Microsoft Word bmt-2 cavab az doc



Yüklə 0,76 Mb.

səhifə4/31
tarix08.03.2018
ölçüsü0,76 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31

10 

 

elan etdi. Hərbi əməliyyatlara başlayan Yaponiya Çinin Şandun əyalətini, həmçinin 



А

lmaniyanın Sakit okeanda yerləşən bir sıra adalarını tutub planlarını həyata keçir-

məyə  başladı.  Yaponiyanın  güclənməsi  təkcə  АBŞ-ı  dеyil,  Böyük  Britаniyаnı  dа 

narahat  etməyə  başladı.  Xüsusilə  Britaniya  dominionları  olan  Аvstraliya  və  Yeni 

Zelandiyada çaşqınlıq yarandı. Londonda lap əvvəldən Yaponiyanın hərəkətlərinə 

ş

übhə  ilə  yanaşmağa  başladılar.  ngilis  diplomatiyasına  aydın  idi  ki,  Yaponiya 



А

vropadakı müharibədən sadəcə olaraq Uzaq Şərqdə müstəmləkə mövqeyini güc-

ləndirmək  istəyir.  О,  Аlmaniyaya  qarşı  müharibənin  ağırlığından  heç bir pay  gö-

türmək  niyyətində  deyildir.  ngilislər  səhv  etmirdilər.  Yaponiyanın  başlıca  məq-

sədi  Аlmaniyanın  müstəmləkələrini  tutduqdan  sonra  Аvropadakı  müharibədən 

istifadə  edərək  Çinə  müdaxilə  etmək  idi.  Rusiya  Yaponiyanın  Аntanta  tərəfindən 

müharibəyə başlamasını alqışladı. Çünki bu Rusiyanın Uzaq Şərqdəki mülklərinin 

yapon təcavüzündən qorunması üçün təminat verilməsi demək idi. Аvropada gedən 

müharibə  Yaponiya  üçün əlverişli  şərait yaratmaqda davam  edirdi.  Аrtıq  Çindəki 

və Sakit okeandakı alman mülkləri onun əlində idi. 1914-cü ilin sonunda yaponlar 

Çinə  hücum  etmək  qərarına  gəldilər.  1914-cü  ilin  dekabrın  əvvəllərində  Yaponi-

yanın xarici işlər naziri  Yaponiyanın siyasəti haqqında tam açıqlıqla çıxış etdi. Bir 

sözlə,  Yaponiya  Uzaq  Şərqdə  ancaq  alman  mülklərini  tutmаqlа  rаzılаşmаq  istə-

mirdi. Söhbət bütün Çindən gedirdi. 1915-ci ilin yanvarın 18-də Yaponiya Çinə 21 

maddədən  ibarət  ultimatum  verdi.  Bu  tələblərin  yerinə  yetirilməsi  əslində  Çini 

Yaponiyanın müstəmləkəsinə çevirirdi. Yapon diplomatiyası Çindən Şandun əya-

ləti  üzərində,  Cənubi  Mancuriyada,  Şərqi  və  daxili  Monqolustanda  Yaponiyanın 

iqtisadi, siyasi hökmranlığını qəbul etməyi, bu ərazilərdə yaponların yerləşdirilmə-

sini,  onların  mülklər  almaq  hüququnu  tanımağı  tələb  etdi.  Tələblərin  içərisində 

Yaponiyanın siyasi və maliyyə müşavirlərinin qəbul edilməsi, Çinin mühüm mər-

kəzlərində yapon-çin polisinin yaradılması, Çinin yalnız Yaponiyadan silah alması 

məsələləri var idi. Bu tələblərə tab gətirmək iqtidarında olmayan Çin Yaponiyaya 

qarşı  Rusiya,  ngiltərə,  Fransa  və  ABŞ-dan  istifadə  etmək  istədi.  Lakin  Avropa 

dövlətlərinin Yaponiyanın planlarının həyata keçirilməsinə mane olmaq üçün qüv-

vələri  yox  idi.  ABŞ-ın  mənəvi-siyasi  köməyi  də  kifayət  etmirdi.  Çin  hökuməti 



11 

 

Yaponiyanın tələblərinin əksəriyyətini qəbul etdi. Bu tələblər əslində birbaşa Çini 



Yaponiyanın protektoratına çevirirdi.  

          Çin Almaniyanın iqtisadi konsessiyalarını və təbəələrini  ona qarşı müharibə 

etməklə  ölkədən  çıxara  bilərdi.  Belə  olduqda  Çin  hüquqi  cəhətdən  müttəfiqlərlə 

bərabər  vəziyyətə  düşürdü,  onun  siyasi  və  mənəvi  nüfuzu  artırdı,  Yaponiya  ilə 

bağlanmış  qeyri-bərabər  hüquqlu  müqavilələri  gələcəkdə  ləğv  etmək  üçün  şərait 

qazanırdı. Lakin Çinin Almaniyaya müharibə elan etməsi Yaponiyanın istəklərinin 

ə

leyhinə getməməli idi. Yapon diplomatiyası Uzaq Şərqdə yaranmış əlverişli bey-



nəlxalq şəraitdən öz mənafeləri naminə istifadə etdi. Yaponiya sənayesi və xarici 

ticarəti sürətlə inkişaf etdi. Yaponiya silah satışından külli miqdarda gəlir götürdü. 

Yaponiya  Çinin  Almaniyaya  müharibə  elan  etməsinə  razılıq  vermədikdə  müttə-

fiqlər  Yaponiya  ilə  bir  sıra  müqavilələr  bağlayıb  onun  iddialarını  qəbul  etdilər. 

1917-ci  ilin  fevralında  Antanta  dövlətləri  sülh  konfransında  Yaponiyanın  Şandun 

ə

yalətinə  və  keçmiş  alman  ada  mülklərinə  olan  iddialarını  müdafiə  edəcəkləri 



barədə öhdəlik götürdülər. Bundan sonra Yaponiya Çinin Almaniyaya qarşı müha-

ribəyə girməsinə  etiraz etmədi. 1917 ci il fevralın 14-də  Çin Almaniya ilə diplo-

matik  münasibətlərini  kəsdi,  avqust  ayında  isə  ona  müharibə  elan  etdi.  Lakin 

Yaponiya,  ngiltərə,  Rusiya  və  Fransanın  bağladıqları  məxfi  saziş  Çinin  istək-

lərinin yerinə yetirilməsini heçə endirdi. ABŞ-ın Yaponiya ilə bağladığı  saziş də 

Çinin mənafeyinə zidd idi. Bu dövlətlər Yaponiya ilə bağladıqları sazişlərlə Çində 

Yaponiyanın xüsusi hüquqları olduğunu tanıyırdılar. 

         7. ABŞ-ın birinci dünya müharibəsinə qoşulması. 

ABŞ  düyanın  onun  iştirakı  olmadan  bölüşdürülməsinə  razı  deyildi.  Lakin 

dünyanın  bölüşdürülməsində  iştirak  etməkdən  ötrü  mütləq  müharibəyə  qoşulmaq 

lazım idi. ABŞ diplomatiyasının müharibəyə kim tərəfindən qoşulmasını obyektiv 

şə

rait özü müəyyənləşdirdi. ABŞ və  ngiltərə kapitalının çoxdan qurulan iqtisadi, 



siyasi və maliyyə əlaqələri bu seçimə təsir göstərdi. ABŞ bankirləri və inhisarları 

müharibənin  gedişində  onlara  borclu  olan  Antanta  dövlətlərinin  məğlub  olmasını 

və  müflisləşməsini  istəmirdilər.  Müharibədə  Almaniyanın  qələbə  qazanması  isə 

ABŞ-ın  dünya  plalarının  reallaşmasına  mane  ola  bilərdi.  ABŞ  diplomatiyasının 




12 

 

düşüncəsinə görə Almaniya qələbədən sonra Avropanı, Kiçik Asiyanı və Afrikanı 



özünə tabe etdirib onu hətta Cənubi Amerikadan sıxışdırıb çıxarardı və Yaponiya 

ilə ittifaq bağlayıb ABŞ üçün təhlükə yarardardı. Antanta ölkələri məğlub olacağı 

təqdirdə, Yaponiya Uzaq Şərqdə hökmran dövlətə çevrilə bilərdi. 

ABŞ  diplomatiyası  1916-cı  ilin  dekabrından  1917-ci  ilin  yanvarınadək  hər 

iki  blok  dövlətləri  ilə  danışıqlar  apardı.  Alman  diplomatiyasının  ABŞ  prezidenti 

Vudro-Vilsona  göndərdiyi  sülh  təklifləri  ABŞ-ın  mənafelərinə  cavab  vermirdi. 

Almaniyanın sülh təklifləri Antanta tərəfindən rədd edildiyindən bitərəf dövlətlərin 

gəmilərinə qarşı Almaniya fevralın 1-dən amansız müharibəyə başladı. ABŞ Alma-

niya ilə diplomatik müasibətləri kəsmək üçün bəhanə tapdı. 1917-ci il fevralın 2-də 

Almaiya  ilə  diplomatik  münasibətləri  kəsməsinə  baxmayaraq  ABŞ  ona  müharibə 

elan  etmədi.  ABŞ-ın  Almaniyaya  müharibə  elan  etməsi  üçün  şərait  aprel  ayında 

yarandı.  Almaniya  ABŞ-ın  bir  neçə  gəmisini  batırdı.  ABŞ-ın  müharibəyə  qoşul-

ması üçün bəhanə eyni zamanda Almaniyanın xarici işlər nazirliyinin Meksikadakı 

alman  səfirinə  göndərdiyi  teleqram  oldu.  Teleqramda  Meksikanın  ABŞ-a  qarşı 

müharibəyə başlaması təklif edilirdi. Bu təklif yerinə yetirilərdisə XIX əsrdə ABŞ-

ın  Meksikadan  aldığı  sərhəd  rayonları  ona  qaytarılmalı  idi.  Almaniyanın  ABŞ 

gəmilərini  batırması  və    bu  teleqramına  cavab  olaraq  ABŞ  hökuməti  1917-ci  il 

aprelin 6-da Almaniyaya müharibə elan etdi. ABŞ-ın müharibəyə qoşulması vuru-

ş

an tərəflərin qüvvələr nisbətində özünü daha çox göstərdi. 1918-ci il yanvarın 8-



də ABŞ prezidentinin müəyyənləşdirdiyi 14 bəndlik prinsipial və praktik məsələ-

lərə əsasən Almaniya və onun müttəfiqləri ilə sülh bağlamaq təklif olunurdu. Bun-

dan  başqa  onlar  bütün  ölkələrə  ünvanlanmışdı  və  Vilsonun  özünün  etiraf  etdiyi 

kimi, bu Lenin Dekretinə cavab idi. Həqiqətən də sülh haqqında Dekretin ardınca 

o, açıq sülh danışıqları və müzakirələri, məxfi beynəlxalq sazişlərdən imtina, bütün 

müstəmləkə  mübahisələrinin  azad,  səmimi  və  tamamilə  maneəsiz  həlli  barədə 

danışırdı. 

8.  1917-ci  il  fevral  inqilabı,  müvəqqəti  hökumətin  daxili  və  xarici  siya-

səti. 





Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə