Microsoft Word Sosiologiya cavablar? Benovse doc



Yüklə 144,49 Kb.

tarix17.09.2017
ölçüsü144,49 Kb.


Sosiologiya fənnindən imtahan suallarının 

 cavabları 

 

 

 



1.Sosialogiya müstəqil elm kimi neçənci əsrdə formalaþmýþdýr:  

XIX əsr 

 

 



2. Sosiologiyanýn formalaþmasýna baþlýca səbəb nə olmuþdur?  

 ziddiyyətlər və ictimai-siyasi mübarizə 

 

 

 



3.  “Sintetik fəlsəfə sistemi”, “Əsas mənbələr”, “Elmi, siyasi və fəlsəfi təcrübələr” əsərlərinin 

müəllifi kimdir?  



H. Spenser 

 

 



4. Fərdin intihar etməsinin sosial normalarýn fərdlərə zəifləməsi ilə baðlý olan motivi necə 

adlandýrýr:  

 Eqaizm 

 

 



 

5. E. Dürkheymin “Özünəqəsd” əsərində intiharýn hansl üç sosial səbəbi göstərilir?  



Eqoizm, alturizm, anomizm 

 

6.XX əsrin 70-ci illərində D.Bell, U.Rostou və R.Aron tərəfindən yaradýlmýþ nəzəriyyə 



 

üç texnoloji dövr 

 

 



7. Cəmiyyətin formalaºmasý prosesi nə vaxt baþa çatýb?  

bir neçə on min il əvvəl 

 

 



8.O.Konta görə insanlarýn industrial cəmiyyətə keçməsinə səbəb hansý amildir?  

biliyin mistik (teoloji) formadan pozitiv formaya doðru inkiþafý 

 

 



9.Dürkheymə görə cəmiyyətin təkamülünün əsasýnda hansý amil dayanýr?  

 mexaniki həmrəylikdən üzvi həmrəyliyə keçid 

 

 



10.Sosioloji tədqiqat proqramý hansý bölmələrə malikdir?  

nəzəri və metodiki 

 

 



11.Sosial obyekt hansý aspektlərdən nəzərdən keçirilir?  

bütöv tam kimi və tamýn tərkib hissəsi kimi 

 

12.Təsviri fərziyyələr hansý gümanlardan ibarətdir 



öyrənilən obyektin strukturu və funksional əlaqələri haqqýnda 

 

 



13.Ýctimai rəy nəzəriyyəsində obyekt dedikdə bu baºa düºülür  

ə

traf gercəkliyin konkret hissəsi 



 

14. Ýctimai rəyin formalaþmasý prosesi necə baþ verir 

məqsədyönlü təºkil olunan tədbirlər vasitəsi ilə meydana gəlir  

15. Kütləvi þüur aþaðýdaký aspektlər üzrə nəzərdən keçirilir 



intellektual, emosional, iradə, davraniº 

 

 

 


16. M. Ayverə görə sosialogiya elminin baþlýca məqsədi nədir: 

Sosial faktlarýn mahiyyətinə varmaq   

17. D.Bell ,U.Roston və R.Arona görə əsasýný intellektual,informasiya-kompüter 

texnologiyalarýnýn təþkil etdiyi cəmiyyət necə adlanýr 

 Postindustrial 

 

18. Sosioloji tədqiqatlarda elmi problem nəyi əks etdirməlidir? 



problemli sosial ºəraiti  

19. Ýctimai Rəy Ýnstitut nə vaxt və kim tərəfindən yaradýlmýþdýr? 



 1935-ci ildə ABª-da C.Gellap tərəfində

 

20. KÝV-in strukturunun təhlili zamaný bunlar əsasdýr? 



 informasiyanýn mənbəyi, məzmunu və onu qəbul edə

 

 

 

21. Sosial təbəqə anlayýþýnýn mahiyyəti 

Sosiàl strukturdà təbəqə ànlàyýþý dà mühümdür. O, həm siniflərin və sosiàl qruplàrýn dàxilində 

üfüqi  bölgü vàhidi kimi götürülür, həm də siniflərdən kənàrdà duràn ziyàlýlàrý – peþəkàr əqli 

ə

məklə məþðul olàn iþçiləri əhàtə edir. Bu bölgü həm də cəmiyyət üzvlərinin əqli əmək v ə fiziki 



ə

mək iºçilərinə àyrýlmàsýnà əsàsən uyðun gəlir. Ziyàlýlàrýn əsàs əlàməti bir qàydà olàràq ortà 

ixtisàs  və  àli  məktəb  həcmində  təhsil  tələb  edən  peºəkàr  əqli  əmək  sàhələrində  məþðul 

olmàsýdýr. 

Sosial təbəqə dedikdə, biz yüksək və  ya aþaðý ictimai mövqe meyarlarý ilə baþqa  qruplardan 

az-çox dərəcədə ayrýlmýþ müəyyən adamlar qrupunu nəzərdə tuturuq. Onu da qeydcedək ki, b u 

ayrýlmanýn  əsasýný  mülki  vəziyyət,  mədəni  səviyyə,  həyat  tərzi  meyarlarý,  əsl  nəcab  ətlik 

haqqýnda  təsəvvürlər  və  ya  digər  həqiqi  yaxud  xəyali  meyarlara  əsaslanan  müəyyən  məsafə 

təºkil edir. Sosial təbəqələr bir-biri ilə müəyyən daxili əlaqələrlə, mənsuliyyət duyðusu ilə baðlý 

olan, öncədən təyin və təsqit edilmiº fərqləndirici xüsusiyyətlərə malik olan təbəqələrin üzvləri 

arasýndaký qarþýlýqlý əlaqələrin əsasýnda ictimai mövqenin yüksəkliyinin qoyulmuþ olduðu bir 

törəmədir. 



 

22. 

Şəxsiyyətin mənəvi sərvətlər yönümündən asılı olan tipləri 

Müasir  sosiologiya  elmində  mənəvi  sərvətlər  yönümündən  asılı  olaraq  aşağıdakı  şəxsiyyət  tipləri 

fərqləndirilir: 

Ənənəviçilər. Mənəvi borc, intizam və qanuna riayət prinsiplərinə üstünlük verirlər. Bu şəxsiyyət tipi üçün 

müstəqillik səviyyəsi çox aşağıdır.

 

İdealistlər. Əksinə ənənəvi normalara tənqidi yanaşırlar, onlar müstəqilliyə, inkişafa daha meyillidirlər.



 

Frustrat. Bu şəxsiyyət tipi üçün xarakterik cəhət özünə qiymət vermənin aşağı səviyyədə olması, özünü 

ictimai həyatdan kənar hissetmə xasdır.

 

Realistlər.



  Cəmiyyət  qarşısında  öz  borcunu  və  məsuliyyətini  dərk  edən,  intizama  və  özünə  nəzarətə 

üstünlük verənlərdir.

 

Gedeonist materialistlər ilk növbədə həyatdan həzz alma amilinə üstünlük verirlər.



 

 

 



 

23. Sosial stratifikasiya və onun tarixi tipləri 


Str

àtifikàsiyà  ànlàyışı  cəmiyyətdə  mövcud  olàn  insàn  qruplàrı  àràsındà  strukturlàşdırılmış  bəràbərsizlik 

kimi 

qiymətləndirilə  bilər.  Sosioloqlàrın  fikrincə    stràtifikàsiyànın  àşàğıdàkı    4  əsàs    sosial  bərabərsizlik 



sistemi 

vàrdır: 


 1.

Quldarlıq. bərabərsizliyin ən kəskin formàsıdır, çünki burada insan əşya kimi qiymətləndirilir 

  2.Kastalar,  pirtuqal  dilindən  tərcümədə  k

àstà  “təmiz  qəbilə  ”  deməkdir.  Əsàsən  Hindistàndà  geniş 

y

àyılmışdır. Cəmiyyətdə hər bir kəs hànsı sosiàl təbəqəyə məxsus olduğunu dərk edir və başa düşür. 



  3.Zümrələr. 

Avropada feodalizm  feodàlizm dövründə daha geniş yayılmışdır. 

  4.Siniflər.  Digər  str

àtlàrdàn fərqli olàràq siniflər hüquqi və dini əsaslarla yàràdılır, irslə, àdət–ənənə ilə 

bàğlı deyil. Hər bir şəxs hànsı sinfə mənsub olmàsını özü şüurlu surətdə, əmək növü seçməklə müəyyən 

edir (fəhlə,kəndli,ziy

àlı âə s.)  

 

24. İdarəetmənin funksiyaları 



İdarəetmə  funksiyasının  dövrü  gedişi  belədir:  planlaşdırma 

–  təşkiletmə  –  kadrlarla  iş  –  operativ 

rəhbərlik 

– əlaqələndirmə – nəzarət və yenidən planlaşdırma. 

Planlaşdırma 

–  idarəetmənin  mövcudluq  funksiyalarından  ən  mühümüdür.  Fəaliyyətin  məqsədi  və 

strategiyası,  hər  şeydən  əvvəl,  ondan  ibarətdir,  eləcə  də    o  digər  qalan  funksiyalara  təsir  edir,  onları 

istiqamətləndirir.  Planlaşdırma  digər  funksiyaların  yerinə  yetirilməsini  məntiqi  olaraq  doğurur,  çünki 

onlar da bilavasitə planda yaxud fəaliyyət proqramında əvvəlcədən baxılır. Kim planlaşdırırsa, o da idarə 

edir. Buna  görə  də planlaşdırma nəzarətlə bilavasitə əlaqəlidir. Planlaşdırmasız fəaliyyətin nəzarətə və 

əlaqələndirməyə ehtiyacı olmur. 

Planlaşdırma    bir  sıra  mərhələləri  tələb  edir:  şəraitin  və  vəziyyətin  qiymətləndirilməsi;  məqsəd  və 

vəzifənin müəyyən olunması; mümkün nəticələrin proqnozlaşdırılması; bəzi məqsədyönlü alternativlərin 

müəyyənləşdirilməsi;  alternativlərin  müqayisəsi;  optimal    alternativin  seçilməsi;  fəaliyyət  planının 

detallaşdırılma və dəqiqləşdirilməsi. 

Təşkiletmə 

–  bu  fəaliyyət  (təşkilati  funksiya),  idarəolunacaq  obyektin  (təşkilati  struktur)  zəruri 

strukturunun yaranmasına istiqamətlənir. 

 İş  qabiliyyətli  təşkilatın  yaradılması 

–  asan  olmayan  yaradıcı  vəzifədir.  Amma  təşkilat  gözlənilmədən 

zamanca  dəyişir  və  yeni  keyfiyyət  halına  keçir.  Çoxlu    təşkilatlar  deqradasiyaya  uğrayır,  forma  və 

məzmun, struktur və funksiya arasında ziddiyyətə və nəhayət, yeni məhsuldar qüvvələrlə köhnə istehsal 

münasibətləri arasında ziddiyyətlərə gətirib çıxarır. Nəticədə inqilabi şərait yaranır, yenidənqurma tələb 

olunur.


 

Kadrlarla iş 

– bu mövcud işin reallaşması üçün kadrlara tələbatın müəyyənliyindən ibarətdir; bu əsasda 

əlbəttə  müasir  şəraitdə  kadrların  axtarışı,  seçilməsi,  qiymətləndirilməsi  başlıca  funksiyadır.  Bir  sıra 

mütəxəssislər bu funksiyanı komplektləşdirmə (ştatların) adlandırırlar.

 

Operativ  rəhbərlik 



–  bu  əsasən  rəhbərin  öz  tabeçiliyində  olacaq  kadrlarla  iş  funksiyasını  yerinə 

yetirməsidir.  Bu  işçilərin  peşəkar  öyrədilməsi  və  tərbiyəsi,  təlimatlandırılması,  xidmətin,  vəzifənin 

(tapşırığın)  hətta  göstərişin  dəqiqləşdirilməsindən,  işçilərin  yaxşı  həyat  şəraitinin    yaradılmasından 

ibarətdir.  Məhz  bu  funksiyanın  yerinə  yetirilməsi  zamanı  «insan  amili»nə  düzgün  yanaşılması  başlıca 




əhəmiyyət kəsb edir. Burada məsələ təkcə işçiyə necə məhsuldar qüvvə olması kimi deyil, eyni zamanda 

kollektivin  tamhüquqlu  vətəndaşı  və  təşkilatın  üzvü  kimi  yanaşılmasıdır.  İşçinin  iş  prosesində  yerinə 

yetirdiyi  vəzifəsindən  asılı  olmayaraq  şəxsiyyəti,  psixikası,  hiss  və  duyğuları,  arzu  və  istəkləri,  maraq  və 

tələbatları mütləq nəzərə alınmalıdır. Məhz  bütün bunların nəzərə alınması və yerinə yetirilməsi rəhbər 

nəzarəti  tələb  edir.  Səmərəli  rəhbərlik  nə  qədər  çox  olursa,  işçilər  həm  onların,  həm  də  gördükləri  işin 

dəyərləndiyini daha yaxşı başa düşürlər.

 

Əlaqələndirmə  funksiyasını  əksər  mütəxəssislər  idarəetmənin  əsası  hesab  edirlər.  Bu  fəaliyyət,  bütün 



idarəetmə  sistemi  elementlərinin  fəaliyyətinin  sinxronlaşmasına  istiqamətlənir,  bütün  işçilərin 

davranışının razılaşması və tənzimlənməsi deməkdir.

 

Nəzarət  funksiyası  özündən  əvvəlkiləri  tamamlayaraq  idarəetmənin  fəaliyyətinin    son  nəticələrinin 



nəzarətə alınması və onun  nəticələrinin qiymətləndirilməsi məqsədi daşıyır.

 

 



25. Şəhər sosioloji tədqiqatların obyektidir 

Məşhur  amerikan  sosioloqu  Çarlz  Tilli  yazır  ki,  Yer  üzərində  öz  mövcudluğunun  ilk  doqquz  yüz  doxsan 

min  ili  ərzində  insanlar  şəhərsiz  keçinmişlər.  Son  on  min  il  ərzində  insanlar  bu  çatışmazlığın  yerini 

lazımınca  doldurmağa  müvəffəq  olmuşlar

1

.  İlk  şəhərlər  b.e.əvvəl  VIII 



–  III  minilliklərdə  Bosfor  və  İran 

körfəzləri  arasındakı  ərazidə  meydana  gəlmişdir.  Dünya  əhalisinin  xüsusi  çəkisində  isə  şəhər  əhalisinin 

artım dinamikası aşağıdakı kimi olmuşdur: b.e.əvvəl 100 

– cü ildə 1faiz, 1800 – cü ildə 5 faiz,1965 – ci ildə 

isə  30  faiz.Bu  artım  prosesi  bu  gün  də  davam  edir.  Müasir  şəhər  hər  şeydən  əvvəl  sənaye,  nəqliyyat, 

xidmət sferalarında istehsalat funksiyalarının təmərküzləşməsi yeridir. Şəhərin sosiologiyası şəhər sosial 

– ərazi birliyinin meydana gəlməsi, fəaliyyət göstərməsi və inkişafını, onun sosial-iqtisadi təbiətini, həyat 

tərzini,  təbiətlə  əlaqəsini,  tipologiyasını  öyrənir.Şəhər  sosiologiyası  əsasən  aşağıdakı  cəhətlərlə 

səciyyələnir: 

1.

  İnsanların ərazi üzrə daha çox təmərküzləşmiş olması; 



2.

  Əhalinin  qeyri  -  kənd  təsərrüfatı  (sənaye,  nəqliyyat,  rabitə,  tikinti  xidməti,  idarəçilik,  elm, 

incəsənət, hərbi iş və s.) sahələrində məşğulluğu; 

3.

  Əmək və qeyri - istehsal sahələrinin daha çox differensiasiyaya uğraması; 



4.

  Əhalinin sosial və peşə tərkibinin daha çox rəngarəngliyi; 

5.

  Texnologiyanın, texnikanın, avtomatlaşmanın geniş yayılması və bu əsasda ənənəviliyin tədricən 



itməsi; 

6.

  Spesifik həyat tərzi. 



 

 

26. Sosial mobillik və onun növləri 



Cəmiyyətin  sosi

àl  strukturunun  tədbiqində  ən  mühüm  problemlərdən  biri  sosial  mobillik  

probleminin    öyrənilməsidir. 

Bu və ya digər sosial qrupun , təbəqənin , habelə ayrıca götürülmüş bir 

fərdin soaial həyat nərdivanında  yerinin dəyişilməsi, yəni 

bir sosiàl səviyyədən dàhà yüksəyə qalxması 

və  yà  əksinə,  àşàğıyà  enməsi  sosiàl  yerdəyişmə  (mobillik)  àdlànır.  Əhàlinin  sosiàl  mobilliyinə  yàşàyış 

yerinin  dəyişilməsi  (şəhərdən  kəndə,  y

àxud  əksinə  köçmə),  àdàmlàrın  yeni  peşəyə  yiyələnməsi,  yàxud 

àliyyət növünün dəyişilməsi (məsələn, təsərrüfàt işçisinin özünü siyàsətə həsr etməsi) təsir göstərir. 



                                                            

 



Sosi

àl  qruplàrà  dàxil  olàn  àyrı-àyrı  insànlàrın  stràtifikàsiyà  sistemində  öz  yerini  dəyişməsi  fərdi 

mobillik  

àdlànır. Bu cür dəyişiklik àşàğıdàkı üç əsàs àmilin təsiri àltındà bàş verə bilər: 

Şaquli  və  ya  üfüqü  mobillikc;    sosi

àl  strukturun  yenidən  təşkili;  stràtifikàsiyànın  yeni  sisteminin 

tət

biq edilməsi. 



1.  Üfüqü  mo

billik  fərdin  stàtusunun  àşàğı  düşməsini  və  yà  yuxàrı  qàlxmàsını,  beləliklə  sosiàl 

vəziyyətində  bàş  verən  dəyişiklikləri  əks  etdirir.  İnsànın  dàhà  yüksək  sinfi  mövqeyə  qàlxmàsı  yüksələn 

sosi


àl mobillik, àşàğı düşməsi isə enən sosiàl mobillik àdlànır.  

2.  Sosiàl  strukturun  yenidən  təşkili.  Cəmiyyətin  strukturund

à  dəyişikliklər  mobilliyin  inkişàfı  üçün 

yeni  imk

ànlàr  àçır.  Məsələn,  müàsir  elektron  hesàblàmà  sənàyesində  yüksək  peşəkàrlığà  màlik  olàn 

mütəxəssislərə 

böyük  ehtiyàc  vàrdır.  Yàxud  xidmət  sàhələrində  həm  əmək  ,  həm  də  stàtus  fiziki  əmək 

işçilərinkindən  yüksək  olduğu  üçün 

àdàmlàr  bu  sàhəyə  àxışırlàr  və  deməli  yüksək  mobillik  nümàyiş 

etdirirlər. 

3.  Stràtifikàsiyànın  yeni  sistemi.  İn

qilablar    zàmànı  stràtlàrın  vəziyyətləri  dəyişir.  Məsələn, 

Fr

ànsàdà, Rusiyàdà və s. yerlərdə bàş verən inqilablardan sonrà àristokràtiyà həm hàkimiyyətdən, həm 



də  nüfuz 

və  imtiyàzlàrdàn  məhrum  edildi.  Onun  nümàyəndələri  yà  məhv  edildilər,  yà  dà  mühàcirətə 

getdilər. 

 

29. Modal, ideal və bazis şəxsiyyət tiplərini fərqləndirin  



Sosiologiya elmində həmçinin modal, ideal və bazis şəxsiyyət tipləri də fərqləndirilir. 

Modal tip mövcud cəmiyyətdə real üstünlük təşkil edən şəxsiyyətdir. 

İdeal  tip  konkret  şəraitə  bağlı  deyil.  O,  gələcək  üçün  nəzərdə  tutulan  hərtərəfli  inkişaf  etmiş  harmonik 

şəxsiyyət tipidir. 

Bazis tipi ictimai inkişafın hazırki səviyyəsinin tələbatlarına cavab verən şəxsiyyətdir. 

Deməli,  sosial  şəxsiyyət  tipi  ictimai  sistemin  şəxsiyyətin  mənəvi  sərvətlər  sisteminə  və onun  vasitəsi  ilə 

real davranışına göstərdiyi təsirin inikasıdır. 

 

30. Sosial institutların funksiyaları 



Sosioloji yanaşma institutun sosial funksiyalarına və onun normativ strukturuna xüsusi  diqqət tələb edir. 

Sosial institutların cəmiyyətdə yerinə yetirdikləri funksiyalara aşağıdakılar aiddir: 

Cəmiyyət üzvlərinin sosial münasibətlər çərçivəsində fəaliyyətlərinin tənzimlənməsi; 

Cəmiyyət üzvlərinin tələbatlarının təmin olunması üçün imkanların yaranması; 

Cəmiyyət həyatının sabitliyinin və sosial inteqrasiyanın təmin olunması; 

Fərdlərin  sosiallaşması. 

 

 

 



 

 



31. “Sosial institut” anlayışının mahiyyəti 

«İnstitut» anlayışı (latınca institutum 

– müəssisə,qurum,  deməkdir)   sosiologiyaya  hüquqşunaslıqdan 

gəlmişdir.  Bu  elm  onu  insanların  müəyyən  sosial  qruplarda,  birliklərdə  birgəyaşayışı  zamanı  hüquq 

normalarının  xarakterinin  kompleks  şəkildə  araşdırılması  üçün  istifadə  edirlər.  Hüquq  elmində    bu 

qəbildən  olan  institutlar,  məsələn,  ailə,  nigah,  mülkiyyət  və  s.  ibarətdir.  Sosiologiya  elmi  də  «institut» 

terminini  açıqlayan  həmin  anlayışların  mənasını  qoruyub  saxlamışdır.  Lakin  onların  mahiyyətinə  daha 

geniş aspektdən yanaşaraq onu müxtəlif subyektlərin bu və yaxud  digər sosial  müəssisədə davranışının 

sosial tənzimlənməsinin təşkili forması kimi izah edir. 

Sosiumun 

– sosial olanın institutlaşma aspekti sosiologiya elmində  maraq doğuran ənənəvi sahələrdən 

biridir.  O,  sosiologiyanın  yaranmasında  və  inkişafında  əvəzsiz  xidmətləri  olan  bir  sıra  mütəfəkkirlərin 

diqqətini  özünə    cəlb    etmişdir.  Söhbət,  hər  şeydən  əvvəl,  Ogüst  Kont  və  Herbert  Spenser,  onların 

ardınca isə Emil Dürkheym və Maks Veber haqqında gedir. 

O.  Kontun  sosial  hadisələrin  öyrənilməsinə  institutsional  yanaşması  fəlsəfənin  pozitiv  metodunun 

özündən irəli gəlir. Burada o, sosial institutlaşmaya  insanların əlaqə və münasibətlərindən doğan zəruri 

həmrəyliyin  və  razılığın  təmin  olunması  mexanizmi  kimi  baxırdı.  O.Kont  əsas  sosial  institutlar  dedikdə, 

ailə,  dövlət,  dini  müəssisələri  nəzərdə  tuturdu  ki,  onun  fikrincə,  bunlarda  insanların  sosial  inteqrasiyası 

təbii qanunauyğunluqlara əsaslanır. 

 

32. Sosial kibernetikada sosial sistemlərin idarəolunmasının dörd əsas aspektlərini göstərin. 



Sosial kibernetika sosial sistemlərin idarəolunmasını dörd əsas aspektdə tədqiq edir: 

 Fəlsəfi-ictimai.  Burada    konkret  olaraq  insanların  hər  cür  kollektiv  fəaliyyəti,  cəmiyyət  fenomeni  və 

cəmiyyət  həyatı,  cəmiyyətlə  ayrılıqda  şəxsin,  qrupun,  siniflərin  və  insan  kütləsinin  məqsədyönlü 

inteqrasiyası və onun əlaqələndirilməsi tədqiq olunur. Fəlsəfə, siyasi iqtisadiyyat, sosiologiya. 

Dövlət-hüquqi. Burada hüququn bir idarəetmə vasitəsi kimi rolu tədqiq olunur. Hüquq. 

Psixoloji.  Burada  idarəetməyə  insanların  davranışının  intellektual,  iradi  və  emosional  aktı  kimi  baxılır, 

idarəetmə obyekt və subyekt keyfiyyətində çıxış edir. Psixologiya, sosial psixologiya metodları. 

İnformasiya-kibernetika.  İdarəetmə  burada  idarəetmə  sisteminin  elementləri  arasındakı  informasiya 

mübadiləsi  kimi  nəzərdən  keçirilir.  İdarəetmənin  bu  aspektdə  tədqiqində  informatika,  kibernetika, 

məntiq, riyaziyyat metodlarından geniş istifadə olunur. 

 

 

33. Şəxsiyyətin sosial xarakterinin müəyyən edən cəhətlər 



Şəxsiyyətin sosial xarakterini müəyyən edən cəhətlər aşağıdakılardan ibarətdir:

 

özünüdərketmə, yəni ictimai münasibətlər sistemində tutduğu yer haqqında aydın təsəvvürə malik olma;



 

mənəvi sərvətlərə münasibət bildirmə, özünəməxsus mövqe tutma;

 

öz hərəkətlərinin məsuliyyətini dərketmə və onu başqalarından fərqləndirən fərdi xüsusiyyətlər.



 

 

 



34. Sosial institut kimi təhsilin funksiyaları 

Təhsilin hər bir cəmiyyətdə, o cümlədən müasir şəraitdə bir sıra  funksiyaları vardır: 

 Sosial-mədəni  funksiya.  Gənc  nəslin  sosiallaşması  təhsil  qaydalarının,  vərdişlərin  peşəyönümlü  olması   

ilə məhdudlaşmır, həm də gənclərin müəyyən sosial-mədəni  mühitdə formalaşmasını tələb edir.  




Sosial nəzarət funksiyası. Təhsilin sosiologiyası hər bir yaş dövrünə uyğun olaraq məktəbli şagirdlərin və 

tələbələrin müəyyən  normalar  çərçivəsində  sosial qaydalara əməl etmələrini zəruri edir. 

Tərbiyəvi funksiya 

Hərbi-vətənpərvərlik funksiyası. 

İdrakı funksiya. 

İdeoloji funksiya. 

 

 

35. Müasir sosioloq Yan Sepanskiy sosial institutların hansı struktur elementlərini göstərir 



Cəmiyyət  həyatında  olduğu  kimi,  sosial  institutların  da  strukturu  özündə    bir  sıra  elementlərin  tərkibi 

birləşməsindən  əmələ  gəlir.  Bu  elementlər  sosial  institutların  müxtəlif  növlərində  müxtəlif  olurlar. 

Müasir sosioloq Yan Sepanskiy sosial institutların aşağıdakı struktur elementlərini ayırır: 

-

  İnstitutun məqsəd və fəaliyyət sferası; 



-

  Məqsədə nail olunması üçün qabaqcadan baxılan funksiyalar; 

-

  İnstitutun strukturunda normativ  şərtlənən sosial rollar    və statuslar; 



-

  Funksiyaların  (maddi,  simvolik  və  ideal)  reallaşması  və  məqsədə  nail  olunması  üçün  vəsait  və 

müəssisə. 

 

 



36.

 Sosioloji proqnozlaşdırmanın əsas tipləri 

Özünün məzmunu və məqsədinə görə sosiologiya elmində proqnozun dörd əsas tipi fərqləndirilir:

 

1.



  Axtarış yaxud kəşfiyyat proqnozları; 

2.

  Normativ proqnozlar; 



3.

  Analitik proqnozlar; 

4.

  Xəbərdar edici proqnozlar. 



 

Axtarış  proqnozları 

–  bu  və  ya  digər  hadisənin,  prosesin  gələcəkdə  mümkün  ola  bilən  vəziyyətini 

müəyyən edir. Bu  tipli proqnoz « əgər mövcud olan meyllərin şərtləri saxlanılacaqsa nə baş verəçək?» 

sualına cavab verir. Bu kimi suala cavab axtarış proqnozlaşdırma vasitəsi ilə göstərilən nəticələrin  həyata 

keçirilməsini və vəziyyətin radikal surətdə dəyişdirilməsini tələb edir. 

Normativ  proqnozlar 

–  məqsəd  kimi  qəbul  olunan  bu  və  ya  digər  obyektin  inkişafını,  gələcək 

nailiyyətlərin  əldə  olunması  yollarını  və  müddətini  müəyyən  edərək    «Buna  hansı  yollarla  nail  olmaq 

mümkündür?»- sualına qabaqcadan cavab verir. 

Normativ  proqnozlaşdırma  qabaqcadan  müəyyən  olunmuş  sosial  ideyalar,  norma,  məqsədlər  əsasında 

onların həllində yolları müəyyən edir və optimal vəziyyətə nail olur. Bu  proqnoz inkişaf etmiş ölkələrin 

zəif inkişaf etməkdə olan ölkələrə yardımı, xüsusilə onların sənaye potensialında olan fərqi; nefti istehsal 

edən  və  istehlakçı  olan  ölkələr  arasında  münasibətlərin  həlli  ilə;  dünya  ərzaq  probleminin  həlli  ilə 

bağlıdır. Bu da proqnozların normativ-tədqiqat aspektini gücləndirir. 

Analitik  proqnoz 

–  gələcəyin  tədqiqatında  müxtəlif  metod  və  tədqiqat  vasitələri  üsullarının  dəyərinin, 

idraki  əhəmiyyətinin  müəyyən  edilməsi  məqsədini  həyata  keçirir.  Bu  tipli  proqnozlar  əsasən  elmi 

məqsədlər və tədqiqatlarda işlənilir. 



Xəbərdarediçi proqnozlar 

– insanların şüuruna və fəaliyyətinə təsir edən gələcəkdə güman edilən mənfi 

xarakterli  hadisə  və  proseslərin  qarşısını  almaq  məqsədini  güdür.  Məsələn,  ekologiyaya  daha  ciddi 

yanaşma,  ətraf  mühitin  qorunması  problemi,  münaqişələrin  qarşısının  alınması  bəşəriyyətin  və 

ümumiyyətlə sivilizasiyanın olub olmaması ilə bağlıdır, bu da insanlar üçün vacib xəbərdarlıqdır. 

 

 

37.

 Sosial ekologiyanın funksiyaları  

Sosial ekologiyanın əsas funksiyaları aşağıdakılardır:

 

Sivilizasiyanın və həyatın qorunması naminə Yer Kürəsində ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi;



 

İnsanın, onun genetik fondunun və bütövlükdə cəmiyyət üzvlərinin müdafiəsi, onların sağlam olması və 

tərəqqi etməsi üçün şəraitin yaradılması;

 

Tərkisilah və konversiyanın tətbiq olunması;



 

Dövlətlər arasında texnoloji əməkdaşlığın genişlənməsi;

 

Dünya  miqyasında  təbii  sərvətlərdən  istifadə  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi  üçün  xüsusi  Fondun 



yaradılması. 

 

 



38. Məşhur antropoloq U.Qudenauya göre mədəniyyət 4 əsas elementdən ibarətdir: 

Məşhur antropoloq U.Qudenau hesab edir ki, hər bir  mədəniyyət 4 əsas elementdən ibarətdir: 

Anlayışlar  sistemi.  O,  əsasən  dillə  bağlı  olub  bizə    ətraf  aləm  haqqında  məlumat  verir.  Müxtəlif 

mədəniyyətlərdə  bu  anlayışlar  da  müxtəlif  cür  olur.  Məsələn,  alman  dilində  insanın  və  heyvanın  qida 

qəbul etmələri ayrı-ayrı anlayışlarla ifadə olunduğu halda ingilis dilində  eyni anlayışdan istifadə olunur. 

Münasibətlər  sistemi.  Ayrı-ayrı  mədəniyyətlər  bizi  əhatə  edən  gerçəkliyə,  Yerə, Göyə,  Günəş  sisteminə 

və s. müxtəlif yanaşma nümayiş etdirirlər. 

Sərvətlər sistemi. O, insanın  can atdığı məqsədlərin əldə olunması üçün qəbul etdiyi inamlar sistemidir. 

Onlar əxlaq prinsiplərinin məcmusundan ibarətdir. Bu özünü  hər bir  ictimai quruluşda və  mədəniyyət 

formalarında müxtəlif cür büruzə  verir. 

Qaydalar  sistemi.  Bu  elementlər  və  normalar  müəyyən    mədəniyyətin  sərvətlərinə  müvafiq  olaraq 

insanların davranış tərzini qaydaya salaraq formalaşdırır. 

 

 

39.

 Sosial ekologiyanın predmeti 

Ekologiya 

– (yunan sözü «oykos» - ev, «loqos» - elm deməkdir) – insan orqanizmlərinin ətraf mühitlə 

qarşılıqlı  əlaqəsini  və  bu  prosesdə  tarazlığın  saxlanılması  şərtlərini  öyrənən  elmdir.  İlk  dəfə  olaraq 

«ekologiya»  terminini  1866-cı  ildə  alman  bioloqu  E.Gekkel  işlətmişdir.  Onun  baxışlarında  «ekologiya» 

insan cəmiyyətinin ətraf  təbii mühitlə qarşılıqlı təsiri haqqında olan elmlərin məcmusudur. 

Sosial  ekologiya 

–  sosiologiya  elminin  mühüm  sahəsi  kimi  cəmiyyət  və  təbiətin  qarşılıqlı  tərsirinin 

qanunauyğunluqlarını  öyrənir.  Sosial  ekologiya 

–  təbiət  və  cəmiyyət  arasında    qarşılıqlı  münasibətlər 

haqqında,  onların  optimal  şəraitdə    mövcud  olması  və  qarşılıqlı  təsiri  haqqında    elmdir.  O,  cəmiyyətlə 

ətraf    mühit,  sosial-mədəni  və  məkan  sahələri  arasında  münasibətləri,  insanların  fiziki  və  psixoloji 

səhhətinə, maddi rifahına və ümumiyyətlə  millət və xalqların genofonduna təsir edən problemləri əhatə 

edir. 



Sosial  ekologiyanın  predmetini  ekoloji  böhranlar,  istehsalın  texnoloji  üsullarının,  informasiyaların 

dəyişdirilməsi,  təbiətdən  istifadə  forma  və  üsullarının  qarşılıqlı  əlaqəsinin  təsiri  təşkil  edir.  Bəzi  qərb 

sosioloqları  bu  problemə  bir  neçə  elmin  kəsişməsindən  yanaşırlar.  Məsələn,  Dasmannın  fikrincə,  təbii 

resursların  azalması  qeyri-bərabər  formada    baş  verir,  lakin  təbii  sərvətlərin  əldə  edilməsi    yeni 

texnologiyalar  tələb  edərək  ətraf  mühiti  məhv  edir.  Messi  hesab  edir  ki,  yeni  enerji  növlərinin  kəşfi 

təbiətə mənfi təsir göstərir. Qrinə görə  içməli suyun çirklənməsi epidemiyaların yayılması ilə nəticələnir 

və  gəlmə  əhali  ilə  rəqabət  yaradır.  Qould,  Lüyis  və  Vaqner  isə  göstərirlər  ki,  mənzil,  iş,  tüstü,  turşulu 

yağışlar 

– bitki və heyvanlara, insanların həyat tərzinə mənfi təsiri artırır. 

 

 

40.Sosial proqnozlaşma nədir? 

Proqnozlaşdırma  -  qədim  yunan  sözü  (proqnosis)  gələcəyi  görmək,  gələcəyi  söyləmək  deməkdir. 

Proqnozun hazırlanması bu və ya digər sosial hadisənin gələcək inkişafı haqqında ehtimal, mülahizə irəli 

sürülməsi  deməkdir.  Dar  mənada  isə  proqnoz,  bu  və  ya  digər  hadisə  və  proses  haqqında,  onların 

dəyişdirilməsi və inkişafının kəmiyyət baxımından qiymətləndirilməsi perspektivləri haqqında xüsusi elmi 

tədqiqatlar deməkdir.  

Proqnozlaşdırma  -  gerçəkliyin  qabaqcadan  əks  etdirilməsidir.  Proqnozlaşdırma  prosesi  insanın 

intellektual fəaliyyəti olub, insan şüurunun əsas funksiyalarından biridir. Bunun səbəbi odur ki,  təbiət və 

cəmiyyətdə  bir  sıra  elə    hadisələr  baş  verir  ki,  insan    onların  necə  inkişaf    edəcəyini  nəzərə  almalıdır. 

Gələcəyə aid olan hər cür şərait bu və ya digər mənada qeyri-müəyyəndir. İnsan isə özünün fəaliyyəti ilə 

bu qeyri-müəyyənliyin səviyyəsinin aşağı salınmasına cəhd göstərir. 



 

41. 

Gənclərin submədəni fəallıqları hansı amillərdən asılıdır? 

Sosioloji tədqiqatlar göstərir ki, gənclərin submədəni fəallıqları aşağıdakı amillərdən asılıdır:

 

Təhsil səviyyəsindən. O, aşağı olduqda  submədəniyyətə meyl daha güclü olur; 



Yaş  səviyyəsindən.  Fəallıq  16-17  yaşlarında    daha  yüksək  olur.  21-22  yaşda  isə  submədəniyyətdən 

tədricən   aralanma baş verir; 

Yaşayış  yerindən.  Qeyri-formal  birliklərin  yaranması  üçün  kənddən  fərqli  olaraq  şəhər  həyat  tərzi  daha 

geniş imkanlar açır. 



 

 

 

42. 

Kütləvi və submədəniyyətin dialektikası 

Bəşəriyyətin  elmi  -  texniki  tərəqqi  dövrünə  qədəm  qoyması  ictimai  həyatın  bütün  sferalarında  olduğu 

kimi, mənəvi proseslərdə də köklü dəyişikliklərə gətirib çıxardı. Mənəvi mədəniyyət çox məhdud inkişaf  

dairəsindən  kənara  çıxaraq  milyonlarla  insanı  öz    təsiri  altına  saldı.  Bu  isə,  öz  növbəsində  kütləvi 

mədəniyyət  anlayışının    yaranmasına  səbəb  oldu.  Həmin  anlayışın  meydana  gəlməsi  XX  yüzilliyin  

əvvələrində  kütləvi  cəmiyyət doktrinasının təsiri altında baş vermişdir. Bu doktrinaya görə XX yüzillikdə 

sinfi qarşıdurma tədricən aradan qalxır və tarixi prosesdə əsas rolu «kütlə» oynamağa başlayır. «Kütlə» 

anlayışı  təkcə  kəmiyyəti  (cəmiyyətdə  çoxluq)  deyil,  həmçinin  keyfiyyəti  də  göstərir:  hisslərə  üstünlük 

verilməsi, intellektin itməsi, öz hərəkətlərinə görə şəxsi məsuliyyət daşımamaq.  




Görkəmli  sosioloqlar  Tarda  və  Lebona  görə  cəmiyyət  heç  nə  başa  düşməyən  kütləyə,  bəzi  şeyləri  başa 

düşən publikaya və ali mədəni sərvətlərə malik olan elitaya bölünür. Buradan da   kütləvi cəmiyyət  ona 

deyirlər  ki,  o  insanı  sosial    maşının  simasız  elementinə,  onun  tələbatına  uyğun  olan  «vintə»  çevirir. 

Kütləvi  mədəniyyət  isə  əsl  mədəniyyətə  əks  olan  mədəniyyətə  deyilir.  Onun  əsas  funksiyası  əyləndirici 

xarakter daşımasıdır. Öz həcminə görə o, ona görə kütləvidir ki, həm əhatə dairəsi çox genişdir, həm də 

gündəlik  istehsal  olunur.  Buna  misal  olaraq  sonu  görünməyən  və  daim  bir-birini  əvəz  edən,  məzmun 

etibarilə təkrarlanan teleserialları göstərmək olar.  

Həqiqi, əsl mədəniyyətlə kütləvi mədəniyyət formaları öz mənəvi sərvətlərinə və qarşılarına qoyduqları 

məqsədlərinə  görə  bir  -  birindən  kökündən  fərqləndikləri  halda  cəmiyyətdə  hakim  mədəniyyətə  qarşı 

etiraz forması  - meydana gələn submədəniyyətlər və əks mədəniyyətlər müxtəlif sosial qrupların (yaş, 

peşə, ərazi və s.) özünəməxsus mədəniyyət formaları kimi çıxış edirlər.  

Hər bir submədəniyyət ümumi qəbul edilmiş mədəniyyət normalarından fərqlənən sərvətlərə, davranış 

nümunələrinə,  geyim  tərzinə,  ünsiyyət  formasına  malikdir.  Bundan  əlavə  submədəniyyətin  təzahür 

səviyyəsi həyat tərzindən, qrupun həcmindən, qrup üzvlərinin yaş səviyyəsindən, onların öz mənafelərini 

qorumaq  uğrunda  mübarizəyə  hazır  olmalarından  asılıdır.  Keçmiş  sosialist  ölkələrində  özünəməxsus 

davranış  tərzi  nümayış  etdirmə  anormal,  sosial  azma,  yaxud  Qərb  həyat  tərzini  təqlid  etmə  kimi 

qiymətləndirilərək  təqib  olunurdu.  Hazırda    isə    bu  mövqe  cəmiyyətin  diqqətini  öz  problemlərinə 

yönəltmə kimi başa düşülür. 



 

43. 

Ailə sosial institutdur 

Ailə  sosial  institut  kimi  cəmiyyətin  yaranması  ilə  eyni  vaxtda  meydana  gəlmişdir  və  cəmiyyət 

təkamül etdikcə onun da məzmun və funksiyaları dəyişilmişdir. Cəmiyyət ailəyə təsir etdiyi kimi, ailə də 

cəmiyyətə  təsir  edir.  Ailə  mürəkkəb  sosial  sistem  kimi  müntəzəm  olaraq  formalaşır.  Cəmiyyətin  inkişaf 

etməsi və dəyərlərin yeniləşməsi, burada baş verən sosial, iqtisadi, demoqrafik, mənəvi,siyasi hadisələr 

və  proseslər  ailənin  strukturuna,  ailə  üzvlərinin  qarşılıqlı  münasibətlərinə,  ailənin  davamlılığına  birbaşa 

təsir göstərir. 

Ailənin mahiyyətinə aşağıdakılar daxildir: 

 

ailənin funksiyaları; 



 

ailənin quruluşu; 

 

hər bir ailə üzvünün ailədə rolu.  



 

 

 

 

44. 

Dinin  sosial  funksiyaları  (ideoloji,  mənəvi,  təsəlliverici,  tənzimedici  və 

dünyagörüşü) 

Sosioloqların fikrincə dinin yerinə yetirdiyi əsas sosial funksiyalar isə aşağıdakılardır: 

1.

 

Təsəllivericilik  funksiyası.  Həyatın  ən  çətin  və  ağır  anlarında  din  insanı  ruhdan  düşməyə 



qoymur, ona dayaq olur, ona Allahın onunla olduğunu təlqin edir. Bu funksiya vasitəsi ilə din 

insana  təsəlli  verərək  «axirət  xöşbəxtliyi»  haqqında  təsəvvür  yaradır.  O,  bütün  problemlərin 

Allah tərəfindən həll olunacağına ümid verir. 



2.

 

Dünyagörüşü  funksiyası  insana  təbiət,  cəmiyyət,  yer,  göy  və  kainat  haqqında  məlumatlar 



verir, elmin hələ cavabını tapa bilmədiyi sualları cavablandırır. Bundan əlavə, din elmi baxış və 

təsəvvürlərə uyğunlaşmağa, əməkdaşlığa çağırır. 

3.

 

İdeoloji funksiya geniş əhali kütlələrinə təsir göstərərək onların sosial-siyasi dünyagörüşünün 



formalaşması  işinə  xidmət  edir.  Din  insanları  dini-ideoloji  ehkamların  dəyişilməzliyinə, 

birdəfəlik ilahi qüvvə tərəfindən müəyyən edildiyinə inandırmağa çalışır. 

4.

 

Mənəvi  -  tərbiyəvi  funksiya    insanların  mənəvi 



–  əxlaqi  sərvətlərə  yönümlüyünün 

artırılmasına, onların düzgünlük, təmizlik, əməksevərlik ruhunda tərbiyə edilməsi işinə xidmət 

edir. 

Bu  funksiyanın  yerinə  yetirilməsində  sosial  institut  kimi  ailənin  böyük  rolu  vardır.  Sosioloji 



tədqiqatlar  göstərir  ki,  hazırda  dindar  adamların  böyük  əksəriyyəti  məhz  ailədə  olan  ruha,  adət-

ənənələrə,  vərdişlərə  əsaslanmaqla  dindar  olmuşlar.  Onlar  məscidə,  kilsəyə  və  digər  dini  məbədlərə 

getmənin köklərinin hələ uşaq ikən ailədən gələn ənənə olduğunu təsdiqləyirlər.  

Tənzimedici  funksiya  dinin  ən  mühüm  funksiyalarından  biri  olub,  dindarların  hərəkətləri  və 

fəaliyyətlərini  nizama  salır.  Hər  bir  din  özünün  çoxsaylı  ayinləri,  mərasimləri,  davranış  normaları, 

qadağanları  və  s.  ilə  insanların  praktik  fəaliyyətinə,  məişətinə  və  fərdi  həyatına  daxil  olur,  dini  tələblər 

vasitəsi  ilə  insan  fəaliyyəti  tənzim  olunur.  Dinin  bu  funksiyası  mənəvi-tərbiyəvi  funksiya  ilə  sıx  bağlıdır. 

Bütün dünya dinləri meydana gəldikləri vaxtdan bu günə qədər öz ardıcıllarını paklığa, ədalətə, mənəvi 

saflığa,  xeyir  iş  görməyə,  xeyriyyəçiliyə,  imkansızlara,  yetimlərə  kömək  etməyə,  böyüklərə,  qocalara 

hörmət  etməyə  çağırmışdır.  Göründüyü  kimi  dinin  tənzimedici  funksiyası  özündən  əvvəlki  funksiyaları 

üzvi surətdə tamamlayaraq insanların şəxsi və ictimai həyatda fəaliyyətlərini nizamlamağa imkan yaradır. 

 

 

45. 

Əks mədəniyyətləri səciyyələndirən əlamətləri göstərin 

Cəmiyyətdə  mövcud  hakim    mədəni  sərvətlərə  qarşı  çıxan  submədəniyyət  əks  mədəniyyət  adlanır.  Bu 

termin  ötən əsrin 60-cı illərində amerikalı sosioloq T.Rozzak tərəfindən irəli sürülmüşdür. Həmin illərdə 

Qərb    ölkələrində  gənclər  hərəkatlarının  geniş  vüsət  alması  onların  mövcud  mənəvi  normalardan 

narazılığını əks etdirirdi. Əks mədəniyyətləri səciyyələndirən əlamətlər aşağıdakılardan ibarətdir: 

a)

  Real gerçəkliyə tənqidi yanaşma tərzi; 



b)

  Mövcud  normalara zidd olan alternativ həyat tərzi; 

c)

  Bədii yaradıcılığın antiənənəvi formaları. 



 

 

 

46. 

Müasir dinlər (Buddizm, Xristianlıq, İslam) 

Dinin  sosiologiyasını  tədqiq  edərkən  sosioloqlar  əsas  diqqəti  müasir  dinlərin  öyrənilməsinə 

yönəldirlər. 

Buddizm 

–  b.e.əvvəl  VI  əsrdə  Hindistanda  medyana  gəlsə  də  hazırda  burada  ona  etiqad  edənlər 

əhalinin yalnız bir faizini təşkil edir. 45 yaşlı Mayya adlı qadının yuxuda ağ fil mələk görməsi nəticəsində 

hamilə  olması  və  Qautamanı  dünyaya  gətirməsi  haqqında  rəvayətə  əsaslanır.  İlk  vaxtlar  cah-cəlal 

içərisində yaşayan  Qautama 29 yaşında sarayı tərk edərək 6 il ərzində meşələrdə tərki-dünya həyat tərzi 

keçirir və nəticədə insanların nicat yolunu Nirvanaya (sükunət) nail olmaqda tapır. Onun təliminə görə 

bütün maddi varlıq daim sükunət halında olan mistik varlığın (Budda) təzahurudur. Nirvanaya çatmağın 

yolu isə aşağıdakı 4 həqiqəti dərk etməkdən keçir: 




1.

 

başa düşməli ki, həyat əzab-əziyyətdir. 



2.

 

əzabın səbəbi isə arzular və ehtiraslardır. 



3.

 

əzabdan qurtarmaq üçün arzu və ehtirasları boğmaq lazımdır. 



4.

 

arzuları  boğmaq  üçün  Qautamanın  göstərdiyi  nicat  yolu  ilə 



–  Nirvanaya  gedən  yolla  getmək 

lazımdır. 

Buddizmin  əsas  dini  kitabı  «Kanon»  (Qanun)  adlanır.  Bu  din  hazırda  Çin,  Vyetnam,  Birma,  Nepal, 

Laos, Tailand, Yaponiya kimi ölkələrdə geniş yayılmışdır. 

Xristianlıq 

– eramızın I əsrində yaransa da yalnız VIII əsrdə İsanın çarmıxa çəkilmiş obrazı meydana 

çıxır.  F.Engels  «İlkin  xristianlığın  tarixinə  dair»  adlı  əsərində  göstərir  ki,  Eramızın  I  əsrində  Romada 

əhalinin  ağır  vəziyyəti  zülmdən  çıxış  yolunu  xilaskarda  görməyə  vadar  edirdi.  Bu  dinin  əsas  ehkamları 

bunlardır: İsanın doğulması və ölümü ilə bəşəriyyətin öz günahlarını yuması; axirət (qiyamət) günü onun 

yenidən zühur etməsinə, dindarların diriləcəyinə və kafirlərin cəzalanacağına inam. 

«Bibliya»nın    birinci  hissəsi-»Əhdi-Ətiq»  həm  xristianlığın,  həm  də  iudaizmin  müqəddəs  kitabı 

hesab  olunur.  «Əhdi-cədid»  adlanan  ikinci  hissə  isə  yalnız  xristianlığın  kitabıdır  və  buraya  27  əsər 

daxildir:  Matfeyin,  Markın,  Lukanın  və  İsanın  incilləri,  Apostolların  əməlləri,  21  müraciətnamə,  İsanın 

vəhyi və ya Apokalipsis. 

Dünya dinləri içərisində ən gənc və ən mükəmməl olanı İslam dinidir. VII əsrdə əsası Məhəmməd 

peyğəmbər tərəfindən qoyulan islam dininin müqəddəs kitabı «Qurani -kərim»dir. Başqa dinlərdə olduğu 

kimi, islamda da ideya və təsəvvürlərin əsasını etiqad ehkamları təşkil edir: 

1.

 



Allahdan başqa ilahi qüvvə yoxdur, Məhəmməd Allahın rəsuludur. 

2.

 



Allah təkdir, əbədi və hər şeyə qadirdir. 

3.

 



Axirət haqdır, orada hər kəs cəzaya və ya mükafata layiq görüləcəkdir. 

4.

 



Quran müqəddəsdir və Allah tərəfindən göndərilmişdir. 

5.

 



Taledən qaçmaq olmaz, yazıya pozu yoxdur və s. 

Bu  saysız 

–  hesabsız  etiqadlar  əsasında  İslam  dini  hər  bir  dindar  müsəlmanın  qarşısında  5  əsas 

vəzifə qoyur: 

1.

 

Kəlmeyi-şəhadətini oxuya bilmək. 



2.

 

Namaz qılmağı bacarmaq. 



3.

 

Oruc tutmaq. 



4.

 

Zəkat vermək. 



5.

 

Həccə getmək. 



İslamın ardıcılları 1 milyard nəfərdən artıq olmaqla dünyanın 120-dən çox ölkəsində yaşayırlar. 35 

ölkənin  əhalisinin  mütləq  əksəriyyətini  müsəlmanlar  təşkil  edir.  Asiya  və  Afrikanın  53  dövləti  İslam 

Konfransı Təşkilatında birləşmişlər.  

İslam dini artıq VII əsrdə iki təriqətə: sünnilik və şiəlik cərəyanlarına parçalanır. Bunlardan birincisi 

islam  dinini  olduğu  kimi  saxlamağa  çalışan,  yalnız  Məhəmməd    peyğəmbərə  aid  olan  hekayətləri 

müqəddəs  hesab  edən  cərəyan  olduğu  halda,  ikincisi  peyğəmbərin  kürəkəni  Əlinin  tərəfdarlarını 

birləşdirən partiya olub, peyğəmbər nəslindən olanları da müqəddəsləşdirirlər. 

47.

 Ekoloji böhran qlobal problem kimi. 

Ekoloji  böhran 

–  insanın  yaşadığı  təbii  şəraitdə  özünü  göstərən  mühitin  böhranının  tərkib 

hissəsidir.  Ekoloji  böhran  nəticəsində  elə  dəyişikliklər  baş  verir  ki,  yaşayış  şəraiti  insan  həyatı  üçün 

əlverişsiz bir vəziyyətə düşür. Onu demək kifayətdir ki, təbii şərait insanın həyat fəaliyyətini təmin edən 

mühüm mənbədir. Lakin, cəmiyyət həyatında iqtisadi böhran da təbiidir və o, həmçinin sosial-iqtisadi və 



mədəni böhranları yaradır. 

Ekoloji  böhranın  əmələ  gəlməsinin  iki  mühüm  səbəbi  vardır:  iqlim  dəyişiklikləri  və  ətraf  mühitə 

antropogen  təzyiq.  Onlar  cəmiyyətdə  mühüm  dəyişikliklərin  səbəbi  kimi  də  çıxış  edirlər.  Bəşəriyyətin 

tarixi  bir  sıra  ekoloji  böhranların  baş  verməsi  ilə  xarakterizə  olunur  və  hər  dəfə  də  bu  böhranlar 

cəmiyyətdə ciddi və əsaslı dəyişikliklərin əmələ gəlməsinə səbəb olur. İnsan fəaliyyətinin təbii amillərdən 

asılılığı uzun zaman xarici qüvvələrin fəaliyyət təsiri kimi qəbul edilirdi. 



48. 

Ailənin funksiyaları hansılardır? 

Ailənin  özünəməxsus  funksiyaları  vardır  və  bu  funksiyalar  bir-biri  ilə  qarşılıqlı  əlaqədədir.  Ailənin 

funksiyaları  dedikdə  onun  həyat  fəaliyyətinin  başlıca  istiqamətləri  nəzərdə  tutulur.    Özünün  müvafiq 

funksiyaları  ilə  ailə  kiçik  qrupların  digər  növlərindən  köklü  surətdə  fərqlənir.  Müasir  ailənin  yerinə 

yetirdiyi  funksiyaları  nəzərdən  keçirək:  nəsil  artırma,  tərbiyəetmə,  təsərrüfat-iqtisadi,  rekreativ(  ailə 

üzvlərinin    bir-birilərinə  qarşılıqlı  köməyi,  sağlamlığın  qorunması,  istirahətin  təşkili),  kommunikativ  və 

tənzimləyici  (ailədə  ilkin  sosial  nəzarət,  nüfuz  və  hakimiyyətin  reallaşması).  Ailənin  mahiyyəti  məhz  bu 

funksiyalarda  öz  əksini  tapır.  Ailənin  möhkəmliyi  məhz  bu  funksiyaların  nə  dərəcədə  həyata 

keçirilməsindən, bu isə öz növbəsində sosial amillərdən - cəmiyyət tərəfindən ailəyə verilən tələblərdən, 

ailə  hüququnun  təminatından,  cəmiyyətdəki  hakim  mənəvi,  mədəni  normalardan,  cəmiyyətin  ailəyə 

göstərdiyi real yardımdan və s. asılıdır. Ailənin funksiyaları ilə ayrı-ayrılıqda tanış olaq.                          

Ailənin təsərrüfat- iqtisadi, tərbiyə və bərpaedici funksiyalarının əhəmiyyəti böyükdür. Təsərrüfat- 

iqtisadi funksiyası ailə münasibətlərinin müxtəlif tərəflərini - ailənin təsərrüfatı, büdcəsi, idarə olunması, 

əmək mühiti, evdə kişi və qadın əməyinin xüsusiyyətləri və s. əhatə edir.     

49. 

Ekoloji bohranın əsas əlaməltəri  

Ekoloji böhranın əsas əlamətləri arasında aşağıdakıları göstərmək zəruridir: 

  Yer Kürəsinin hava və su hövzəsinin çirklənməsi; 

  Tullantıların çoxalma təhlükəsinin artması; 

  İqlimin qlobal surətdə dəyişməsi və iqlimlə bağlı fəlakətin mümkünlüyü; 

  Şumlanan torpaqların azalması və məhsuldar torpaqların zəifləməsi; 

  Təbii resursların hasil edilməsi, onların emalı və istifadəsi - ətraf mühit üçün təhlükə yaradır. 



 

 

50. Mədəniyyətin sosial inkişaf qanunauyğunluqları 

Sosioloqlar mədəniyyətin inkişafın əsas qanunauyğunluqlarını aşağıdakı kimi göstərirlər: 

1.

  Mədəniyyət tipinin cəmiyyətin həyat tərzindən asılılığı və ona əks təsiri. 



2.

  Mədəniyyətin inkişafında varislik prinsipi. Bu asılılıq zaman (şaquli) və məkan (üfüqi) daxilində, 

həmçinin  müsbət  (bu  və  ya  digər  mədəni  ənənələrin  davamı)  yaxud  mənfi  (əvvəlki  mədəni 

təcrübənin inkar olunması) xarakterli ola bilər. 

3.

  Mədəniyyətin inkişafının qeyri-bərabər xarakter daşıması. Bu özünü 2 aspektdə büruzə verir: 



a)  mədəniyyətin  çiçəklənməsi  və  ya  tənəzzülə  uğraması  ictimai  həyatın  başqa  sahələrəinin 

(məs.  iqtisadiyyat)tərəqqisi  və  ya  tənəzzülü  ilə  bağlı  deyil.  b)  mədəniyyətin  özünün  növləri 

qeyri-bərabər  inkişaf  edir.  Məsələn,  bu  gün  siyasi  mədəniyyət,  ekoloji  mədəniyyət  aşağı 

səviyyədədir. 

4.

  Mədəni prosesdə şəxsiyyətin, insan fərdiyyətinin xüsusi rolu. 



 

 

 




 

 

 



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə