Microsoft Word muhazire 7 docx



Yüklə 181,5 Kb.

səhifə2/8
tarix24.12.2017
ölçüsü181,5 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

 

biz şərhsiz olaraq, mütləq surətdə nisbilik postulatı adlandırdığımız təbiət qanununu qəbul 



etməliyik”.    

Riyazi cəhətcə Puankare Eynşteyn nəzəriyyəsinin  əsas nəticələrini almaqla yanaşı, 

Minkovski tərəfindən genişləndirilən nisbilik nəzəriyyəsini daha aydın  şəkildə 

formalaşdırmışdır. Lakin Puankare gözəl riyaziyyatçı olduğu üçün, onun bu nəzəriyyəyə 

yanaşması da fərqli idi. Bu baxımdan onun nisbilik nəzəriyyəsi haqqındakı mülahizələri, 

yalnız tarixi maraq nöqteyi-nəzərincə qiymətlidir. 

Eynşteyn ideyalarına çox yaxınlaşan fiziklərdən biri də  Lui de Broyl olmuşdu. Həm 

Lui de Broyl, həm də bir çox tarixçilər qeyd edirlər ki, nizbilik nəzəriyyəsi Eynşteynə 

qədər faktiki olaraq hazırlanmışdır və Puankare “əsas addımı atmadığı üçün, nisbilik 

nəzəriyyəsinin düzgün izahının verilmə  şərəfi Eynşteynə  nəsib olmuşdur”. Lakin irəli 

sürülən “ittihamı” fiziklər qəbul etməyərək, bunu  belə cavablandırırlar: Puankarenin 

Eynşteyindən fərqi ondan ibarət idi ki, Puankare nisbilik prinsipini “rahat hipotez” kimi 

qəbul etmiş, lakin onun dünyavi nəzəriyyə olduğu dərinliyini qavraya bilməmişdi. Bundan 

başqa, xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi məhz Eynşteyn tərəfindən məntiqi olaraq 

formalaşmışdır. Alman fiziki Volfqanq Pauli yazırdı:”Yeni nəzəriyyənin  əsasları ancaq 

Eynşteyn tərəfindən məlum sonluğa gətirilmişdir. Eynşteynin elmi işi 1905-ci ildə təqribən 

Puankare ilə eyni zamanda və bir-birindən xəbərsiz çapa getmişdir. Lakin Eynşteyn bu 

nəzəriyyənin dərinliyini daha aydın şərh edə bilmişdi”.  

Çox-çox sonralar, ömrünün ahıl yaşlarında Eynşteyn elmin rolunu qeyd edərək, yazırdı: 

“Uzun həyatımda mən o həqiqəti dərk etdim ki, bizim bütün elmimiz reallıqla müqayısədə 

primitiv, inkişaf etməmiş  vəziyyətdədir. Lakin buna baxmayaraq, bu bizim malik 

olduğumuz ən böyük sərvətdir”. 

 

NİSBİLİK NƏZƏRİYYƏSİNİN “PARADOKSLARI” 

 Adi 


təsəvvürlər və “sağlam düşüncə” nöqteyi-nəzərincə nisbilik nəzəriyyəsinin 

təzahürləri bizlərdə “paradoks” yaradır. 

1.

 

İlk öncə bizlərdə belə  təsəvvür yaranır ki, Eynşteyn postilatları bir-birini inkar 



edir. Bu paradoksa Eynşteyn özü belə aydınlıq gətirir: “işıq sürətinin sabitlik prinsipi ilə 

nisbilik prinsipi, yalnız mütləq zaman postulatları saxlanılan hallarda bir-birini inkar 

edir; zamanın nisbiliyi qəbul edildiyi halda isə, bu prinsiplər bir-birini tamamlayır. 

Məhz məsələnin bu cür qoyulduğu zaman bu 2 prinsipdən “nisbilik nəzəriyyəsi” 

adlanan nəzəriyyə yaranır.” 

2.

 



Nisbilik nəzəriyyəsinə görə Lorens çevrilmələrinin sadə təzahürü uzunluğun lorens 

qısalması effektidir. Bu paradoks da belə izah edilə bilər: bilirik ki, adi halda hərəkət 

edən cismin köndələn ölçüləri dəyişmir. Lakin bu cisim hesablama sisteminə  nəzərən 

nisbi hərəkət etdikdə onun köndələn ölçüləri və buna uyğun olaraq, onun həcmi eyni 

qanunla qısalır.  Əvvəlcə alimlər belə hesab edirdilər ki, bu qısalma bizim 

təxəyyülümüzün təzahürüdür. Lakin Eynşteyn bu qısalmanın real olduğunu sübut 

edərək, göstərir ki, “bu qısalma bir-birinə  nəzərən hərəkət edən miqyasların prinsipcə 

müşahidə olunan qarşılıqlı xassələrində özünü biruzə verir”. 

3.

 



Lorens çevrilmələrindən, həmçinin o da alınır ki, hər hansı bir hesablama 

sisteminə nəzərən saat nisbi hərəkət etdikdə, həmin hesablama sistemində zamanın 


 

yavaşıması effekti baş verir. Bu paradoksun doğrüluğu isə yalnız 1940-41-ci illərdə 

amerikalı fiziklər Rossi və Holl təhəfindən aparılan təcrübələrlə sübut olundu. 

4.

 



Sürətlərin toplanmasının relyatvistik teoremi də Lorens çevrilmələrinin 

təzahürüdür.  Bu qeyri-müəyyənliyə isə belə aydınlıq gətirmək olar:, hərəkətin 

yekunlaşdırıcı sürəti zərrəciklərin sürətlərinin sadə cəbri cəmindən onunla fərqlənir ki, 

bu halda işıq sürəti sonlu olur. Əgər zərrəciklərin sürəti işıq sürəti ilə müqayisədə çox 

kiçikdirsə, onda bu halda Qalileyin sürətlərin toplanması qanunu doğru olacaq. Bu o 

deməkdir ki, qeyri-relyatvistik halda relyatvistik nəzəriyyənin tənlikləri klassik 

mexanika tənliklərinə çevrilir.  



   Qeyd etmək lazımdır ki, Eynşteyn nisbilik nəzəriyyəsinə aid özünün ilk işində, yəni 

“Hərəkət edən mühitlərin elektrodinamikası” əsərində, işıq sürətinin yalnız boşluqda – 

vakuumda sonlu olmasını göstərmişdi, lakin bu sürətdən böyük sürətlərin olmasının 

qeyri-mümkünlüyü haqqında heç bir fikir yürütməmişdi. Buna aydınlıq, elə Eynşteynin 

özü tərəfindən - 1907-ci ildə “sürətlərin toplanması teoremi” mövzusu ilə  çıxışında 

gətirilir. Eynşteyn yazırdı: “Bu nəticədən alnır ki, siqnalın ötürülmə mexanizminin 

mümkünlüyü yalnız təsirin səbəbi qabaqlaması ilə izah edilə bilər. Bunu da biz istəsək 

də, istəməsək də qəbul etmək məcburiyyətindəyik. Bu nəticə mənim fikrimcə “məntiqi 

nöqteyi-nəzərincə ziddiyyətli olmasa da, sürətin işıq sürətindən böyüklüyünün qeyri-

mümkünlüyünü isbat edir”. Eynşteyn bu fikrini söyləyərkən onu nəzərdə tuturdu ki, 

yalnız vakuumda işıq sürətindən böyük sürətlərin olması qeyri-mümkündür, lakin əgər 

hər hansı bir sürət informasiya ötürücüsü kimi təzahüt olunmursa (yəni o 

informasiyanın ötürülməsi ilə heç cürə bağlı deyilsə), bu halda nisbilik nəzəriyyəsi 

sürətə  məhdudiyyət qoymur. Hal-hazırda bilirik ki, optik tezlik oblastında yerləşən və 

sındırma  əmsalları böyük olan mühitlərdə  işıq sürətindən böyük sürətlərə rast gəlmək 

mümkündür (Vavilov-Şerenkov effekti). 

 

İSTİLİK HAQQINDA TƏSƏVVÜRLƏRİN İNKİŞAFI 

Qədim insanların alov və işıq haqqında təsəvvürlərə malik olma faktı, qədim Şərq 

yazılarında öz təsdiqini tapır. Belə ki, alovu xüsusi element kimi qəbul edən  Platon

alovun müxtəlif növlərə (“alov materiyası”, “işıq materiyası”, “istilik materiyası”) malik 

olmasını söyləyirdi. 15-ci əsrə kimi istilik haqqında təsəvvürlər bəsit xarakter daşıyırdı. 

Yalnız 16-17-ci əsrlərdən başlayaraq, istilik hadisələri hərtərəfli öyrənilməyə başlandı. 

1620-ci ildə Frensis Bekon “Yeni orqanon” traktatında ilk dəfə olaraq “istilik – 

materiyanın daxili hissəciklərinin hərəkət halıdır” hipotezini irəli sürür. Bu hipotezlə 

razılaşan  Robert Boyl 1675-ci ildə  təcrübi yolla nizamlı  hərəkətin qarmaqarışıq istilik 

hərəkətinə çevrilməsini göstərir.  İstilik haqqında fikirlər daha sonra Robert Huk, Yoqan, 

Daniel Bernulli və s. tərəfindən daha da inkişaf etdirilir. Bernulli 1738-ci ildə yazdığı 

“Hidrodinamika”  əsərində qazı,”çoxlu sayda kiçik hissəcikərdən ibarət və müxtəlif 

istiqamətlərə böyük sürətlə  hərəkət edən yığım” kimi təsvir etmiş, istiliyi isə  həmin 

hissəciklərin hərəkətlərinin təzahürü kimi göstərmişdi. Bernulli deyirdi: “hissəciklərin 

müxtəlif istiqamətlərə daxili hərəkəti artdıqda, istilik də artacaq”. Analoji fikirləri 



M.V.Lomonosov da irəli sürürdü. Lomonosova görə  təbiətdə 2 növ “qeyri-həssas 

zərrəciklərdən” ibarət materiya vardır: bunlardan biri “elementlər” (yəni müasir anlamda 






Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə