Microsoft Word architecture f



Yüklə 72,7 Kb.

tarix19.07.2018
ölçüsü72,7 Kb.


B

B

B



Baaaakk

k

k\\\\n



n

n

n\\\\n



n

n

n    M



M

M

Meeeem



m

m

maaaarrrrllll\\\\````\\\\



M

M

M



Meeeem

m

m



maaaarrrrllllaaaarrrr\\\\n

n

n



n    vvvvwwww    B

B

B



Bu

u

u



u    M

M

M



Meeeem

m

m



maaaarrrrllll\\\\````\\\\    M

M

M



Maaaalllliiiiyyyyyyyywwwwllllwwww]]]]d

d

d



diiiirrrrwwwwn

n

n



n    IIIIn

n

n



nssssaaaan

n

n



nllllaaaarrrr\\\\n

n

n



n    }}}

}wwwwxxx


xssssiiiiyyyyyyyywwwwttttiiii    A

A

A



A[[[[\\\\qq

q

qllllaaaan



n

n

nd



d

d

d\\\\



F

F

F



Fwwwwrrrriiiid

d

d



d    W

W

W



Wllllwwwwkk

k

kbb



b

bwwwwrrrroo

o

ovvvv


Mwnbw: Azerbaijan International jurnal\ - AI 9.4 (Q\] 2001)

©

©



©

©    22


2

200


0

000


0

044


4

4....    A

A

A

Azzzzeeeerrrrbb



b

baaaaiiiijjjjaaaan

n

n

n    IIIIn



n

n

ntttteeeerrrrn



n

n

naaaattttiiiioo



o

on

n



n

naaaallll

A

A

A



AZ

Z

Z



ZE

E

E



ER

R

R



RIIII....oo

o

orrrrgggg



Bak\n\ gwzwrkwn siz m^xtwlif n=v binalara rast gwlwcwksiniz. Da] qalalar, heyranedici saray

iqamwtgahlar\, orta wsr mwscidlwri ilw yana]\ m^asir ya]ay\] binalar\, m^asir bank binalar\ vw otellwr.

M^asir hwyat\n hay-k^y^ vw qar\]\ql\`\ i[wrisindw hwr twrwfdwn tarixlw whatw olunmaq kimi g=zwl bir

hiss duyulur.

Lakin, [ox maraql\d\r ki, azwrbaycanl\lar\n [ox az bir hisswsi Q\z Qalas\ vw 19-cu wsrin sonu 20-ci

wsrin wvvwllwrindw ucald\lan m=htw]wm binalar da daxil olmaqla ]whwrin wsas qwdim tikililwrinin tarixi

barwdw mwlumata malikdir. Bu tikililwrin [oxu barwdw, x^susilw dw Kommunist hakimiyywtindwn

(1920-1991) wvvwl, Neft Y^kswli]I d=vr^ndw tikilwn binalar barwdw wtrafl\ mwlumat Sovet d=vr^ndw

ya gizlwdilmi], ya da twhrif olunmu]du.

Hal-haz\rda    tarix[ilwr Bak\dak\ Wlyazmalar Institutu kimi tarixi arxivlwrdw saxlan\lan mwlumat vw

qeydlwrdwn istifadw edwrwk Bak\ memarl\`\n\n tarixini bir yerw toplay\rlar. Bu mwqalwdw Fwrid

Wlwkbwrov Bak\n\n memarl\`\ barwdw wsrlwrin sor`usunda a]kar etdiyi yeni tap\nt\lar\ sizin nwzwrinizw

[atd\r\r.

Q\z Qalas\ Bak\n\n wn mw]hur vw heyranedici abidwlwrindwn biridir. O [ox nadir bir qurulu]a

malikdir: Silindr formal\ 8 mwrtwbwli da] qala iri bir da] [\x\nt\s\na vw ya ba]qa c^r deswk “quyru`a”

birlw]dirilib. Yuxar\dan ona nwzwr yetirdikdw binan\n nwhwng bir verg^l i]arwsinw bwnzwdiyini

s=ylwmwk olar.

Q\z Qalas\n\n yaranmas\n\n mwnbwyi indiywdwk sirr olaraq qalmaqdad\r. Azwrbaycan tarix[ilwri hwlw

dw bina bwrwdw wn bwsit suallar ^zwrindw belw m^zakirwlwr apar\rlar. Buraya bu tipli suallar daxildir:

Bina nw vaxt tikilib? Nw mwqswdlw istifadw olunub? Nw ^[^n belw spesifik formaya malikdir?

Sovet arxeoloqlar\ vw tarix[ilwri Q\z Qalas\ ilw ba`l\ twdqiqatlar apararkwn, m^wyywn etmi]dilwr ki, bu

tikili memar Mwsud ibn Davud twrwfindwn 12-ci wsrdw hwrbi qala kimi tikilimi]dir. Mwsud ibn

Davudun ad\ tikilinin divar\na sal\nm\] da]\n ^zwrinw hwkk edilmi]di. Sonralar tarix[i Sara A]urbwyli

m^wyywn etmi]di ki, bu da] sadwcw olaraq tikilinin twmiri zaman\ istifadw olunan q\r\lm\] swrdabw

da]\d\r. {ox g^man ki, Mwsud ibn Davud hwtta memar belw olmam\] vw qalayla he[ bir wlaqwsi

olmam\]d\r.




Azwrbaycan m^stwqilik wldw etdikdwn sonra (1991-ci ilin sonlar\) tarix[i memar }amil Fwtullayev

=z^n^n “Bak\n\n Memarl\q Ensiklopediyas\” \nda (1998) yaz\rd\ ki, qala 1300 il bundan wvvwl,

islama qwdwrki d=vrdw tikilmi]dir.

Professor Davud Axundov daha maraql\ bir nwzwriyyw irwli s^rm^]d^r. O deyir ki, bu bina he[ bir

zaman hwrbi mwqswdlwr ^[^n istifadw edilmwmi], ancaq qwdim Zwrd^]t atw]pwrwst mwbwdi olmu]dur.

Axundov =z^n^n “Qwdim vw Erkwn Orta Wsr Azwrbaycan Memarl\`\” kitab\nda (1986, Bak\, swh

287) yaz\r: “Eram\z\n ilk miniliyyinin ba]lan`\c\nda yeddi Allaha hwsr edilwn hwmin d=vrlwr ^[^n

m=htw]wm, swkkiz mwrtwbwli qala mwbwdi (Q\z Qalas\) ucald\ld\. Orada yeddi m^qwddws mwrtwbw var

idi. Divarlar Panteonda Ahuramwzda vw Mitra Allahlar\n\n ]wrwfinw yanan rwngli atw]lwri ilw bir yerdw

olan ibadwtgahlar\ gizlwdirdi.”

He[ kws Q\z Qalas\n\n nw zaman tikildiyini bilmwsw dw, ancaq bir ]ey mwlumdur ki, bu tikili 12-ci

wsrdw deyil, ondan bir ne[w wsr =ncw in]a edilmi]dir.

}irvan]ahlar saray\

Orta wsrlwrin }irvan]ahlar Saray\ Azwrbaycanl\lar ^[^n [ox =nwmli bir rwmzdir, [^nki o, onlara

Azwrbaycan\n m^stwqil bir d=vlwt kimi tarixini xat\rlad\r. SSRI-dwki bwzi ]ovinist akademiklwr s^but

etmwyw [al\]\rd\lar ki, Azwrbaycan ayr\ca d=vlwt kimi he[ vaxt m=vcud olmam\] vw o, 1918-ci ilw

qwdwr rus vw iranl\lar kimi ba]qa xalqlar\n hakimiyywti alt\nda olmu]dur. Wslindw bwzi d^zg^n

mwlumatland\r\lmam\] azwrbaycanl\lar vw wcnwbilwr hwlw dw bu fikrw inan\rlar. Lakin bu saray da

daxil olmaqla b^t^n tarixi faktlar s^but edir ki, }irvan d=vlwti (}imali Azwrbaycan) 9-cu wsrdwn 16-

c\ wsrwdwk olan 700 illik bir d=vrdw m^stwqil bir d=vlwt olmu]dur.

Bak\daki }irvan]ahlar saray\ 15-16-c\ wsrlwrdw }irvan d=vlwtinin ba][\lar\ twrwfindwn tikdirilimi]dir.

Bu orta wsrlwr d=vr^ndw b^t^n Azwrbaycan wrazisindw da`\d\lmam\] yeganw qwdim iri saray idi. Saray

kompleksi I[wrisindw iki mwrtwbwli wsas bina yerlw]ir. Bir zamanlar bu binada q\z\ldan haz\rlanm\]

[ox g=zwl bir taxt var idi. Wsas binan\n qar]\s\nda 15-ci wsr alimi Seyid Ywhya Bak^vinin mwqbwrwsi

yerlw]ir. Yax\nl\qda yerlw]wn Divanxan\n giri] qap\s\ g=zwl da] oymalar ilw bwzwdilmi]dir. Saray\n

a]a`\ hwywtindw }irvan]ahlar\n swrdabwlwri, mwscid vw qwdim hamam qal\qlar\ yerlw]ir.

}irvan]ahlar Saray\ hwqiqi bir saray kimi  uzun m^ddwt xidmwt g=stwrmwmi]dir. 16-c\ wsrdw Bak\

Cwnubi Azwrbaycan\n (hal-haz\rda Iran) Wrdwbil wyalwtindwn olan }ah Ismay\l Swfwvi twrwfindwn I]`al

edildi. O }irvan d=vlwtini tamamilw wlw ke[irir, hakim ]ah nwslinin b^t^n n^maywndwlwrini

=ld^rtd^r^r vw }irvan]ahlar Saray kompleksinw aid bwzi binalar\ yand\rtd\r\r.

19-cu wsrdw rus wsgwrlwri Saray\n wsas binas\ndan kazarma kimi istifadw etmi]dilwr. Iki mwsciddwn

biri hwrbi arsenal kimi istifadw olunmu] vw 1918-ci ildw partlam\]d\. Hal-haz\rda saray\n hwywtindw

yaln\z bir mwscid qalm\]d\r.

Sovet d=vr^ndw }irvan]ahlar Saray\ muzey kimi istifadw olunmu]dur. Bug^n dw muzey vw onun

tikililwri ba`l\d\r vw sarayda geni] miqyasl\ twmir i]lwri apar\l\r. Twss^flwr olsun ki, maliyyw

[at\]mazl\`\ bu twmir i]lwrinin dayand\r\lmas\na swbwb olmu]dur.

Sovet d=vr^nw qwdwrki memarlar



Sovet d=vr^ndw orta wsr Azwrbaycan memarlar\ nisbwtwn yax]\ twdqiq olunmu]lar. Bunlardan wn

mw]huru 12-ci wsr memar\ Wcwmi ibn Wbubwkir, vw ya sadwcw Wcwmi Nax[\vani kimi tan\nan

memard\r. Onun ]wrwfinw Bak\da bir metro stansiyas\ adland\r\lm\]d\r. Wcwmi Nax[\vani Nax[\vanda

da] oymalar vw ]^]w  ilw bwzwdilmi] iri qala tipli t^rbw tikmi]dir. O, bu t^rbwni 1186-c\ ildw Cwnubi

Azwrbaycan vw Nax[\vanda hakimlik edwn Eldwnizlwr d=vlwtinin ba][\s\ Sultan Mwhwmmwd Cahan

Pwhlwvan\n arvad\ M=minw Xatunun ]wrwfinw  ucaltm\]d\r. Wcwmi Nax[\vani hwm[inin Nax[\vanda

Yusif ibn K^seyir t^rbwsini tikmi]dir.

13-14-c^ wsr digwr qabaqc\l Azwrbaycan memarlar\ Zeynalabdin }irvani, Mahmud ibn Maqsud, Hac\

Wli]ah Twbrizi, +mwr, Nizam Twbrizi, Cwmalwddin, Wbd^l M=min Twbrizi, Tacwddin vw Arif

olmu]lar. Sovet d=vr^ tarix[ilwri Mwrdwkan Qalas\n\ tikwn Wbd^l Mwcid vw Bak\ yax\nl\`\nda

Nardaran Qalas\n\ in]a edwn Mahmud ibn  Swad kimi 13-c^ wsr mw]hur Bak\ memarlar\n\ twdqiq

etmi]lwr. Bizw hwm[inin Azwrbaycan memarlar\n\n Hindistandak\ Tac Mahal saray\n\n vw Mwrkwzi

Asiya vw }wrqdw digwr memarl\q abidwlwrinin tikintisindw i]tirak etmwlwri dw mwlumdur.

Sovet d=vr^ndw orta wsr memarlar\ twriflwnsw vw twdqiq edilsw dw, kapitalizm d=vr^ndw fwaliyywt

g=stwrwn bir [ox Azwrbaycan memarlar\ unudlur vw diqqwtdwn kwnar saxlan\l\rd\. Wslindw Stalin

d=vr^ndw he[ kws onlar\n ad\n\ belw [wkw bilmwzdi.

Azwrbaycan m^stwqillik qazand\qdan sonra }amil Fwtullayev kimi alimlwr 19-cu wsrin sonu 20-ci

wsrin wvvwllwrindw fwaliyywt g=stwrwn istedadl\ memarlar\n i]lwrini daha geni] twdqiq etmwyw ba]lad\.

1998-ci ildw nw]r etdirdiyi “Bak\n\n Memarl\q Ensiklopediyas\” \nda Fwtullayev [oxdan unudulmu]

Qas\m Hac\bababwyov, Mw]wdi Mirzw Qafar Ismay\lov, Zivwr Whmwdbwyov, G. Axundov, +mwr

Abuyev, Ismay\l  Qacar vw Mirzw Hwswn Hac\nski kimi memarlar\n i]lwrini wks etdirmi]di.

Sovet d=vr^ndw rus memarlar\ Bak\n\n orta wrs qala ]whwrini yenidwn qurduqlar\ vw

m^asirlw]dirdiklwrindwn diqqwt mwrkwzindw idilwr. 1859-cu ildw Bak\ Rusiya Imperiyas\n\n Bak\

vilaywtinin paytaxt\ olduqdan sonra rus memarlar\ barokko, qotik, renessans, modern vw mavritan

kimi qwrb memarl\q ^slublar\n\ Bak\ya gwtirdilwr.

Lakin Azwrbaycan in]aat[\lar\ da bu i]dw wmwk swrf etmi]dilwr. Planla]d\rma vw tikinti i]lwrinin [oxu

Qas\m Hac\bababwyov (1811-1874) vw Mw]wdi Mirzw Qafar Ismay\lov twrwfindwn hwyata ke[irilmi]di.

1862-ci ildwn 1867-ci ilw qwdwr Hac\bababwyov mwrkwzi Bak\n\n b^t^n sahil b=lgwsindw tikinti

i]lwrini tamamlad\. Bu b=lgw hal-haz\rda ]whwrin wn g=zwl hisswlwrindwn biri hesab olunur. O,

dwnizkwnar\ park\ sald\, su twchizat\ sistemi yaratd\ vw [oxlu sayda fontanlar tikdirdi. Hac\bababwyov

hwm[inin indi Bak\n\n mwrkwzi parklar\ndan biri olan k=lgwli Sisiyanov park\n\n plan\n\ haz\rlad\.

Hac\bababwyov indi Fontanlar Meydan\ kimi tan\nan vw ]whwrin mwrkwzi meydan\ olan Parapet

meydan\n\n layihwsini haz\rlam\]d\. 1868-ci ildw o, bu meydan yax\nl\`\nda geni] karvansaray

tikdirdi. Indi bu binada Araz kinoteatr\ yerlw]ir. Qoslavski, Plo]ko, Eyxler vw Fon der Nonne kimi

rus, polyak vw alman memarlar\ Sovet d=vr^nw qwdwrki d=vrdw Bak\da Bak\ Icra Hakimiyywtinin,

Muxtarov Saray\, Ta`\yev Saray\ vw Ismailliyyw Binas\ kimi bir s\ra memarl\q ]edevrlwrinin

tikilmwsindw whwmiyywrli rol oynam\]lar.

Neft maqnatlar\

19-cu wsrin sonu 20-ci wsrin wvvwllwrindw tikilwn m=htw]wm binalar\n [oxu Azwrbaycanda ilk Neft

Y^kswli]i d=vr^ndw wldw edilmi] vwsait hesab\na maliyywlw]dirilmi]dir. Lakin buna baxmayaraq, bu




binalar\ tikwn i] adamlar\ vw neft maqnatlar\ Sovet d=vr^ndw [ox nadir hallarda yada sal\n\rd\.

Azwrbaycan m^stwqilliyini wldw edwnw qwdwr, onun vwtwnda]lar\n\n [oxu Bak\n\n k^[wlwrini bwzwywn

bu wzwmwtli binalar\n kim twrwfindwn tikdirildiyini bilmirdi.

Ta`\yev, Na`\yev, Wswdullayev, Muxtarov, A]urbwyli vw Guliyev kimi neft maqnatlar\ vw

xeyriyyw[ilwri Bak\ memarl\`\n\n sifwtini dwyi]w bilwrdilwr, lakin Sovet d=vr^ndw onlar\n bu

cwhdlwrinw etinas\zl\q g=stwrilmi]di. Onlar\n ad\n\ [wkmwk “siyasi n=qteyi-nwzwrdwn do`ru” deyildi.

Tarix[ilwr yaz\rd\lar ki, Bak\n\n kapitalistlwri =zlwrinw dwbdwbwli saraylar tikirdilwr, amma fwhlwlwr vw

kwndlilwr acl\q vw xwstwliklwrdwn wziyywt [wkir vw yoxsulluq i[wrisindw ya]ay\rd\lar.

Bu tarix[ilwr adwtwn neft maqnatlar\n\n kas\blar ^[^n mwktwblwr, kitabxanalar, xwstwxanalar

tikdirmwsini qeyd etmirdilwr. Wgwr onlar\n bu hwrwkwtlwri xat\rlansa idi, onda onlar “hakim sinfin

riyakarlar\” s\ras\na aid edilirdi. Sovet tarix[ilwrinin s=zlwrinw wsaswn neft maqnatlar\ fwhlwlwrin

wmwyindwn y^kswk gwlir wldw etdiyi halda, bu sahibkarlar =z gwlirlwrinin [ox ki[ik bir hisswsini wmwk

haqlar\ vw xeyriyw[ilik mwqswd ilw in]a edilmi] binalar ]wklindw swrf edirdilwr.

Hac\ Zeynalabdin Ta`\yev

Neft maqnat\ vw xeyriyyw[i Hac\ Zeynalabdin Ta`\yev hal-haz\rda Milli Tarix Muzeyinin yerlw]diyi

zwngin Ta`\yev iqamwtgah\ da daxil olmaqla Bak\da [oxlu sayda binalar tikdirmi]dir. Ta`\yev

iqamwtgah\ 1893-1902-ci illwrdw pol]al\ memar Yosef V. Qolsavski (1865-1904) twrwfindwn

tikilmi]dir vw  bu tikili ]whwrin b^t=v bir mwhwllwsini whatw edir. Bak\da ke[wn il ba] verwn zwlzwlw

nwticwsindw ziyan dwymi] bina hal-haz\rda twmir mwqswdilw ba`lanm\]d\r.

Ta`\yev kas\b azwrbaycanl\lar\n vw qad\nlar\n twhsil almalar\ ^[^n [al\]\rd\. Bu mwqswdlw o, 1898-ci

ildw Bak\n\n mwrkwz hisswsindw m^swlman q\zlar ^[^n internat mwktwb tikdirir. 3 mwrtwbwli,

mavritan ^slubunda tikilmi] bu mwktwb M^swlman }wrqindw ilk q\z mwktwbi olmu]dur. Ta`\yevin

maliyywlw]dirdiyi bu mwktwbin dw memar\ Qoslavski olmu]dur.

Lakin he[ dw ham\ Ta`\yevin bu swylwrini qiymwtlwndirmirdi. Ta`\yevin Rus [ar\ ||| Aleksandr\n

raz\l\`\n\n almas\na baxmayaraq, Bak\dak\ m^swlman m=vhumat[\lar\ mwktwbin tikilmwsinin

qar]\s\n\ alma`a [al\]\rd\lar.

Yenidwnqurma illwrindw bu hadiswlwrlw ba`l\ materiallar ^zw [\xma`a ba]lad\. Belw mwlum olur ki,

fanatiklwr Ta`\yevin dostu olan vw =z q\zlar\n\ bu mwktwbw g=ndwrwn Molla Ruhullan\n evinw daxil

olmu] vw o namaz q\larkwn onu =ld^rm^]lwr. Dini ekstremistlwr k^[wlwrw topla]araq [adra geymwywn

Azwrbaycan qad\nlar\na h^cum edir, onlar\ Avropa tipli ayaqqab\lar\n\ [\xarma`a vw qara [adra

geyinmwyw mwcbur edirlwr. Mwktwbw gedwn q\zlar vw onlar\n valideynlwri qorxu i[wrisindw

ya]ay\rd\lar.

Ta`\yevin mwslwhwti ilw mwktwbli q\zlar Rus Imperatri[as\ Aleksandra Fyodorovnaya mwktub

yazaraq, ona mwktwb a[ma`a icazw verdiyinw g=rw tw]wkk^r edirlwr. Cavab teleqram\nda imperatri[a

bu q\zlar\n =z =lkwlwrinin faydal\ vw xo]bwxt vwtwnda]lar\ olaca`\na ^mid bwslwdiyini bildirir. Bu

mwktubdan sonra fanatiklwr h=k^mwtw qar]\ getmwkdwn qorxaraq, art\q q\zlara h^cumu

dayand\r\rlar. Mwktwb  “Aleksandra rus m^swlman qad\n internat mwktwbi” adland\r\lma`a ba]lay\r.



Azwrbaycan\n erkwn m^stwqilliyi illwrindw (1918-1920) Ta`\yev mwktwbin binas\n\ Azwrbaycan

Demokratik Respublikas\n\n h=k^mwtinw twhvil verir. Sonralar burada bol]evik h=k^mwti fwaliyywt

g=stwrir. Bu g^n bu g=zwl binada Wlyazmalar Institutu yerlw]ir.

Ta`\yev hwm[inin m^swlman }wrqindw ilk Avropa ^slublu teatr olan musiqili komediya teatr\n\n

tikintisini maliyywlw]dirmi]dir. Hac\bwyovun operalar\n\n [oxu bu teatrda ifa olunmu]dur. Lakin

Sovet d=vr^ndw azwrbaycanl\lar\n bu binan\n Ta`\yevi twrwfindwn tikdirildiyini s=ylwmwkdwn

[wkinirdilwr. Bu [ox twhl^kwli idi. Hal-haz\rda bina yenidwn twmir edilib vw daha da g=zwllw]ib.

A`a Musa Na`\yev

Bak\n\n memarl\`\na b=y^k t=hvw verwn digwr bir neft maqnar\ A`a Musa Na`\yev (1848-1919)

olmu]dur. O, ]whwr xeyriyyw cwmiyywti olan “Cwmiyywti-Xeyriyyw” ^[^n Bak\n\n wn g=zwl

binalar\ndan biri olan Ismailiyyw Saray\n\ tikdirmi]dir. Bina Na`\yevin cavan ikwn vwrwmdwn vwfat

etmi] o`lu Ismay\l\n ]wrwfinw “Ismailiyyw” adland\r\lm\]d\r.

Na`\yev Ismailiyywni Venesiya qotikas\ ^slubunda tikwcwyinw dair s=z verwn polyak memar\ I. K.

Plo]konu i]w g=t^r^r. Tikinti i]lwri 1913-c^ ildw ba]a [at\r, lakin 5 il sonra ermwni da]naklar\ binan\

yand\r\rlar. Azwrbaycanl\lar onu twmir etdirirlwr vw 1919-cu ildw burada ADR-in Parlamenti yerlw]ir.

Bir il sonra parlamentin hakimiyywti twhvil vermwsini twlwb edwn bol]eviklwr yax\nl\qda yerlw]wn

gwmilwrdwn binaya atw] a[ma`a ba]lay\rlar. Xo]bwxtlikdwn binaya he[ bir zwrwr dwymir.

Sovet d=vr^n^n ilk illwrindw bol]eviklwr Ismailliywnin fasad\ndak\ Qurandan olan s=zlwri kommunist

]^arlar\ vw q\z\l ulduzlarla wvwz etdilwr. Elmlwr Akademiyas\ bura k=[wrkwn binan\n ^zwrinw

“Azwrbaycan SSR Elmlwr Akademiyas\” s=zlwri yaz\l\r. Binaya girwcwkdw onun ad\ lat\n wlifbas\ ilw

ingiliscw yaz\lmas\na baxmayaraq, ornament kimi binan\n ^zwrinw hwkk edilwn iri metal q\z\l

ulduzlar vw hwrflwr hwlw dw oradan kwnarla]d\r\lmay\b.

Na`\yevin Bak\da wn varl\ neft maqnatlar\ndan biri olmas\na baxmayaraq, =z yolda]lar\ onu xwsis

kimi tan\y\rd\lar. Mwswlwn, o =z torpaqlar\nda apar\lan tikinti i]lwrinw diqqwtlw rwhbwrlik edirdi. O,

i][ilwrinw vw onlar\n i]lwrinw diqqwtlw nwzarwt edwrdi, hwtta mismar qutusunu a[\b onlar\ =z^ sayard\.

Mwrhum yaz\[\ Manaf S^leymanovun yazd\`\na g=rw, bir dwfw Na`\yev g^norta yemwyi zaman\

tikinti yerinw ba] [wkir vw g=r^r ki, podrat[\ vw tikintidw i]lwywn i][ilwrin bwzisi tonqal\n wtraf\na

topla]\b yemwk yeyirlwr. Podrat[\ siqaretini kibritlw yand\r\r. Na`\yev ona bax\r vw deyir: “Sabah i]w

gwlmw. Sabah idarwyw get vw i]dwn [\xar\lma`\n barwdw swnwdi al.”

“Niyw g=rw, A`a Musa?”, deyw podrat[\ ^midsiz vwziyywtdw soru]ur.

“Swnin qar]\nda iri tonqal oldu`u halda, buna ehtiyac olmasa da swn kibrit yand\rd\n. Wgwr swn =z

m^lkiyywtinin qeydinw qalm\rsansa, onda mwn =z m^lkiyywtimi swnw necw etibar edw bilwrwm?”, deyw

Na`\yev cavab verir.

Xwsis kimi tan\nmas\na baxmayaraq, Na`\yev xeyriyw[i idi vw bir s\ra =nwmli binalar\ vw layihwlwri

maliyywlw]dirmi]di. Mwswlwn, o, [ox b=y^k bir xwstwxana tikdirmi]di vw bu xwstwxana Azwrbaycan

m^stwqillik qazand\qdan sonra onun ad\ ilw Musa Na`\yev ad\na Twcili Tibbi Yard\m Xwstwxanas\

adland\r\lm\]d\r. O, hwm[inin Bak\n\n su twchizat sisteminin—}ollar su zavodunun



maliyywlw]dirilmwsinw yard\m etmi]dir. O, Bak\da bir s\r mwktwbwlwrin tikintisinw yard\m etmi] vw

kas\b ailwdwn olan 25 azwrbaycanl\ mwktwblinin xwrcini =z ^zwrinw g=t^rm^]d^r.

Sovet d=vr^ndw Na`\yevin Bak\ memarl\`\na verdiyi t=vhw demwk olar ki, unudulmu]dur. Onun

g=rd^y^ i]lwr yaln\z Yenidwnqurma vw m^stwqillik illwrindwn sonra qiymwtlwndirilmwyw ba]lanm\]d\r.

Murtuza Muxtarov

}whwrin mwrkwzindw yerlw]wn wn iri ya]ay\] evlwrindwn biri olan Bak\n\n Swadwt Saray\ bir zamanlar

neft maqnat\ Murtuza Muxtarovun (1855-1920) dwbdwbwli iqamwtgah\ olmu]dur. Avropaya swyahwt

etdikdwn sonra Muxtarov =z^nw frans\z qotik ^slubunda tikilmi] saraya bwnzwr bir iqamwtgah

tikdirmwk qwrar\na gwlir. Pol]al\ memar I. K. Plo]ko 1911-1912-ci illwrdw bu binan\n tikintisinw

nwzarwt etmi]dir.

Muxtarov hwm[inin Bak\ ]whwrinin wtraf\ndak\ Wmircan qwswbwsindw yerlw]wn vw Azwrbaycan\n wn

b=y^k mwscidlwrindwn biri olan Wmircan mwscidini tikdirmi]dir. Rus h=k^mwti ona ]whwrin

mwrkwzindw belw b=y^k bir mwscid tikdirmwyw icazw vermwmi]di. Muxtarov hwm[inin }imali

Qafqaz\n Vladivostok ]whwrindw b=y^k bir mwscid in]a etdirmi]di. Bu g^n Muxtarovun iri

]whwrkwnar\ villas\nda Bak\n\n Botanika Ba`\n\n Mwrdwkan filial\ (Dendropark) yerlw]ir.

A`a Bala Quliyev

1899-cu ildw A`a Bala Quliyev Bak\n\n mwrkwzindw g=zwl bir saray tikdirir. M^xtwlif Avropa

^slublar\ndan istifadw edwn neft maqnatlar\ olan dostlar\ndan fwrqli olaraq, Guliyev }irvan]ahlar

Saray\n\n giri] qap\s\ndak\ bwzwk  ornametlwrindwn istifadw edwrwk Bak\-Ab]eron memarl\q

^slubunda ev tikdirmwyw ^st^nl^k verdi. Onun iqamwtgah\ bu ^slubda tikilwn yeganw binad\r.

Pol]al\ memar Skibinski bu iqamwtgah\n layihwsini haz\lam\]d\.

Az sayda azwrbaycanl\ un  maqnat\ kimi tan\nan Guliyevin Xwzwr neftinin kwmwr vasitwsilw Qara

dwniz sahillwrindw yerlw]wn Batumi (G^rc^stan) liman\na nwqli layihwsini [wkilmwsinw tw]wbb^s edwn

bir ]wxs oldu`unu bilir. O, Bak\- Batumi swhmdar ]irkwti yaradaraq 1897-ci ildw kwmwrin tikintisinw

ba]lam\] vw 1907-ci ildw bu i]i ba]a [atd\rm\]d\r.

Itirilimi] nwq]lwr

Neft maqnatlar\n\n saraylar\n\n zallar\, tavanlar\ vw qap\lar\ rwngli vw ya`l\ nwq]lwrlw bwzwdilmi]dir.

Bu rwsmlwrw m^xtwlif [=l twbiwt mwnzwrwlwri, g^llwr, heyvanlar ilw yana]\ wnwnwvi m^swlman

ornamentlwri, Bibliyadan swhnwlwr vw 19-cu wsrin sonu vw 20-ci wsrin wvvwllwrindwki g^ndwlik

hwyatdan ]wkillwr wlavw edilmi]di.

Sovet d=vr^ndw bol]eviklwr bu rwsmlwri “kapitalist memarl\`\n\n israf[\l\`\” kimi qwbul edwrwk

onlar\n ^zwrini boyam\] vw ya onlar\ silmi]lwr. Bir [ox hallarda, onlar hwm[inin binalar\n i[wrisindw

yerlw]wn lepka bwzwklwrini vw oyma i]lwrini yox etmi]dilwr. Onlar binalar\n fwhlwlwrin hwyat\ kimi

sadw vw adi olmas\ ]wrtinin qoyurdular.

Ismailiyyw Saray\nda bir otaq vw zal vw Ta`\yev Saray\n\n }wrq Zal\ da daxil olmaqla [ox az tikililwrdw

orijinal interyer i]lwmwlwri oldu`u kimi qalm\]d\r. Bu g^n 70 il Sovet hakimiyywti d=vr^ndw




da`\d\lm\] rwsmlwri bwrpa etmwk m^mk^n deyil. Bwzi wski fotolar vw rwsm i]lwrinin nadir n^munwlwri

saxlan\l\b, lakin onlar m=vcud olan yeganw ]eylwrdir.

Stalin d=vr^

1953-c^ ilw kimi Sovet twbli`at\ Azwrbaycan\n nwhwng memarl\q nailiyywtlwrinin “millwtlwrin atas\”

olan Stalinin rwhbwrliyi alt\nda wldw edildiyini yay\rd\. Wlbwttw ki, Stalinin hakimiyywti illwrindw bir

[ox g=zwl vw cwlbedici binalar tikilmi]dir. Bu s\raya Azwrbaycan wnwnwvi memarl\q ^slubundan

istifadw edilwrwk Sovet d=vr^n^n ilkin illwrindw in]a edilmi] Bak\ Va`zal\ da daxildir.

Eyni zamanda || D^nya M^haribwsinin sonunda L. Rudnev, V. Muns vw K. Tka[enko kimi memarlar

twrwfindwn tikilwn vw Lenin meydan\nda (hal-haz\rda Azadl\q Meydan\) Azwrbayan H=k^mwt evini dw

qeyd etmwk laz\md\r. Wsir al\nm\] alman wsgwrlwri burada i][i kimi istifadw olunurdular vw Bak\

camaat\ bu barwdw bunlar\ deyirdi: “Bu bina [ox y^kswk keyfiyywtlidir, [^nki onu alman wsgwrlwri

tikib. O, [ox dwqiq vw swliqwli tikilib.”

Stalin d=vr^ndw Azwrbaycan\n wn mw]hur memarlar\ Sad\q Dada]ov vw Mikay\l H^seynov olmu]dur.

Onlar Nizami k^[wsindw yerlw]wn “Buzovnaneft”, Azwrbayan Elmlwr Akademiyas\, Nizami Kinoteatr\,

Hac\bwyov Konservatoriyas\ (indi Musiqi Akademiyas\ adlan\r), Nizami Muzeyi, Nazirlwr

Kabinetinin binas\, Axundov ad\na Milli Kitabxana kimi ]ah wswrlwri yaratm\]lar. Mwcidov nwhwng

Lenin Muzeyini (hal-haz\rda burada xal[a muzeyi vw bir s\ra ba]qa obyektlwr yerlw]ir) in]a etmi]dir.

Azwrbaycan memarlar\ Wlilzadw vw Mwdwtov Azwrbaycan Dram Teatr\n\ in]a etmi]dir. Bu binalar\n

tikintisinin [oxunun Xru]ovun zaman\nda ba]a [atd\r\lmas\na baxmayaraq, onlar iri hwcminw,

m=htw]wmliyinw vw g=zwlliyinw g=rw “Stalin binalar\” hesab olunur. (Sovet dilindw “stalinkalar”)

Stalin d=vr^ndw Azwrbaycanda mwdwniyywt saray\ adlanan yeni tip bina n=v^ peyda oldu. Bu

saraylar fwhlwlwrin vw digwr zwhmwtke]lwrin wylwnmwk mwqswdilw oyunlar oynamaq, m^hazirwlwrw

qulaq asmaq, ]ahmat oynamaq, idman yar\]lar\nda i]tirak etmwk vw Sovet vw ya xalq musiqisi

konsetlwrinw qulaq asmaq ^[^n nwzwrdw tutulmu] x^susi teatr mwrkwzlwri idi. Bu wzwmwtli

mwdwniyywt mwrkwzlwrinin [oxu qwdim yunan mwbwdlwrini xat\rlad\rd\.

1920-ci illwrdw Bol]eviklwr fwhlwlwr ^[^n ]whwr ba`lar\ salma`a ba]lad\lar. Elmlwr Akademiyas\n\n

Icraiyyw binas\na biti]ik olan Sabir ba`\ vw dwnizkwnar\ bulvar yenidwn tikildi vw geni]lwndirildi. Bu

ba`lar\n [oxunda Marks, Lenin, Engels, Stalin vw dahi Azwrbaycan ]air vw yaz\[\lar\n\n heykwllwri

qoyuldu.

Bu heykwllwrin he[ dw ham\s\ m^asir d^nyag=r^]^ bax\m\ndan estetik deyildi. Fwhlw ki]inin vw

kwndli qad\n\n nwhwng malal\ b^r^ncdwn olan heykwllwri real hwyatdan [ox b=y^k kommunist

ideyalar\n\ xat\rlad\rd\. Ki]i wlindw iri [wkic, qad\n isw oraq tutaraq Sovet Ittifaq\ndak\ b^t^n fwhlw vw

kwndlilwrin birliyini simvolizw edirdi. Hwr iki heykwl atletik vw q^vvwtli g=r^n^rd^ vw onlar\n sifwti

laqeyd bir ifadw onlar\ robota bwnzwdirdi. Digwr heykwllwr idman[\ ki]i vw qad\nlara hwsr olunmu]du

vw belw bir yaz\l\ ]^arla [\x\] edirdilwr: “Axmaq olma, idmanla mw]`ul ol!” Wlbwttw ki, m^stwqillikdwn

sonra bu heykwllwrin ham\s\ s=k^ld^.

Stalin d=vr^ndw hwyat ]wraiti ideal hwyat ]wraitindwn [ox-[ox uzaq idi. Bir [ox Sovet vwtwnda]lar\

^mumi mwtbwxi, hamam vw tualetlwri olan kommunal mwnzillwrdw ya]amal\ olurdular. Stalinin

siyaswti m^xtwlif insanlar\ vahid ailw kimi bir yerdw ya]ama`a mwcbur etmwk idi.



Azwrbaycan m^stwqillik qazand\qdan sonra tarix[ilwr Stalin d=vr^ memarl\`\n\n m^sbwt vw [at\]maz

cwhwtlwri barwdw dan\]maq azadl\`\ wldw etdilwr. Stalinin nwhwng inzibati binalar tikdirmwk

tendensiyas\ indi gigantomaniya (nwhwngbazl\q) kimi qwbul edilir. Digwr twrwfdwn, alimlwr qwbul

edirlwr ki, Bak\dak\ bir [ox y^kswk keyfiyywtli vw g=zwl binalar mwhz Stalin d=vr^ndw in]a edilmi]dir.

Xru]ov d=vr^

Xru]ov hakimiyywtw gwlwndw Stalin d=vr^ memarl\`\n\n b^t^n nailiyywtlwrini rwdd etdi. O, elan etdi

ki, 250 milyonluq Sovet xalq\n\n ham\s\n\n =z ]wxsi mwnzili (kommunal mwnzillwrin wksinw olaraq)

olmal\d\r. Bu mwqswdw nail olmaq ^[^n [ox q\sa zamanda keyfiyywtsiz vw ucuz materialdan binalar

tikilmwyw ba]lan\ld\. Keyfiyywt vw estetikaya, g=r^n^r, he[ =nwm verilmirdi. Sovet dili ilw

“xru]ovkalar” adlanan vw “Xru]ovsaya`\ ev” mwnas\n\ verwn bu 5 mwrtwbwli eybwcwr binalar Bak\da

hwlw dw m=vcuddur. Bwzwn insanlar bu evlwri “xru]oba” adland\r\rlar. Bu isw rus dilindw “tru]oba”

([irkli, kas\b daxma) vw Xru]ovun familiyas\n\n kombinasiyasd\r.

Bu ucuz mwnzillwr tikilwn zaman Xru]ov demi]di: “Narahat olmay\n. Bu evlwr yaln\z m^vwqqwtidir.

25 ildwn sonra Sovet Ittifaq\ d^nyan\n wn varl\ =lkwsi olanda, bu binalar s=k^lwcwk vw fwhlwlwr ^[^n

hwqiqi saraylarla wvwz edilwcwk.”

Bu binalar\n keyifyywtinin [ox a]a`\ olmas\na baxmayaraq, Xru]ovun layihwsi Sosializmin b=y^k

qwlwbwsi kimi qiymwtlwndirildi. Biz indi bu binalar\n hwqiqi simas\n\ g=r^r^k. Lakin eyni zamanda

xat\rlamal\y\q ki, onlar minlwrlw azwrbaycanl\ya Stalininin kommunal evlwrini twrk etmwk vw =z ]wxsi

mwnzillwrinw malik olmaq imkan\ verdi.

Brejnev d=vr^

Brejnevw g=rw Xru]ovun [ox q\sa zaman wrzindw b^t^n vwtwnda]lar\ ]wxsi mwnzillwrlw twmin etmwk

istwyi “vol^ntarizm”, ywni qeyri-real ]eylwrw nail olmaq ^[^n at\lm\] bir tw]wbb^s idi. Brejnev Bak\da

bu ucuz vw g=rkwmsiz binalar\n tikintisini dayand\rd\.

Onlar\n wvwzinw b^t^n respublika wrazisindw 5 vw 9 mwrtwbwli daha keyfiyywtli binalar tikilmwyw

ba]land\. Hwmin d=vrdw Azwrbaycana rwhbwrlik edwn Heydwr Wliyev G^l^stan Saray\, Respublika

Saray\, Xalq Swnaye Nailiyywtlwri Swrgi Salonu, Kommunist Partiyas\ Mwrkwzi Komitwsinin binas\ vw

Parlament Binas\n\n layihwlwri ^[^n irimiqyasl\ tikinti i]lwrinw ba]lan`\c verdi.

Lenin meydan\nda Ab]eron vw Azwrbaycan mehmanxanalar\ ucald\ld\. Moskva mehmanxanas\ isw

Avropadan gwlwn varl\ wcnwbilwrin qald\`\ bir mehmanxana kimi ]=hrwt qazand\.

&mumilikdw, Stalin ^slubu daha m^asir memarl\q formalar\ ilw wvwz olundu. K=hnw Parapet [oxlu

sayda fontanlar\ vw heykwllwri olan Fontanlar Meydan\na [evrildi.

Hwmin d=vrdw Azwrbaycan kitablar\ vw qwzetlwri Kommunist Partiyas\n\n Bak\n\n

g=zwllw]dirilmwsindwki rolunu vur`ulay\rd\lar. Brejnev =z^ dwfwlwrlw ]whwrw swyahwt etmi] vw

demi]di: “Bak\ g=zwl ]whwrdir. Burada ya]amaq vw i]lwmwk [ox xo]dur.” Onun bu s=zlwri tezliklw

Bak\dak\ l=vhwlwrdw ]^ar kimi istifadw olunma`a ba]lad\.

B^t^n bu nailiyywtlwrw baxmayaraq, Azwrbaycan memarl\`\ b^t^n Sovet Ittifaq\n\ b^r^ywn eyni

problemlwrdwn wziyywt [wkirdi. Indi Azwrbaycan m^stwqil bir d=vlwt oldu`undan, biz a[\q-a[\`\na



yaza bilwrik ki, Brejnev d=vr^ndw tikilwn ya]ay\] evlwri dw a]a`\ keyfiyywtli idi. Buna swbwb Sovet

tikinti swnayesini b^r^m^] korrupsiya idi. Adwtwn yeni evlwrdw ya]ayan insanlar hwmin evlwri =zlwri

twmir etmwyw mwcbur olurdular, [^nki onlar [ox a]a`\ keyfiyywtli tikilirdi.

Yeniliklwr

Bak\ memarl\`\ Azwrbaycan 1991-ci ildw m^stwqillik qazand\qdan sonra [ox dwyi]mi]dir.

Azwrbaycan ilw neft m^qavilwsi imzalayan xarici neft kompaniyalar\ =zlwri ilw [ox b=y^k investisiya

ax\n\ gwtimi]lwr. Bu kompaniyalardan [oxu =z ofislwrini ]whwrin mwrkwzindw a[m\]lar, bwzilwri isw

hwtta orta wsrlwrw aid I[wri }whwri se[mi]lwr. Bak\n\n memarl\q m^hitini wks etdirmwk ^[^n yeni

ofislwrin [oxu wnwnwvi }wrq ^slubunda tikilir vw orta wsr evlwrini xat\rlad\r. I[wri }whwrdw yerlw]wn

k=hnw evlwrin [oxu yenidwn bwrpa olunmu] vw bununla da Bak\n\n tarixi mwrkwzinw daha twmiz vw

m^asir g=rkwm vermi]lwr.

Bununla belw, bir [ox azwrbaycanl\ memarlar I[wri }whwrdw apar\lan yeni tikinti i]lwrinw kwskin etiraz

edirlwr. Onlar deyirlwr ki, orada apar\lan geni] tikinti i]lwri orta wsrlwr ]whwrinin nadir strukturunu

pozur. Q\z Qalas\, }irvan]ahlar saray\ da daxil olmaqla qala daxilindwki I[wri }whwr 2000-ci ildwn

UNESCO’nun D^nya Whwmiyywtli Abidwlwr statusuna malikdir, lakin onu qorumaq ^[^n laz\mi

twdbirlwr yerinw yetirilmir vw ya yerinw yetirilmwsi [ox [wtindir.

Sovet d=vr^ndw Bak\ rahat vw dwbdwbwli otellwr az idi. Lakin indi ]whwrdw [oxlu sayda wcnwbi

oldu`undan, yeni otellwr tikilmwkdwdir. Bunlara iki n^munw kimi Avropa Oteli vw ISR Plaza’n\

g=stwrmwk olar. K=hnw Nax[\van oteli hal-haz\rda bwrpa olunmu] vw Hyatt Regency vw Hyatt Towers

ad\ ilw tan\n\r. Hyatt kompleksindw hwm ofislwr, hwm dw ya]ay\] mwnzillwri vard\r.

Bak\n\n swma xwttini Azwrbaycan Milli Bank\ vw Tikinti Bank\ kimi yeni polad vw ]^]wli binalar kwsir.

Bu m^asir binalar Bak\n\ Sovet g=rkwmini hwlw dw saxlayan Tiflis vw Yerevan kimi Qafqaz

]whwrlwrindwn fwrqlwndirir.

Bak\da son d=vrlwrdw tikilwn ya]ay\] binalar\nda vw mwscidlwrdw t^rk twsiri a[\q-a[\`\na hiss

olunmaqdad\r. Bu mwscidlwr wnwnwvi Azwrbaycan ^slubundan fwrqli olaraq  Osmanl\ ^slubunda

twrtib olunmu]dur. Adwtwn Osmanl\ mwscidlwri nazik nizw ba]l\ minarwlwrw vw geni] silindr formal\

g^nbwzlwrw mwxsusdur. Bu ^slubun wn yax]\ n^munwsi Istanbulda yerlw]wn mw]hur Aya Sofya

mwscididir. Bak\n\n wn mw]hur mwscidlwrindwn biri t^rk C^mw mwscidi Osmanl\ ^slubundad\r vw bir

ne[w il bundan wvvwl }whidlwr Xiyaban\ yax\nl\`\nda tikilmi]dir.

Azwrbaycan ^slublu mwscidlwr wnwnwvi olaraq a` da]dan tikilwn enli, q\sa minarwlwrw malikdir. T^rk

minarwlwrinin metallik vw rwngli damlar\ndan fwrqli olaraq, yerli minarwlwrin hwr biri ornametlwrdwn

vw eyvan\n a]a`\s\nda yerlw]wn da]lar\n ^zwrinw oyulmu] Quran aywlwrindwn ibarwt sadw g=r^n^]w

malikdir. Bak\da yerlw]wn 10-cu wsrw aid Mwhwmmwd mwscidi bunun bariz n^munwsidir.

{oxlu sayda xaricilwrin olmas\ b^t^n Bak\da yeni ma`azalar\n vw d^kanlar\n tikilmwsinw swbwb

olmu]dur. Qwrb ^slubunda tikilwn supermarketlwr Sovet tipli ma`azlar\ wvwz etmwkdwdir. Bak\da

tikilwn ilk supermarketlwrdwn biri Ramstor olmu]dur. Hal-haz\rda onun b^t^n ]whwrdw

supermarketlwr ]wbwkwsi m=vcuddur.

Yeni restoranlar, kafelwr, sonsuz sayda ]adl\q evlwri dw Bak\da a[\lmaqdad\r. B^t^n bu binalar

Bak\n\n wnwnwvi g=r^n^]^nw yeni x^susiyywtlwr wlavw etmi]dir.



Fwrid Wlwkbwrov Azwrbaijan International jurnal\nda m^ntwzwm olaraq yaz\lar\ ilw [\x\] edir. O,

Wlyazmalar Institutunun Wrwb Wlyazmalar\ b=lmwsinin ba] elmi i][isidir. Fwrid Wlwkbwrovun ba]qa

mwqalwlwrini oxumaq istwyirsinizsw, AZER.com internet swhifwsindw axtar\] apar\n. Hwm[inin, onun

lat\n qrafikas\ ilw yaz\lm\] bwzi mwqalwlwrini AZERI.org internet swhifwsindw tapa bilwrsiniz.

Azwrbaycan memarl\`\ ilw ba`l\ daha wtrafli mwlumat wldw etmwk istwyirsinizsw, onda Azerbaijan

International jurnal\n\n “Memarl\q vw Inki]af” ba]l\ql\   1998-ci il Q\] n=mrwsinw (AI 6.4) baxa

bilwrsiniz. Azwrbaycan memarl\`\ barwdw digwr mwnbwlwr a]a`\dak\lard\r: Davud Axundovun “Qwdim

vw Orta Wsrlwr Azwrbaycan Memarl\`\” (1986), }amil Fwtullayevin “19-cu wsrdwn 20-ci wsrin

wvvwllwrinw qwdwr Azwrbaycan Memarl\`\” (1988), R.M. Wfwndizadwnin “Sovet Azwrbaycan\

Memarl\`\” (1986), V.G. Muradovun “Azwrbaycanda }whwrsalma” ( Eram\z\n 13-16-c\ wsrlwrindw)

(1984).

______


Veb direktor: Betti Bleyer

Twrc^mw etdi: Aytwn Wliyeva

Yoxlad\: Aydan Nwcwfova

Redaktw edwn vw veb ^[^n haz\rlayan: Aydan Nwcwfova





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə