVP 

 



TDF + 3TC (və ya FTC) + NVP 

(

güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut) 

 

d4T-nin məlum olan metabolik toksikliyi ilə əlaqədar olaraq, ölkələr ondan birinci sıra 



rejimlərində istifadəni dayandırmalıdırlar (güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 



Hamilə və döşlə əmizdirən qadınlarda, o cümlədən hamiləliyinin birinci trimestrində olan hamilə qadınlarda və

uşaq dünyaya gətirmə yaşında olan qadınlarda birinci sıra ART kimi gündə bir dəfə olmaqla sabit dozada TDF 

+ 3TC (və ya FTC) + EFV preparatlarının birləşməsi tövsiyə edilir. Bu tövsiyə həm ömürlük müalicəyə, həm 

də AUÖP üçün başlanmış və daha sonra dayandırılmış ART-yə şamil edilir (güclü tövsiyə, aşağıdan ortayadək 

keyfiyyətli sübut: ümumilikdə bütün böyüklər üçün orta keyfiyyətli sübut, lakin hamilə və döşlə əmizdirən 

qadınların və körpələrin xüsusi qrupu üçün aşağı keyfiyyətli sübut). 

 

ART qəbul edən və döşlə əmizdirən anaların körpələrinə altı həftə ərzində gündəlik olaraq NVP ilə körpə 



profilaktikası təmin edilməlidir. Körpələrə əvəzləyici qida verilərsə, onlara dörd həftədən altı həftəyədək 

gündəlik olaraq NVP ilə körpə profilaktikası təmin edilməlidir (və ya gündə iki dəfə AZT). 

Körpə profilaktikası doğuş zamanı və ya İİV doğuşdan sonra aşkar edildikdə başlanmalıdır (güclü tövsiyə, 

körpələrə döşlə əmizdirmə üçün orta keyfiyyətli sübut; güclü tövsiyə, yalnız əvəzləyici qida qəbul edən 

körpələr üçün aşağı keyfiyyətli sübut).

 



 

ƏTQNİ-nin aşkar edilməsindən asılı olmayaraq, üç yaşından kiçik (36 ay) olan İİV-ə yoluxmuş 

bütün uşaqlar üçün birinci sıra ART kimi LPV/r-ə əsaslanan rejimdən istifadə edilməlidir. LPV/r 

mümkün olmadıqda, müalicə NVP-ə əsaslanan rejimlə başlanmalıdır (güclü tövsiyə, orta 



keyfiyyətli sübut). 

 



Virus yükünün monitorinqi mövcud olduqda, virusun davamlı azalmasından sonra diqqət LPV/r-in 

ƏTQNİ ilə əvəz edilməsinə yetirilməlidir (şərti tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 

 

İİV-ə yoluxmuş körpələr və üç yaşından kiçik uşaqlar üçün NVP və ya LPV/r daxil edilmiş ART 



rejimi zamanı vərəm aşkarlanan uşaqlar üçün seçim kimi ABC + 3TC + AZT tövsiyə edilir. 

Vərəmin müalicəsi başa çatdıqdan sonra bu rejim dayandırılmalıdır və ilkin rejimə yenidən 

başlanmalıdır (güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 



İİV-ə yoluxmuş körpələr və üç yaşından kiçik uşaqlar üçün ART rejimi üzrə ƏTNİ-nin əsası ABC 

+ 3TC və ya AZT + 3TC olmalıdır (güclü tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 

 

İİV-ə yoluxmuş üç və daha artıq yaşlı uşaqlar (o cümlədən yeniyetmələr) üçün birinci sıra müalicə



üçün EFV üstünlük verilən ƏTQNİ-dir, NVP isə alternativdir (güclü tövsiyə, aşağı keyfiyyətli 

sübut). 


 

İİV-ə yoluxmuş üç yaşından 10 yaşınadək uşaqlar (və çəkisi 35 kq-dan aşağı olan yeniyetmələr) 



üçün ART rejimi üzrə ƏTNİ-nin əsasını üstünlük verilən qaydada aşağıdakılardan birini təşkil 

etməlidir: 

 

ABC + 3TC 



 

AZT (və ya TDF) + 3TC (və ya FTC) 



(şərti tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 

 



İİV-ə yoluxmuş, çəkisi 35 kq və ya daha artıq olan 10-19 yaşlı yeniyetmələr üçün ART rejimi üzrə

ƏTNİ-nin əsası böyüklər ilə bərabər olmalı və üstünlük verilən qaydada aşağıdakılardan birini 

təşkil etməlidir: 

 



TDF + 3TC (və ya FTC) 

 



AZT + 3TC 

 



ABC + 3TC 

(güclü tövsiyə, aşağı keyfiyyət əlaməti). 


 

ART cavab tədbirinin monitorinqi və müalicənin uğursuzluğunun 

müəyyənləşdirilməsi

 

Mövzu və əhali

 

Tövsiyələr

 

Bütün əhali

 

İkinci sıra ART: hansı ARV rejiminə keçməli

 

Mövzu və əhali

 

Tövsiyələr

 

Böyüklər və yeniyetmələrdə 



hansı ARV rejiminə keçməli 

 

(hamilə və döşlə əmizdirən 

qadınlar daxil olmaqla)

 

Uşaqlarda hansı ARV 

rejiminə keçməli 

 

(yeniyetmələr daxil olmaqla)

 

 



Virus yükü ARV müalicəsinin uğursuzluğunu müəyyən etmək və təsdiq etmək üçün üstünlük 

verilən monitorinq yanaşması kimi tövsiyə edilir (güclü tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 

 

Virus yükü müəyyənləşdirilmiş qaydada mövcud olmadıqda, CD4 sayından və klinik 



monitorinqdən müalicənin uğursuzluğunu müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilməlidir (güclü 

tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 



Böyüklər üçün ikinci sıra ART iki əks transkriptaza nukleozid inhibitoru + ritonavir əlavə 

edilmiş (güçləndirilmiş) proteaza inhibitorundan (Pİ) ibarət olmalıdır. 

 

İkinci sıra ƏTNİ variantların aşağıdakı ardıcıllığı tövsiyə edilir: 



 

TDF + 3TC (və ya FTC)-yə əsaslanan birinci sıra rejiminin uğursuzluğundan sonra ikinci 



sıra rejimlərində AZT + 3TC-dən ƏTNİ-nin əsası kimi istifadə edin. 

 



AZT və ya d4T + 3TC-yə əsaslanan birinci sıra rejiminin uğursuzluğundan sonra ikinci 

sıra rejimlərində TDF +3TC (və ya FTC)-dən ƏTNİ-nin əsası kimi istifadə edin. 

 

ƏTNİ-nin əsaslarından sabit dozanın birləşməsi kimi istifadə üstünlük verilən yanaşma 



kimi tövsiyə edilir (güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 



ATV/r və LPV/r  termostabil kombinasiyalatı ikinci sıraART üçün üstünlük verilən 

gücləndirilmiş Pİ variantlarıdır (güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 

ƏTQNİ-yə əsaslanan birinci sıra rejiminin uğursuzluğundan sonra ikinci sıra ART üçün 



gücləndirilmiş Pİ, üstəgəl iki ƏTNİ tövsiyə edilir; LPV/r üstünlük verilən gücləndirilmiş Pİ-dir 

(güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 



LPV/r-ə əsaslanan birinci sıra rejiminin uğursuzluğundan sonra 3 yaşından kiçik uşaqlar 

özlərinin birinci sıra rejimlərində qalmalıdırlar və rejimə riayət olunmanı yaxşılaşdırmaq üçün 

tədbirlər həyata keçirilməlidir (şərti tövsiyə, çox aşağı keyfiyyətli sübut). 

 



LPV/r-yə əsaslanan birinci sıra rejiminin uğursuzluğundan sonra 3 yaşlı və daha böyük uşaqlar 

bir ƏTNQİ-dən, üstəgəl iki ƏTNİ-dən ibarət olan ikinci sıra rejiminə keçirilməlidirlər; EFV 

üstünlük verilən ƏTQNİ-dir (şərti tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 

 



ABC və ya TDF + 3TC (və ya FTC) birinci sıra rejiminin uğursuzluğundan sonra, ikinci mərhələ 

ART üçün ƏTNİ-nin üstünlük verilən əsas variantı AZT + 3TC-dir (güclü tövsiyə, aşağı 



keyfiyyətli sübut). 

 



AZT və ya d4T + 3TC-dən (və ya FTC) ibarət birinci sıra rejiminin uğursuzluğundan sonra 

ƏTNİ-nin ikinci sıra ART üçün üstünlük verilən əsas variantı ABC və ya TDF + 3TC-dir (və ya 

FTC) (və ya FTC) (güclü tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut) 



 

Üçüncü sıra ART

 

Mövzu və əhali

 

Tövsiyələr

 

Bütün əhali

 

Uşaqlar üçün xüsusi 

məsələlər

 

ART-yə sadiqliyin 



optimallaşdırılması 

məqsədilə tibbi müdaxilələr

 

Mövzu və əhali

 

Tövsiyələr

 

Xidmətlərin birləşməsi və 



qarşılıqlı əlaqələndirilməsi

 

Müalicə və qayğının 



desentralizasiyası

 

Vəzifələrin yenidən 



bölüşdürülməsi

 

Fəaliyyətlər və xidmətlərin təqdim edilməsi

 

Milli proqramlar üçüncü sıra ART üçün siyasətlər hazırlamalıdırlar (şərti tövsiyə, aşağı 



keyfiyyətli sübut).. 

 



Üçüncü sıra rejimlərinə əvvəllər istifadə edilmiş rejimlərə qarşılıqlı rezistentliyin minimal 

riski olan yeni dərman preparatları, məsələn, inteqraza inhibitorları və ikinci nəsil ƏTQNİ-

lər və Pİ-lər daxil olmalıdır (şərti tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 

 



Heç bir yeni ARV variantlarına malik olmayan ikinci sıra rejimində uğursuzluq yaşayan 

pasiyentlər mümkün ola bilən rejimə davam etməlidirlər (şərti tövsiyə, çox aşağı keyfiyyətli 



sübut). 

İkinci sıra müalicə uğursuz olduğu halda uşaqlar üçün faydaları və riskləri balanslaşdıran 

strategiyaların öyrənilməsinə ehtiyac vardır. Daha çox müalicə variantlarından istifadə imkanı olan 

daha yuxarı yaşlı uşaqlar və yeniyetmələr üçün böyüklərin müalicəsində istifadə edilən yeni dərman 

preparatları (məsələn, ETV, DRV və RAL) vasitəsilə üçüncü sıra ARV rejimlərinin yaradılması 

mümkün ola bilər. Heç bir yeni ARV dərman preparatı variantları olmadan ikinci sıra rejimində 

müalicəsi uğursuz olmuş uşaqlar mümkün ola bilən rejimə davam etməlidirlər. ART dayandırıldıqda, 

digər infeksiyaların profilaktikası, simptomların aradan qaldırılması və ağrının öhdəsindən gəlinməsi 

tələb edilir. 

 



Mobil telefonların mətn mesajları dəstək məqsədli müdaxilələr paketinin bir hissəsi kimi ART-yə 

sadiqliyin artırılması üçün təxirəsalınmaz alət kimi nəzərdən keçirilə bilər (güclü tövsiyə, orta 



keyfiyyətli sübut). 

 



Ümumi epidemiyalar şəraitində, münasib olduğu halda, ART üçün münasib olan hamilə və 

doğmuş qadınlarda, həmçinin ana və uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş səhiyyə müəssisələrindəki 

körpələrdə, davam edən İİV qayğısı və ART ilə əlaqəli və göndərişli şəkildə başlanmalı və davam 

etdirilməlidir (güclü tövsiyə, çox aşağı keyfiyyətli sübut) 

 

İİV və vərəmin ağır yükü şəraitində, İİV-lə yaşayan şəxslər üçün ART-yə vərəmin müalicə 



müəssisələrində, davamlı İİV qayğısı və ART ilə əlaqəli şəkildə başlanmalıdır (güclü tövsiyə, çox 

aşağı keyfiyyətli sübut). 

 



İİV-in və vərəmin ağır yükü şəraitində, İİV-lə yaşayan şəxslərə vərəmin müalicəsi xidmətləri 

həmçinin vərəmin diaqnozunun qoyulduğu İİV müalicə müəssisələrində də təmin edilə bilər 



(güclü tövsiyə, çox aşağı keyfiyyətli sübut). 

 



ART opioidlərdən asılı şəxslər üçün əvəzedici terapiyanın (OƏT) təmin edildiyi səhiyyə 

müəssisələrində müvafiq İİV-lə yaşayan şəxslərdə başlanmalı və davam etdirilməlidir (güclü 



tövsiyə, çox aşağı keyfiyyətli sübut). 

ART-nin başlanmasının və davam etdirilməsinin desentralizasiyası üçün aşağıdakı imkanlar nəzərdən 

keçirilməlidir: 

 



Xəstəxanalarda ART-yə başlanması və periferik səhiyyə müəssisələrində ART-nin davam 

etdirilməsi (güclü tövsiyə, aşağı keyfiyyətli sübut). 

 

Periferik səhiyyə müəssisələrində ART-nin başlanması və davam etdirilməsi (güclü tövsiyə, aşağı 



keyfiyyətli sübut). 

 



İcma səviyyəsində davam etdirilməklə, klinikalara müntəzəm səfərlər arası, periferik səhiyyə 

müəssisələrində ART-yə başlanması (yəni səhiyyə müəssisələrindən kənardakı yerlərdə, məsələn, 

yardım edilən yerlərdə, səhiyyə postlarında, evdə xidmətlər göstərən və ya icma əsaslı 

təşkilatlarda). 

 

Təlim keçmiş qeyri-həkim klinik heyəti, mamaçalar və tibb bacıları birinci sıra ART-yə başlaya 



bilərlər (güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 



Təlim keçmiş qeyri-həkim klinik heyəti, mamaçalar və tibb bacıları ART-ni davam etdirə 

bilərlər (güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 

 

Təlim keçmiş və nəzarət edilən icmanın səhiyyə işçiləri ART-ni klinikalara müntəzəm səfərlər 



arasında bölüşdürə bilərlər (güclü tövsiyə, orta keyfiyyətli sübut). 


 

Proqram menecerləri üçün məsləhətlər

 

Mövzu və əhali

 

Tövsiyələr

 

Layihə menecerləri üçün 



məsləhətlər

 

Klinik və fəaliyyətlə bağlı tövsiyələrin həyata keçirilməsinin qərarlaşdırılması üçün 



aşağıdakılar tövsiyə edilir: 

 



Yerli dövlət hakimiyyəti orqanları şəffaf, açıq və məlumatlı prosesdən istifadə ilə bunu 

edir. Bu prosesə maraqlı tərəflərin geniş kütləsi cəlb edilməli, o cümlədən təsirə məruz 

qalmış icmaların məqsədyönlü şəkildə iştirakı olmalıdır və proses müzakirə edilən 

tövsiyələrin xüsusiyyətlərini  nəzərə almalıdır. 

 

Qərar qəbuletmə prosesi milli və yerli İİV epidemiologiyasına dair məlumatları, ART 



proqramının hazırkı məhsuldarlığını, sosial-iqtisadi, siyasi və hüquqi mühiti, o cümlədən 

büdcənin, kadrlara qoyulan tələblərin və səhiyyə sisteminin digər nəticələrini nəzərə alır. 

Sonuncu hazırda hansı dəstəyin və sistemlərin mövcud olduğunu və hansı sahələrə əlavə 

investisiyanın tələb edildiyini müəyyənləşdirə bilər. 

 

Qərar qəbuletmə prosesi etikanı, bərabərliyi və insan haqlarını, həmçinin alternativ 



həyata keçirmə imkanlarının təsirini, xərclər baxımından səmərəliliyini, imkan və risk 

ölçülərini nəzərə alır. 




 

Əlavə məlumat üçün aşağıdakı ünvanlarla əlaqə saxlaya bilərsiniz: 

 

World Health Organization 



Department of HIV/AIDS 

20, avenue Appia 

1211 Geneva 27 

Switzerland 

 

E-ünvan: hiv-aids@who.int 



 

www.who.int/hiv



 

WHO/HIV/2013.7 





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə