Microsoft Word Berdenin siyasi tarixi Sonuncu doc



Yüklə 2,9 Kb.

səhifə40/71
tarix30.12.2017
ölçüsü2,9 Kb.
1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   71

Бярдя  шящяринин ъоьрафи, сийаси вя мядяни тарихи 
 
 
 
128
xəzərlərlə razılığa gələrək, Xəzər dənizinə  çıxıb oradan Kür 
çayına keçməklə, Bərdəyə  gələ bilərdilər.  Şəhəri soyub-
talamağın asan başa gəlmədiyini gördükdə isə  əhalini qırmış, 
şəhəri talan edib, dağıtmışlar. 
Araşdırmalar göstərir ki, cənubdan və  şimaldan 
yadellilərin yürüşləri, soyğunçuluq, dağıntılar  şəhərin ahəngdar 
inkişafını pozmuş, eyni zamanda şimallıların kasad təbiətlərinin 
və acgöz niyyətlərinin ucbatından edilmiş qarətçi hücumlar 
Azərbaycanda müstəqil siyasi quruluşa və dövlətçiliyə güclü 
zərbə vurmuşdur (265; 358). 
Ruslar tərəfindən dağıdılmış  Bərdəni bərpa etmək, onu 
əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq Salari hakimlərini 
maraqlandırmamış, Salarilər dövlətin paytaxtı olan Ərdəbilin 
inkişafı ilə daha çox məşğul olmuşlar (169, s.156). 
Nəhayət, Bərdə  şəhəri Salarilər dövründə  nəinki inkişaf 
etməmiş, hətta hakimiyyət uğrunda gedən çəkişmələr, ara 
müharibələri, soyğunçu hücumlar, yerli hakimiyyət orqanlarının 
fərasətsizliyi nəticəsində dağılmış, əvvəlki şəhərdən əsər-əlamət 
qalmamışdır. 
Bərdə  şəhəri ruslar tərəfindən dağıdıldıqdan sonra uzun 
müddət xarabalıqlar içərisində qalmışdır.  Əl-Müqəddəsi xəbər 
verir ki, Bərdənin «ətrafları artıq dağılmış,  əhalisi azalmışdır. 
Bərdənin qalası indi nizamsız haldadır» (173, s.131; 316, s.7). 
Yaqut 
əl-Həməvi özündən 
əvvəlki müəlliflərin 
yazdıqlarına istinad edərək bildirir: «Bərdənin çox böyük şəhər 
olduğunu qeyd edirlər. Bu, köhnə  məlumatdır.  İndi  həmin 
şəhərdə heç bir şey qalmamışdır. Azərbaycanda gördüyüm 
Bərdə  şəhəri tamamilə dağılmış,  əhalisi azalmış, kiçik kəndə 
çevrilmişdir. Orada vəziyyət dözülməzdir, aclıq və yoxsulluq-
dur» (40, s.87; 370, s.25). 
Bərdənin tamamilə  bərbad hala düşməsində yerli 
hakimlərin laqeydliyi də öz təsirini göstərdi. «Ruslarla  


Бярдя  шящяринин ъоьрафи, сийаси вя мядяни тарихи 
 
 
 
129
müharibə zamanı hakim dairələrin təzyiqi ilə (ölkəni) ağılsız 
adamların idarə etməsi nəticəsində vaxtaşırı baş verən və bu 
günədək davam edən  basqınların törətdiyi dağıntılara baxmaya-
raq…» bu dağıntını aradan qaldırmağa maraq göstərilmədi (268, 
s.86). 
Ərəb xilafətinin zəifləməsi, ayrı-ayrı dövlətlərin yaranması 
ilə yeni paytaxtlar olan Ərdəbil, Təbriz, Gəncə,  Şamaxı kimi 
şəhərlər inkişaf etməyə başladı. Bərdə  həmin dövrdən ölkənin 
siyasi-inzibati mərkəzi hüququnu itirdi. Bərdənin böyük iqtisadi 
rolu tənəzzülə uğradı (169, s.156). O, yalnız din və mədəniyyət 
mərkəzi kimi qaldı (169; 211, s.44; 231, s.35). Həmin vaxtdan 
etibarən  şimaldan gələn ticarət yolunun üstündə yerləşən 
Gəncənin nüfuzu artdı. X əsrin 60-cı illərində Arran valisinin 
iqamətgahı artıq Bərdədə deyil, Gəncədə yerləşirdi. V.Bartold 
yazır: «Gəncə şəhəri Şəddadilərin əlinə keçərək onların paytaxtı 
oldu. Bundan sonra Gəncə Qafqazın  əsas  şəhəri hesab edilirdi. 
Bərdə isə artıq özünə gələ bilmədi» (211, s.44). 
Şəddadilər sülaləsinin banisi Məhəmməd ibn Şəddad 
Salariləri məğlub etdikdən sonra, onun oğlu Əli Ləşkəri 971-ci 
ildə hakimiyyəti ələ keçirdi və Gəncə əmirliyinin əsasını qoydu. 
Həmin vaxtdan etibarən Gəncə  şəhəri  Şəddadilər dövlətinin 
(971-1075) paytaxtına çevrildi (48, s.10). Bütün Arran 
Şəddadilər tərəfindən  ələ keçirildiyi üçün Bərdə  də  həmin 
dövlətin tərkibində qaldı. Çox keçməmiş  Şəddadilərin 
zəifləməsindən istifadə edən  Şirvanşah Məzyədilər Bərdəni  ələ 
keçirdilər (982-ci ildə). Şirvanşah Məhəmməd ibn Əhməd (981-
991) Bərdəni idarə etməyi Əli ibn Musaya tapşırdı. İbn Musa isə 
bir müddətdən sonra özünü müstəqil hakim elan etdi. Lakin bu 
da çox çəkmədi. Şəddadi hökmdarı Fəzl ibn Məhəmməd 993-cü 
ildə  Bərdəni yenidən  Şəddadilər dövlətinə tabe etdi (5, s.132; 
90, s.20). 


Бярдя  шящяринин ъоьрафи, сийаси вя мядяни тарихи 
 
 
 
130
XI  əsrin 50-ci illərində Azərbaycana gəlmiş  Səlcuqlar 
Şəddadiləri də asılı vəziyyətə saldılar. Bərdə də səlcuqların əlinə 
keçdi. Həmin dövrdə davam edən hücumların arası  kəsilmirdi. 
İ.Artamanova görə, 1062-ci və 1065-ci illərdə alanlar iki dəfə 
Bərdəyə hücum edib onun ətrafını qarət etmiş, saysız-hesabsız 
əsir aparmışlar (90, s.61; 198, s.22). 
Əl-Hüseyni bildirir ki, «h.460-cı ildə (m.1068-ci ildə) Ba-
qrat adlı Abxaz (söhbət Gürcüstandan gedir – Q.H.) çarı Bərdə 
üzərinə hücum etdi, bu, müsəlman ölkələrindən biri idi. Onda 
sultan (Alp Arslan – Q.H.) planlaşdırdığı kimi möhkəmləndi və 
Abxaz ölkəsinə tələsdi…» (182, s.54). Müəllif yazır ki, «sultan 
sonra Abxazın çarı Baqrata qarşı mübarizəni davam etdirdi» 
(182, s.56). 
Mənbələrə  əsaslanan tədqiqatlarda bildirilir ki, 1068-ci 
ildə  səlcuq sultanı Alp Arslan Arrana daxil oldu. Bu zaman 
ətrafda olan hökmdarlar ona öz münasibətini bildirməyə 
çalışırdı. Şirvanşah Fəribürz qiymətli hədiyyələrlə Alp Arslanın 
yanına gəldi, öz xidmətini ona təklif etdi (309, s.60). Gürcüstan 
səfərindən sonra Gəncədən keçib Bərdəyə gələn sultana, Bab əl-
Əbvab  şəhərinin nümayəndələri  şəhərin bir neçə  rəisinin 
şirvanşah Fəribürz tərəfindən həbs edilməsi barədə şikayət etdi. 
Sultan onların azad edilməsini tələb etdi və onların azadlığa 
buraxılmasını  təmin etdikdən sonra şirvanşahın özünü 
həbsxanaya saldı. Sonra onu həbsdən azad etdi və ondan böyük 
miqdarda illik xərac verməyi tələb etdi (309, s.61). 
Əl-Hüseyni yazır ki, «Sultan Gürcüstanda beş ay qaldı. 
Sonra ona xəbər verdilər ki, türk sultanı ölmüşdür, həmin 
vilayətin işlərində  və hakimiyyətdə qarışıqlıq yaranmışdır. Sul-
tan Gəncəyə qayıtdı, sonra Bərdəyə yola düşdü və ar-Raz (Araz) 
çayını gəmisiz və matrossuz keçdi» (182, s.56). 



Dostları ilə paylaş:
1   ...   36   37   38   39   40   41   42   43   ...   71


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə