Microsoft Word muhazire 7 docx



Yüklə 181,5 Kb.

səhifə8/8
tarix24.12.2017
ölçüsü181,5 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

15 

 

kiçik tozcuqlarının hansısa qüvvənin altında hərəkət etdiyini görür. Uzun illər bu hadisənin 



izahı verilmir. Yalnız 19-cu əsrin sonunda belə qənaətə gəlinir ki, mikroskop altında bitki 

tozcuqlarının görünən qarmaqarışıq hərəkəti xarici təsirlər hesabına olmayıb, daxili 

quruluşla bağlıdır. 

1877-ci ildə Delsol və Karbonel belə bir fikir yürüdürlər ki, broun hərəkəti maye 

molekulları zərrəciklərinin müvazinətsiz toqquşmalarının nəticəsində yaranır. Bunun isbatı 

yalnız 1908-09-cu illərdə fransız fiziki Jan Perren tərəfindən aparılan təcrübələrdə verildi. 

Bunun üçün Perren, broun zərrəciklərinin bircinsli emulsiyasını yaradır və müxtəlif 

üsullardan istifadə edərək, emulsiya şarlarının radiusunu və onların emulsiyadakı 

sıxlıqlarını müəyyən edir. Bu cür emulsiyanı maye üzərinə  əlavə etsək, broun hərəkəti 

nəticəsində  zərrəciklər mayenin bütüm həcmi boyu paylanacaq. Təcrübələrindən sonra, 

1912-ci ildə Perren yazırdı:”Bununla da aton nəzəriyyəsi öz sübütünü tapdı 

 Daha sonra Eynşteyn və Smoluxovski tərəfindən broun hərəkətinin nəzəriyyəsi 

yaradılır. Onların fikrincə broun zərrəciyinin qət etdiyi həqiqi məsafəni bilmək o qədər də 

vacib deyil. Müəyyən zaman intervalında zərrəciyin kütlə mərkəzinin orta yerdəyişməsini 

bilmək kifayətdir. Mikroskop altında bunu hesablamaqla və Eynşteyn tənliyindən istifadə 

etməklə asanlıqla Avoqadro sabitini tapmaq olar. 

Maddənin atomistik quruluşa malik olmasının digər isbatı 1909-cu ildə Rezerford və 

Royds tərəfindən radioaktiv parçalanmasını göstərən təcrübə ilə verilir. Bu təcrübə ilə 

onlar müəyyən edirlər ki, 1 sm

3

-da atomların sayı molekulyar-kinetik təsəvvürlər əsasında 



hesablanmış Loşmid ədədinə çox yaxındır.  

Beləliklə, XX əsrin əvvəllərində atom-molekul hipotezinin doğruluğu heç kimdə şübhə 

doğurmurdu. Bu istiqamətdə aparılan çoxlu sayda təcrübələrdən sonra alimləri daha onun 

varlığı yox, məhz onun hansı quruluşa malik olması düşündürürdü. 



Atomun mürəkkəb quruluşa malik olmasını sübut edən təcrübələr.  Atomun ilkin 

qəbul olunmuş “bölünməzlik” ideyasının puç olmasına və onun hər hansı bir quruluşa 

malik olmasını göstərən fundamental təcrübələr aşağıdakılar idi: 

1.

 



Elektrik yükünün diskretliyi 

2.

 



Elektronun kəşfi 

3.

 



Elektronun, elektrik yükünü daşıyan kiçik zərrəcik olması 

4.

 



Radioaktivlik hadisələri 

5.

 



Re ntgan şüalarının kəşfi 

6.

 



İşıqlanan cisimlərin spektrinin tədqiqi. 

Bu təcrübələr içərisində katod şüalarının tədqiqi ilə  məşğul olan Vilhelm Rentgenin 

(1845-1927) təcrübələri üzərində dayanmaq istərdim. Belə ki, 1895-ci ildə Rentgen görür 

ki, səthi bariumun flüoressensiyaedici duzu ilə örtülmüş kağız parçası, işlək kruks 

borusundan kənarda yerləşməsinə baxmayaraq, işıqlanır. Bununla da katod şüalarının 

düşdüyü yerdə yeni şüaların – X-şüaların (sonradan Rentgenin şərəfinə Rentgen şüaları 

adlandırılır) varlığı  və bu şüaların maqnit sahəsinin təsiri altında kənara çıxmamaları  

aşkar edilir. Bu şüaların sınmasını  və difraksiyasını müəyyən edə bilməyən Rentgen o 

qənaətə gəlir ki, bu şüalar köndələn elektromaqnit dalğalarından ibarətdir. 

Bunun isbatı isə 1905-ci ildə ingilis fiziki Çarlz Barkl tərəfindən verilir; o bu şüaların 

köndələn polyarlaşmış  şüalar olmasını  və onların aşağıdakı növlərini müəyyən edir: 1) 

tormozlanmış rentgen şüaları; bu şüalanma anti katodun materialından asılı olmayıb, 




16 

 

elektronların tormozlanması  nəticəsində yaranır və bütöv spektrə malik olur (bu 



şüalanmanı bir çoxları  ağ rentgen şüalanması da adlandırırlar) . 2) xarakteristik rentgen 

şüaları; bu şüalanma isə antikatodun hazırlandığı materialdan birbaşa asılı olub, xətti 

spektrə malikdir. 

1912-ci ildə Maks Laue (1879-1960) X-şüaların interferensiya nəzəriyyəsini verir. Bu 

nəzəriyyənin doğruluğu isə Lauenin öz əməkdaşları Valter Fridrix və Paul Knippinq 

tərəfindən təcrübi yolla təsdiq edilir. Bununla da, rentgen şüalarının da işıq  şüaları kimi 

köndələn elektromaqnit dalğalar olduğu aydın olur. Daha sonra bu şüaların dalğa 

uzunluqları (10

-8

-10


-9

 sm) da müəyyən edilir. Bu nailiyyətlərə görə Maks Laue 1914-cü 

ildə Nobel mükafatına layiq görülür. 

Daha sonra, 1912-ci ildə ingilis fiziki Henri Berq və onun oğlu Lorens, kristallik 

quruluşun öyrənilməsində rentgen şüalanmasının difraksiya hadisəsindən istifadə edərək, 

kristallik qəfəsin sabitini və  şüalanmanın dalğa uzunluğunu müəyyən edirlər. Bu 

hadisədən sonra rentgenquruluş analizinin əsası qoyulur. Aldıqları nəticələrə görə hər iki 

alim 1915-ci ildə Nobel mükafatına layiq görülürlər. 

1896-cı ildə X-şüalarının fosforesensiyaedici maddələrdən  şüalanmasını  tədqiq edən 

fransız fiziki Antuan Bekkerel (1852-1923) tərəfindən təsadüf nəticəsində  qəribə  şüalar 

kəşf edilir və bunun izahı belə verilir: 1) bütün uran duzları eyni təbiətli dalğalar 

şüalandırırlar; 2) bu şüalanmanın intensivliyi, duzdakı uranın miqdarından asılıdır.  

Bu təcrübələrdən o alınır ki, şüalanma qabiliyyəti uran elementinə xas olan və  sırf 

atomik quruluşla bağlı xüsusiyyətdir. 1898-ci ildə Mariya Skolodovskaya Küri (1867-

1934) tərəfindən torium duzlarının da şüaburaxma qabiliyyəti aşkar edilir. O, həyat yoldaşı 

fransız fiziki Piyer Küri ilə apardığı  tədqiqatlar nəticəsində daha 2 elementin varlığını 

müəyyən edirlər və bu elementlərdən biri Mariya Skolodovskaya Kürinin vətəni Polşanın 

şərəfinə polonium, digəri isə kimyəvi cəhətcə barium ilə eyni xassələrə malik olduğu üçün 

radium adlandırılır. Daha sonra Kürilər tərəfindən elmə “radioaktivlik” termini gətirilir. 

Onlar da elmə verdikləri təvhəyə görə 1903-cü ildə Nobel mükafatına layiq görülmüşlər. 

1899-cu ildə Bekkerel görür ki, buraxılan şüalar bircins olmayıb, korpuskulyar təbiətə 

malikdirlər və maqnit sahəsinin təsiri nəticəsində onların bir qismi bir istiqamətə, digər 

qismi isə ona əks istiqamətdə yönəlir. Bu faktı Rezerford da təsdiq edir və uzun sürən 

tədqiqatlar nəticəsində  tərkibində radioaktiv maddələr olan minerallarda heliumun 

varlığını görür. O, müəyyən edir ki, helium həmin maddələrin özündə müəyyən 

çevrilmələr nəticəsində yaranır. Bununla da, Rezerford elementlərin təbii yolla bir-birinə 

çevrilmə qanunu kəşf edir, yəni atomun bölündüyü təcrübələrlə sübut olunur. 

Atom modelləri. Belə bir fikir sürülür ki, atomun mürəkkəb quruluşa malik olması 

ideyası ilk dəfə 1815-ci ildə ingilis həkimi Uilyam Praut tərəfindən verilmişdir. Onun 

təsəvvürlərinə görə bütün atomlar hidrogendən ibarətdir və onların kütləsi hidrogen 

atomlarının sayı ndan asılıdır.  

XX  əsrin  əvvəllərində atomun quruluşu haqqında fantastik fikirlər – müxtəlif atom 

modelləri irəli sürülürdü. O dövrdə  əksər alimlər oksigen atomunun dairəvi, kükürd 

atomunun isə uzunsov olduğuna inanırdılar. 

1901-ci ildə Jan Perren “atomun nuklear-planetar” quruluşunu verir. O hesab edirdi ki, 

atomun mərkəzində + yüklü zərrəcik yerləşir,  ətrafında isə + yükü konpensə edən 

elektronlar yerləşir. Analoji fikir 1904-cü ildə yapon fiziki Naqaoka (1865-1950) 




17 

 

tərəfindən irəli sürülür. O isə atomun “saturnian” madelini verir. Gördüyümüz kimi, irəli 



sürülən bütün modellərin əsasında planetar model dururdu. Hətta bütün dərsliklərdə də bu 

modellər haqqında bəsit də olsa, müxtəlif fikirlər yürüdülürdü. 

Bütün modellər içərisində Tomsonun “damcı” modeli daha maraqlı idi. Bu modelə 

əsasən atom bircins müsbət yüklü sfera kimi təsəvvür edilirdi və içərisində kişmişli 

bulkada olduğu kimi elektronlar həmin sferanın daxilində paylanırdı. Lakin atomun 

quruluşunu müəyyən etmək üçün aparılan təcrübələr bu modellərin yararsız olduğunu 

sübut etmişdir.İlk belə təcrübə 1903-cü ildə Lenard tərəfindən aparılır. Yalnız Rezerfordun 

irəli sürdüyü nüvə, və ya planetar model digər modellərdən fərqli olaraq, əksər təcrübi 

faktları izah edə bilirdi. Bilirik ki, Rezerfordun əsas işləri atom nüvəsinə aid idi. O, 

radioaktivliyin mürəkkəb proses olduğunu müəyyənləşdirmiş, radioaktiv şüalanmanın 

korpuskulyar komponentlərini 

α-  və  β-  şüaları adlandırmış,  α-  şüalarının helium 

atomunun nüvələrindən, 

β-  şüalarının isə elektronlar selindən ibarət olduğunu isbat 

etmişdir. Rezerford radioaktivliyin özbaşına (spontan) parçalanma prosesi olması  və bu 

prosesdə bir elementin atomlarının digər elementin atomlarına çevrilməsi nəzəriyyəsini 

irəli sürmüşdür. 

     Rezerford 

α- zərrəciklərin maddə ilə qarşılıqlı təsirini tədqiq etmiş, səpilmənin effektiv 

kəsiyini hesablamış, atomda müsbət yüklü ağır nüvənin mövcud olduğunu 

müəyyənləşdirmişdir. Bütün bu tədqiqatlar nəticəsində isə o, atomun planetar modelini 

vermişdir. Bu modelə əsasən atom Günəş sistemi kimi verilirdi: mərkəzdə Günəşin yerinə 

nüvə,  ətrafda isə planetlərin  əvəzinə elektronlar fırlanırdı. Lakin bu analogiyanın fərqi o 

idi ki, planetlər öz xassələrinə görə bir-birindən fərqləndikləri halda, elektronlar eyni 

kütləyə, eyni yükə malik idilər.   

Rezerford nəzəriyyəsi Qeyqerin və Marsdenin 1913-cü ildə apardıqları təcrübələrdə 

hərtərəfli yoxlanılmışdır. Lakin buna baxmayaraq, bu model də  əksər alimlər tərəfindən 

qəbul edilmirdi. Çünki Maksvel-Lorensin klassik elektrodinamikasına  əsasən,  ətrafında 

elektronlar olan müsbət yüklü nüvədən ibarət sistem mövcud ola bilməz. Dogrudan da, 

elektrodinamika qanunlarına görə sürətlə hərəkət edən yük öz enerjisini itirdiyi üçün (yəni 

şüalar buraxdığı üçün), gec-tez müsbət yükün üzərinə “düşməlidir” və bu da sistemin 

məhvinə  səbəb olmalıdır. Beləliklə, ya Rezerfordun modeli qəbul edilməli idi, ya da 

elektrodinamika qanunları. Ona görə də, 1911-ci ildə məşhur fiziklərdən Eynşteyn, Plank, 

Küri, Lanjevanın iştirak etdiyi konqresdə Rezerfordun ideyası haqqında heç məlumat belə 

verilməmişdi. Planetar modelin alimlər tərəfindən inkar edildiyinə baxmayaraq, düzgün 

hesab etdiyi yoldan dönməyən, arxaya baxmayan və bu xasiyyətinə görə  məşhur fizik 

Kapitsa tərəfindən krokodil adlandırılmış ser Ernest, bu modelin doğruluğuna ilk inanan 

alim olmuşdur. O, deyirdi:” Atomun dayanıqlılığı bu mərhələdə  nəzərə alınmamalıdır, 

çünki bu quruluş atomun incə quruluşundan və onun ətrafında hərəkət edən yüklü 

zərrəciklərdən - elektronlardan birbaşa asılıdır”.  Bu qarşıdurmadan çıxmaq cəhdi Nils Bor 

tərəfindən edilir.  

Bor atomu. Rezerfordun planetar modeli qəbul edilmədiyi dövrdə fiziklərin sırasına 

cavan alim daxil olur və planetar modeli qəbul edir. Kvant fizikasının banilərindən biri 

sayılan  Nils Henrik David Bor (1885 – 1962) postulatlar (Bor postulatları) ilə atom 

quruluşunun ilk kvant nəzəriyyəsini yaradır. O, bu nəzəriyyə ilə hidrogen və s. atomların 




18 

 

spektrlərindəki xüsusiyyətləri izah edir, elementlərin dövri sistemini nəzəri sürətdə 



əsaslandırır.  

     Bor  nəzəriyyəsi bir çox alimlərin işləri ilə  təsdiq olunsa da, Rezerford tərəfindən 

qoyulan bəzi suallara (məsələn, 1) Bor ideyalarını klassik mexanika ilə necə uzlaşdırmaq 

olar; 2) elektron hansı  səviyyəyə keçəcəyini haradan bilir) bu nəzəriyyə cavab verə 

bilmirdi.  Əlyazma halında müzakirə edilən “Bor nəzəriyyəsinə” Rezerford tərəfindən 

göstərilən qeydləri Bor, uzaqgörən qeydlər adlandırmışdır. Bundan başqa, bu nəzəriyyə ilə 

çoxelektronlu atomları da izah etmək də mümkün olmurdu. Bu baxımdan Bor 

nəzəriyyəsinin ilkin variantının bəzi çatışmamazlıqları göz qabağında idi.  

Bor nəzəriyyəsini daha da inkişaf etdirən  Arnold Zommerfeld (1868 – 1951) 

nəzəriyyənin izah edə bilmədiyi bir çox məqamları aradan götürmək üçün fəza 



kvantlanması ideyasını irəli sürdü. Bu ideyanın  əsasında o dururdu ki, elektronun orbit 

boyu hərəkəti elektronun enerjisini təyin edən radial və azimutal kvant ədədləri ilə, və ya 

baş kvant ədədləri ilə, orbitin fəza boyu vəziyyəti isə üçüncü maqnit kvant ədədi ilə 

müəyyən edilir. Bu ədədlərin daxil edilməsi ilə Zeyemanın normal effektini izah etmək 

mümkün olduğu halda polyarlaşma xətləri haqqında fikir söyləmək mümkün olmurdu: 

anomal effekt, spektrlərin multiplet quruluşu adi Bor nəzəriyyəsi çərçivəsinə daxil 

olmurdu. Hətta 1919-cu ildə  C.S.Rojdestvenski (1876 - 1940) söyləmişdir ki, spektral 

xətlərin dublet və

 

tripletliyi elektronların hərəkəti ilə  əlaqədar mövcud olan maqnit 



qüvvələri ilə bağlıdır.  

O.Ştern  və  V.Qerlax 1921-ci ildə molekulyar dəstəni bircins olmayan maqnit 

sahəsindən buraxaraq, atomlarda maqnit momentinin varlığını sübut etdilər. Lakin bu 

təcrübənin də nəticələrini Bor-Zommerfeld nəzəriyyəsi ilə izah etmək mümkün olmurdu. 

Bor nəzəriyyəsinin qarşılaşdığı bu və digər ziddiyyətləri aradan qaldırmaq məqsədi 

ilə Bor özünün kvant mexanikasındakı uyğunluq (1923) və tamamlama prinsiplərini 

(1927) irəli sürür. Borun bu prinsipləri Eynşteyn, Lorens, Plank, Rezerford, Cins 

tərəfindən qəbul edilmiş, Zommerfeld tərəfindən isə fəal olaraq imkişaf etdirilmişdir. 

Kvant statistikasının meydana gəlməsi 

1924-cü ildə Hind fiziki Şatendranat Boze (1894 – 1974) Dakkidən (indiki 

Banqladeşdən) «Zeitschrift fur Physik» alman jurnalına özünün «Plank qanunu və  işıq 

kvantları hipotezi» əsərini göndərir ki, bununla da fizikanın yeni bir bölməsinin - kvant 

statistikasının yaranmasına təkan vermiş olur. Boze impulsa malik kvantları Eynşteyn 

təsəvvürlərinə görə  zərrəcik qəbul edərək, işıq kvantlarının hallara görə paylanmasının 

statistik yeni metodunu irəli sürür. O, bir-birindən fərqlənməyən kvantların özlərinin 

paylanmasını deyil, tərkibində heç bir kvant olmayan özəklərin paylanmasını hesablayır. 

     Bozenin bu əsəri Eynşteynin marağına səbəb olur və o, əsərin sonunda bu deyilənlərlə 

əlaqədar öz qeydlərini yazır. Məhz buna görə  də  Şatendranat Boze fizika tarixinə kvant 

statistikasının banisi kimi düşür. 

     1925-ci  ildə  Corc  Ulenbek (1900 – 1988) və  Qaudsmit  tərəfindən fizikaya yeni bir 

termin – «spin» anlayışı daxil edilir. Pauli (1900 – 1958) bu anlayışı qəbul etməyərək ona 

etinasız yanaşır. Lakin Tomas tərəfindən spin ilə dublet parçalanma hesablandıqdan sonra 

o da bu anlayışın vacibliyini düzgün qiymətləndirə bilir. Bor və Heyzerberq elmdə spin 

anlayışını qəbul edən ilk alimlər olmuşlar. 




19 

 

     Beləliklə, 1925-ci il tariximizdə fizika sahəsində edilən aşağıdakı nailiyyətlərlə yadda 



qalmışdır:  

1.

 



Heyzenberq və Dirakın kvant mexanikasının yaranması ili kimi; 

2.

 



 Boze-Eynşteynin yeni kvant statistikasının  yaranması ili kimi; 

3.

 



 Pauli prinsipinin yaranması ili kimi; 

4.

 



Spin hipotezinin yaranması ili kimi.  

 

 



Imtahan sualları 

 

1.



 

İstilik şüalanması 

2.

 

İstilik şüalanmasının inkişafında Qustav Kirxqovun rolu 



3.

 

Lüdviq Eduard Bolsman tərəfindən istilik şüalanması hadisələrinin inkişafı 



4.

 

Qara cismin şüalanma spektrinin öyrənilməsində Vilhelm Vinin rolu və Vinin 



sürüşmə qanununun kəşfi 

5.

 



Reley və Cins tərəfindən mütləq qara cismin spektrində enerjimim paylanma 

qanununun irəli sürülməsi  

6.

 

“UB katastrofa”, və ya “Reley-Cins paradoksu” nədir? 



7.

 

Kvant təsəvvürləri 



8.

 

Atomun tarixi 



9.

 

Atom haqqında təsəvvürlər 



10.

 

Atom ideyasının çoxəsrli təqibi 



11.

 

Atom hipotezinin elmi əsası 



12.

 

Atom hipotezinin kimya dövrü 



13.

 

Atomlar varmı? 



14.

 

Atomun mürəkkəb quruluşa malik olmasını sübut edən təcrübələr. 



15.

 

Rezerfordun, Bekkerelin  və Kürilərin təcrübələri 



16.

 

Atom modelləri 



17.

 

Rezerford modelinin o dövr üçün çatışmamazlıqları 



18.

 

Bor atomu 



19.

 

Kvant statistikasının meydana gəlməsi 



20.

 

Hind fiziki Şatendranat Bozenin kvant statistikasının inkişafında rolu 



 



Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə