Microsoft Word Az?r Tarixi Cavablar az doc



Yüklə 0,64 Mb.

səhifə23/26
tarix08.03.2018
ölçüsü0,64 Mb.
növüYazı
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26

42.Икинжи Русийа-Иран мцщарибяси. Тцркмянчай мцгавиляси 

Гафгазын  Русийанын  табелийиня кечмяси  иля  разылашмайан  Иран  щюкумяти 

Gülüstan  müqaviləsi  bağlasa  da  fürsət  gözləyərək  Русийа  иля  мцщарибяйя 

щазырлашырды.  1814-жц  илдя  Инэилтяря  Иранла  баьладыьы  мцгавиляйя  ясасян  Ирана 

щярби  мцшавирляр  эюндярир,  силащла  тямин  едирди.  Эцлцстан  сцлщцнцн  шяртляриня 

йенидян  бахылмасы  щаггында  Иранын  Русийайа  тяклифляри  вя  онлар  арасында 

апарылан данышыглар щеч бир нятижя вермирди. 

Руийада  1825-ci  il  dekabrın  14-də  баш  вермиш  декабристляр  цсйанынын 

юлкядя дахили чякишмяляр йарадажаьыны эцман едян Иран Rusiyaya qarşı Qafqaz 

(əslində  Azərbaycan)  uğrunda  yeni  müharibəyə  başladı.  Vəliəhd  Abbas  Mirzənin 

komandanlığı ilə 60 minlik  ran ordusu 1826-жы ил ийулун 16-да Гарабаь вя Шуша 

галасы  истигамятиндя  щцжума кечди.  Iran  qoşunları Шушаны 48 эцн  мцщасирядя 

сахласалар  да  тута  билмядиляр.  Иран  гошунлары  Лянкяран,  Сялйаны  ишьал  етдиляр. 

Иран гошунлары иля Азярбайжана гайытмыш ханлар ящалинин кюмяклийи иля Шамахы, 

Эянжя, Шякини яля кечиряряк юз ханлыгларыны бярпа едя билдиляр. 

Lakin general Yermolovu əvəz etmiş general Paskeviçin komandanlıq etdiyi 

Русийа ордусу якс-щцжума кечяряк 1826-жы ил сентйабрын яввялляриндя Шамхор 

йахынлыьында Иран гошунларыны аьыр мяьлубиййятя уьратдылар. Аббас Мирзя Шуша 

галасынын мцщасирясиндян ял чякиб Эянжя истигамятиндя щярякят етди. 1826-cı il 

sentyabrın  13-də  Эянжя  йахынлыьында  да  руслар  цстцнлцк  газандылар.  Чар 

Русийасынын  qарятиня гаршы Эянжя ящалисинин цсйаны йатырылды. Йалныз Лянкяран 

ханлыьы щяля ки, Иран гошунларынын табечилийиндя галырды. 1827-ci il iyulun 26-da 

рус  гошунлары  Нахчыван  ханлığıны,  1827-ci  il  oktyabrın  1-də  isə  rəvan  qalasını 

ишьал  едяряк  Азярбайжанын  жянуб  торпагларына  щцжума  кечдиляр.  1827-ci  il 

oktyabrın 13-də  Təbriz  tutuldu.  1828-ci  il  yanvarın  28-də  Urmiya,  fevralın 8-də 

isə  Ərdəbil  tutuldu.  Рус  гошунларынын  Хой,Тябриз,  Урмийа  вя  Ярдябии  тутмасы 

иля  Иран  щюкумяти  горхуйа  дцшряк  сцлщ  тяклиф  етди.  1828-жи  ил  февралын  10-да 

Тябриз йахынлыьында Тцркмянчай кяндиндя  ran və Русийа arasında  мцгавиля 

имзаланды.  Тцркмянчай  мцгавилясиндя  рус  йазычысы  А.С.Грибойедов  вя 

Азярбайжан mütəfəkkiri rus komandanlığında tərcüməçi işləyən  А.А.Бакыханов 




да  иштирак  етмишляр.  Мцгавиляйя  эюря  Иряван  вя  Нахчыван  ханлыглары  da 

Русийанын  тяркибиня  гатылды.  Иран  щюкумяти  Шимал  ханлыгларынын  Русийанын 

тяркибиня кечмяси иля разылашды. Эцлцстан мцгавиляси иля рус тажирляриня верилмиш 

имтийазлар,  Хязяр  дянизиндя  йалныз  рус  донанмасынын  сахланылмасы  щцгугу 

тясдиг  едилди.  Щямчинин,  Иран  Русийайа  20  млн.  манат  müharibə  тязминатı 

юдямяли  idi.  Tязминат  юдяниляня  гядяр  рус  гошунлары  Азярбайжанын  жянуб 

торпагларында  галмалы  иди.  Мцгавилядя  ящалинин  Ирандан  Гафгаза  вя 

Гафгаздан Ирана сярбяст эялиш-эедишиня ижазя верилирди. 

Азярбайжанын  шимал  торпагларынын  Русийа  тяряфиндян  ишьалы  иля 

Азярбайжан  халгы  юз  дювлят  мцстягиллийини  итирди,  Русийанын  хаммал  базасына 

вя сатыш базарына чеврилди, игтисадиййаты мцстямлякя характери алды. 

Müqavilənin bir bədnam bəndi isə Azərbaycan üçün sonralar böyük bəlalar 

yaratdı.  Həmin  bəndə  görə  ran  ərazisindəki  xristian  əhalinin  Rusiya  imperiyası 

ə

razisinə  köçürülməsinə  icazə  verilir,  Bunun  üçün  kifayət  qədər  torpaq  sahələri, 



pul vəsaiti ayrılırdı. Bu xristian əhali ermənilərdən ibarət idi.  

Eyni şərt Rusiya ilə Türkiyə arasındakı 1828-1829-cu illərin müharibəsinin 

nəticəsini  nizama  salan  Ədirnə  müqaviləsində  də  əks  olunmuşdur.  Türkiyə 

ə

razisindəki  erməni  əhalisində  Rusiya  köçməsinə  şərait  yaradıldı.  Rusiya  ərazisi 



dedikdə əlbəttə əsasən Azərbaycan torpaqları nəzərdə tutulurdu.  

 

 



 

43.XIX əsrin 30-cu illərində Şimali Azərbaycanda çarizmin 

müstəmləkə  zülmünə qarşı üsyanlar 

Car-Balakən  üsyanı.1803-cü  il  “Andlı  öhdəliyinə”  əsasən  Rusiyanın 

tərkibinə daxil  edilən  Car-Balakən  camaatları  öz daxili  müstəqilliyini  saxlamışdı. 

Lakin  1830-cu  il  martın  4-də  verilmiş  yeni  “Qaydalar”a  görə  Car-Balakən 

camaatlarının  daxili  müstəqilliyi  ləğv  edilir  və  onların  idarə  olunması  9  nəfərdən 

ibarət  Müvəqqəti  idarə  orqanına  tapşırılırdı.  Çar  hökumətinin  bölgəyə  qoşun 

yeritməsi və camaatları tam hüquqsuz bir vəziyyətə salması Car-Balakən əhalisini 

üsyana başlamağa vadar etdi. Şeyx Şaban və Həmzət bəyin başçiliğı ilə üsyançılar 

Yeni Zaqatala yaxınlığında rus ordusunu darmadağın etdilər.Rus komandanlığı bir 

qədər  sonra  əlavə  quvvələr  gətirilməsi,  ağır  toplardan  istifadə  olunması  və  üsyan 

rəhbərlərinin  ələ  keçirilməsı  hesabına  azadlıq  hırəkatını  yatıra  bildı.Üsyançılara 

qarşı  kütləvi  cəza  tədbirləri  həyata  keçirildi  Bir  çox  kəndlər  yer  üzündən  silindi, 



1000-dən  çox  üsyançı  ailəsı  Alazan  çayının  sahilində  boş  torpaqlara  sürğün 

edildi.1832-cı  ıldə  Car-Balakəndə  Həmzət  bəyin  başçiliğı  ilə  ikinci  üsyan  da 

yatırıldı. 

 

Lənkəran üsyanı. 1826-cı ildə Lənkəran xanlığı ləğv ediləndən sonra əyalət  

komendantı  mayor  lyinskinin  xana  məxsus  əmlakların  üçdə  ikisini  müsadirə 

etməsi Mir Həsən xanı ruslardan narazı salmış və o Qaçarların idarə etdiyi Qızılbaş 

Dövlətinə  sığınmışdı.Rus  idarəçiliyi  Lənkəran  əhalisinə  böyük  sıxıntı,  əzab-

ə

ziyyət  və  zülm  gətirmişdi.  Ali  zümrənin  nümayəndələri  idarəçillik  işlərindən 



uzaqlaşdırılır,  din  xadimlərini  əhali  içərisində  nüfüzdan  salan  addımlar  atılırdı. 

Hökümətin  talan  səviyyəsinə  qaldırılmış  vergi  siyasəti  Lənkəran  əyalətində  daha 

amansız və indiyədək görünməmiş bir şəkil almışdı. lyinskinin əmri ilə 20 nəfəri 

istintaqsız və məhkəməsiz dənizdə batırıb öldürmüşdülər. Bəd əməllərində ondan 

geri  qalmayan  yeni  komendant  Korniyenko  əhali  üzərinə  qanunsuz  olaraq  ikiqat 

vergi qoyaraq mənimsəmişdi. Əhalinin böyük hissəsinin müstəmləkə rejiminə qarşı 

nifrətlə  dolduğunu  görən  xan  tərəfdarları  Azərbaycanın  cənubuna  məktub 

göndərərək Mir Həsən xanı ruslara qarşı hərəkata başçılıq etmək üçün Lənkərana 

çağırdılar. 1831-ci il martın 5-də Mir Həsən xanın Lənkərana gəlməsi ilə əyalətin 

mahallarının  çoxunu  üsyan  bürüdü.  Üsyanda  ali  zümrənin  nümayəndələri 

kəndlilərlə  bir  cəbhədə  çıxış  edirdi.  Lənkəran  şəhərini  ələ  keçirə  bilməyən 

üsyançılara qarşı Şamaxı, Şəki, Dərbənd şəhərlərində yerləşdirilən rus qoşunlarını 

səfərbər  edən  hökümət  1831-ci  il  aprelin  əvvəlində  üsyanı  yatırmağa  nail  oldu. 

Xan yenidən Qacarlara sığınmaq məcburiyyətində qaldı.  ki aya qədər davam edən 

Lənkəran üsyanı məğlubiyyətə uğradı. 

 

 

 

 

 

 

Quba üsyanı. 1806-cı ildə işğal edilmiş Quba xanlığı 1810-cu ildə əyalətə 

çevrilmişdi. Quba əyalətinin başında çar hökümətinin ən yaramaz kadrlarından biri 

sayılan  komendantGimbut  dururdu.  Bu  çar  məmuru  əhali  üzərinə  ağır  vergilər 

qoyur,  vergiləri  iltizama  verir,  sakinləri  qanunsuz  mükəlləfiyyətlərə  cəlb  edir  və 

vəzifəsindən  şəxsi  tamahı  xatirinə  sui-istifadə  edirdi.1837-ci  ildə  Qafqazın  baş 

komandanının  Varşavadakı  atlı  müsəlman  alayı  üçün  Quba  əyalətindən  36  atlı 

toplanması haqqında tələbi əhalinin səbr kasasını daşdırdı. Əhali hökümətdən atlı 

yığılmasının    dayandırılmasını,  komendant  Gimbut  və  onun  əlaltıları  olan  yerli 

bəylərin işdən götürülməsini və vergilərin azaldılmasını tələb edir. Hərbi dairə rəisi 

tələbləri yerinə yetirməyə söz versə də konkret hər hansı bir addım atmaq fikrində 

deyildi. 1837-ci ilin avqustun 21-də Qubada Rusiyanın müstəmləkə zülmünə qarşı 

başlanan hərəkat tezliklə silahlı üsyana çevrildi. Quba üsyanı özünün genişliyinə, 

ə

hatə  dairəsinə  və  iştirakçıların  sayına  görə  digər  üsyanlardan  fərqlənirdi. 



Üsyançıların  sayı  12  min  nəfərə  çatırdı.  Üsyanın  başlıça  hərəkətverici  qüvvəsi 

kəndlilər  olsa  da,  Quba  bəylərinin  böyük  hissəsi  də  üsyana  qoşulmuşdu.  Hərəkat 

iştirakçıları  üsyan  rəhbəri  Hacı  Məhəmmədi  Qubanı  idarə  etmək  üçün  hətta  xan 

seçmişdilər.  Hərəkata  başçılıq  etmək  üçün  yaradılmış  Hərbi  Şuranın  hazrıladığı 

plana əsasən avqustun 30-da üsyançılar Quba şəhərini mühasirəyə aldılar.Yarəlinin 

başçılıq etdiyi üsyançılar dəstəsi şəhərlilərin köməyi ilə Qubaya daxil olaraq şəhər 

məhkəməsinin  binasını  ələ  keçirtdilər.  Üsyançılar  şəhər  uğrunda  ağır  döyüşdə 

mərdliklə  vuruşsalar  da  uğur  qazana  bilmədilər  Sentyabrın  5-də  rus  qoşunu 

üsyançıları  şəhərdən  çıxara  bildi.  Hökümət  hərəkatın  fəal  iştirakçılarına  divan 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə