Microsoft Word Sultan Huseyn Bayqara+



Yüklə 11,34 Kb.

səhifə1/43
tarix20.08.2018
ölçüsü11,34 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   43


 
 
SULTAN  
HÜSEYN BAYQARA 
 
 
 
 
 
 
 
DøVAN 
 
 
δΣ ϥΎτϠγ
΍ήϘϳΎΑ Ϧϴ
 
 
ϥ΍ϮϳΩ
 
 
 
 
 
 
 
 
BAKI - 2011 


 
2
Sultan Hüseyn Bayqara * Divan
 
 
TürkSOY kitabxanasÕ seriyasÕ: 9 
 
AMEA Folklor ønstitutu Elmi ùurasÕnÕn qԥrarÕ ilԥ çap olunur 
 
Azԥrbaycancaya uy÷unlaúdÕran  
vԥ ön sözün müԥllifi: 
Ramiz ԤSKԤR 
Redaktoru: 
Prof. Dr. Rafael HÜSEYNOV 
 
Sponsoru
Dr. Ayla ԤSKԤR (øzmir, Türkiyԥ) 
 
Naúiri: 
Dos. Dr. Rafiq BABAYEV 
 
 
Sultan Hüseyn Bayqara. Divan. BakÕ, MBM, 2011, 
248 s. 
 
Kitabda böyük türk hökmdarÕ vԥ dövlԥt xadimi, ümumtürk ԥdԥ-
biyyatÕnÕn görkԥmli nümayԥndԥsi Sultan Hüseyn BayqaranÕÕn divanÕna 
daxil olan qԥzԥl, tԥxmis, müxԥmmԥs, rübai vԥ qitԥlԥri toplanmÕú, 
“Risalԥ” adlÕ ԥsԥri verilmiúdÕr. Kitab 31 mart - 4 aprel 2009-cu ildԥ 
østanbulda TürkSOY tԥrԥfindԥn tԥúkil olunan «Türk Lԥhcԥlԥri ArasÕnda 
Uy÷unlaúdÕrma ÇalÕúmalarÕnÕn Bugünkü Durumu vԥ QarúÕlaúÕlan Prob-
lemlԥr» mövzusunda Beynԥlxalq simpoziumun tövsiyԥlԥrinԥ vԥ yekun 
bԥyannamԥsinԥ uy÷un olaraq nԥúr edilir. 
 
øSBN: 978-9952-29-043-4 
© Sultan Hüseyn Bayqara  
” MBM 
        ” Ramiz Ԥskԥr 


 
3
Sultan Hüseyn Bayqara * Divan
QILINC VԤ QԤLԤM SULTANI HÜSEYN BAYQARA
 
 
1405-ci ildԥ Ԥmir Teymurun vԥfatÕ nԥticԥsindԥ nԥhԥng bir imperiya 
da÷ÕlÕr. Teymurun övladlarÕna miras olaraq Mavԥraünnԥhrlԥ Xorasan 
çatÕr. Bu yerlԥrdԥ úahzadԥlԥr arasÕnda úiddԥtli mübarizԥ, taxt qov÷alarÕ 
baúlayÕr. Nԥhayԥt, ùahrux 1409-cu ildԥ taxta çÕxma÷a nail olur. O, Xora-
sanÕ özünԥ alaraq, Mavԥraünnԥhri o÷lu Ulu÷bԥyԥ verir.  
1447-ci ilin martÕnda ùahruxun vԥfat etmԥsilԥ hakimiyyԥt Ulu÷bԥyin 
ԥlinԥ keçir. Elm sahԥsindԥ bԥúԥriyyԥtin ԥn böyük zԥkalarÕndan biri olan 
Ulu÷bԥy dövlԥtin bütövülüyünü qoruya bilmir vԥ 1449-cu ildԥ öz o÷lu 
Ԥbdüllԥtif tԥrԥfindԥn vԥhúicԥsinԥ qԥtlԥ yetirilir. Lakin ata qatili özü dԥ 
yarÕm il sonra öldürülür vԥ onlarÕn paytaxtÕ Sԥmԥrqԥnd 1451-ci ildԥ 
MiranúahÕn nԥvԥsi Sultan Ԥbu Sԥidin ԥlinԥ keçir.  
Hԥmin dövrdԥ teymurilԥrin ikinci paytaxtÕ olan Heratda Baysunqu-
run o÷lu Sultan Mԥhԥmmԥd hökmranlÕq edir. Lakin o da taleyin mԥúum 
cilvԥsi ilԥ yenԥ 1451-ci ildԥ qardaúÕ ԤbülqasÕm Babur tԥrԥfindԥn öldürü-
lür. Babur 1452-ci ildԥ Herat taxtÕna hakim olur. Tam bu sÕrada türk ta-
rixi sԥhnԥsinԥ Hüseyn Bayqara adlÕ yeni bir siyasi fiqur çÕxÕr. Bu, ԥliniz-
dԥki kitabÕn müԥllifi Sultan Hüseyn BayqaradÕr. 
Lԥqԥbi Ԥbülqazi, tam adÕ Hüseyn bin Qiyasԥddin Mԥnsur bin Bay-
qara olan Hüseyn Bayqara 1438-ci ildԥ Herat úԥhԥrindԥ dünyaya 
gԥlmiúdir. Valideynlԥri tԥrԥfdԥn Ԥmir Teymur vԥ Çingiz xan soyuna 
mԥnsub olan Hüseyn BayqaranÕn atasÕ Qiyasԥddin Mԥnsur beúinci 
nԥsildԥn Ԥmir Teymurun nԥvԥsi, anasÕ Firuzԥ bԥyim isԥ Sultan 
Hüseynin qÕzÕ, MiranúahÕn nԥvԥsidÕr. Hüseyn Bayqara 7 yaúÕna çatanda 
atasÕ vԥfat edir vԥ o, 14 yaúÕna qԥdԥr Heratda anasÕnÕn yanÕnda qalaraq 
buradakÕ mԥúhur Dövlԥtabad sarayÕnda yaxúÕ tԥhsil vԥ tԥrbiyԥ alÕr. Sonra 
anasÕnÕn mԥslԥhԥti ilԥ ԤbülqasÕm Baburun sarayÕnda xidmԥtԥ baúlayÕr. 
ԤbülqasÕm Baburla Sultan Ԥbusԥid arasÕnda münasibԥtlԥrin 
qԥrginliyi üzündԥn Hüseyn Bayqara saraydakÕ iúini buraxaraq 1454-cü 
ildԥ Sԥmԥrqԥndԥ Ԥbu Sԥidin yanÕna gԥlir, lakin burada bir sui-qԥsdԥ 
qarÕúdÕ÷Õ úübhԥsi ilԥ zindana salÕnÕr. Firuzԥ bԥyim Sԥmԥrqԥndԥ gԥlԥrԥk 
o÷lunu zindandan xilas edir. Hüseyn Bayqara bu dԥfԥ Mԥrvԥ gedib Ԥbu 
Sԥidin düúmԥni Muizԥddin Sԥncԥrin qullu÷una girir. Muizԥddin Sԥncԥr 
onun bacarÕq vԥ qabiliyyԥtinÕ yüksԥk qiymԥtlԥndirir, hԥtta qÕzÕ Bikԥ 
sultanÕ ona verir.  
Zԥhirԥddin Mԥhԥmmԥd Babur öz “Baburnamԥ”sindԥ Hüseyn Bayqa-
ranÕ belԥ tԥsvir edir: “Çԥkik gözlü vԥ aslan boylu bir adamdÕ, belindԥn 
aúa÷ÕsÕ incԥ idi... Xoúrԥngli qÕrmÕzÕ vԥ yaúÕl ipԥk paltar, qara quzu 


 
4
Sultan Hüseyn Bayqara * Divan
dԥrisindԥn börk vԥ ya kalpak geyԥrdi. Bԥzԥn bayramlarda kiçik, sarÕ÷ÕnÕ 
yamyastÕ vԥ sԥliqԥsiz úԥkildԥ üç dԥfԥ dolayaraq va÷ lԥlԥyi taxÕb namaza 
gedԥrdi... Mԥfasil xԥstԥliyi üzündԥn namaz qÕlmaz, oruc da tutmazdÕ... 
ùücaԥtli vԥ cԥsur bir adam idi... Teymur bԥy nԥslindԥn Sultan Hüseyn 
Mirzԥ qԥdԥr qÕlÕnc çalan heç kim mԥlum deyildir”.
1
  
1457-ci ildԥ ԤbülqasÕm Babur vԥfat edir. Hüseyn Bayqara bir teymuri 
úahzadԥsi kimi Xorasan taxtÕna çÕxÕr. Ancaq Herat hökmdarÕ Ԥbu Sԥid 5 il 
ԥvvԥl onun yanÕnda xidmԥtԥ baúlayan bir gԥncin qÕsa müddԥt ԥrzindԥ taxt-
tac sahibi olmasÕnÕ qԥbul edԥ bilmir, onun üzԥrinԥ ordu göndԥrir. Hüseyn 
Bayqara bu ordunu, sonra Sԥid ibn Türkmԥnin, daha sonra isԥ 1461-ci ildԥ 
Mahmud Mirzԥnin ordularÕnÕ yenԥrԥk Astarabad ԥyalԥtini hakimiyyԥti altÕ-
na alÕr, 1464-cü ildԥ XorasanÕ bütünlüklԥ ԥlԥ keçirir. Ԥbu Sԥid Mirzԥnin 
1468-ci ildԥ Qaraba÷ yaxÕnlarÕnda A÷qoyunlu hökmdarÕ Uzun Hԥsԥnlԥ sa-
vaúda mԥ÷lubiyyԥti vԥ qÕsa bir müddԥt sonra ölmԥsi nԥticԥsindԥ 1469-cu 
ilin martÕnda Herat taxtÕna çÕxÕr. Ancaq az keçmԥdԥn Ԥbu Sԥidin o÷lu Mԥ-
hԥmmԥd Mirzԥ HeratÕ ondan geri alÕr. Hüseyn Bayqara bu dԥfԥ 800 nԥfԥrlik 
seçmԥ bir dԥstԥ ilԥ gecԥ qԥfildԥn Herata basqÕn edir. Mԥhԥmmԥd Mirzԥnin 
sarayÕ ԥlԥ keçirilir, özü isԥ öldürülür. Hԥmin il Xarԥzmi dԥ öz hakimiyyԥti 
altÕna alan Sultan Hüseyn Bayraqa Mavԥraünnԥhrin, XorasanÕn vԥ HeratÕn 
yeganԥ hakimi olur. Belԥliklԥ, onun torpaqlarÕ úԥrqdԥ Bԥlx, qԥrbdԥ Bistam 
vԥ Dam÷an, úimalda Xarԥzm, cԥnubda Qԥndԥhar vԥ Sistan ԥtrafÕna qԥdԥr 
uzanÕr. Hüseyn Bayqara bu böyük ölkԥdԥ 40 ilԥ yaxÕn sԥltԥnԥt sürür.   
Zԥhirԥddin Mԥhԥmmԥd Baburun “Baburnamԥ” ԥsԥrindԥ verdiyi 
mԥlumata görԥ, Hüseyn BayqaranÕn 14 o÷lu, 11 qÕzÕ olmuúdur. Bԥlx 
valisi olan böyük o÷lu Bԥdiüzzaman Mirzԥ 1490-cÕ ildԥ atasÕna qarúÕ 
üsyan edir. Hüseyn Bayqara bu üsyanÕ yatÕrsa da, ata-o÷ul arasÕndakÕ 
gԥrginlik uzun illԥr sürür. Digԥr o÷ullarÕ Ԥbülmöhsün vԥ Müzԥffԥr 
Hüseyn dԥ bir neçԥ dԥfԥ ona qarúÕ üsyan edirlԥr. 1500-cü ildԥn sonra 
Türküstana hakim olan özbԥklԥr ùeybani xanÕn baúçÕlÕ÷Õ altÕnda Xarԥzm 
dolaylarÕnda Ceyhunu aúaraq Herat üzԥrindԥ hücumlar edirlԥr. Hüseyn 
Bayqara 1506-cÕ ildԥ güclü bir ordu ilԥ onlara qarúÕ sԥfԥrԥ çÕxÕr, yürüú 
zamanÕ Baba-ølahi adlÕ yerԥ çatmamÕú may ayÕnÕn 4-dԥ 68 yaúÕnda ikԥn 
ölür vԥ hԥlԥ sa÷lÕ÷Õnda özü üçün bir mԥdrԥsԥnin hԥyԥtindԥ inúa etdirdiyi 
Qübbeyi-aliyyԥ türbԥsindԥ dԥfn olunur
2
.  
Ulu Ԥmir Teymur soyunun son böyük hükmdarlarÕndan biri olan Hü-
seyn Bayqara tarixԥ qÕlÕncÕ qԥlԥmindԥn kԥskin, qԥlԥmi qÕlÕncÕndan iti bir 
                                                           
1
  Baburname. Ankara, 1985, s. 252-253. (Rԥúid Rԥhmԥti AratÕn tԥrcümԥsi).  
2
  Ȼɚɛɭɪ-ɧɚɦɟ. Ɍɚɲɤɟɧɬ, 1958,  ɫɬɪ 212. (Mixail Salyenin tԥrcümԥsi). 




Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   43


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə