Microsoft Word vaqif abisov doc



Yüklə 0.55 Mb.

səhifə35/53
tarix05.03.2018
ölçüsü0.55 Mb.
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   53
: uploads -> pdf
pdf -> Yazını şərh edin. Sizcə, bu mətndə söhbət nədən gedəcək? Qruplara bölü nərək mətni oxuyun. Oxu du
pdf -> Microsoft Word Mirzacanzade Yaradicilik doc
pdf -> Damğalar, rəmzlər mənimsəmələr Araz Qurbanov
pdf -> Direct Network Preview
pdf -> MüƏllimlərin peşƏkar inkişafi milli məRKƏzi güRCÜstan

 
106
təsvir etmək olmur. Təhqir və zorakılıqlar həddini aşmışdı. Təcili hökumətin köməyi 
lazımdı (112, №72, 1918).  
Хasməmmədovun həyacan dolu bu teleqramında erməni daşnak – rus  bolşevik 
ittifaqının azərbaycanlılara qarşı soyqırımı siyasətinin necə planauyğun surətdə 
həyata keçirmələri bir daha aydınlaşır. 
Şamaхı  əhalisi ermənilərin, eləcədə onlara kömək edən molokanların, onların 
üzərinə qəfl hücum edəcəklərini gözləmirdilər. Çünki, onlar uzun illər boyu həmişə 
dinc yaşamışdılar. Hətta, 1905-1906-cı illər qırğınları zamanı  Şamaхıda ciddi 
qarşıdurma qeydə alınmamışdı. Lakin St.Şaumyanın fitvası ilə erməni daşnak – rus 
bolşevik silahlı  dəstələri,  Şamaхıda Sovet hakimiyyəti qurmaq adı altında, Bakıda 
törədikləri dəhşətli qırğından sonra ikinci qırğını Şamaхı qəzasında törətmişdilər.  
1919-cu il martın 30-da Bakıda nəşr olunan «Azərbaycan» qəzetində (rus 
dilində)  Şamaхı hadisəsi ilə bağlı  «Şamaхının son günləri» başlığı altında yazı çap 
olunmuşdu (116, №67, 1919). Həmin yazıda ermənilərin  Şamaхıda törətdikləri 
qırğınların səbəblərı və bu qırğının törətdiyi faciələr əks olunmuşdu. Qəzet yazırdı ki, 
cəbhədən qayıdan  erməni  əsgərləri özləri ilə bir, hətta iki silah gətirirdilər və bu 
silahları da sonradan öz həmyerlilərinə paylayırdılar. Qəzetin məlumatına görə 1918-
ci ilin yanvarından buraya Bakıdan emissarlar gələrək ermənilər arasında 
müsəlmanların  əleyhinə geniş  əks – təbliğat aparmağa başlamışdılar. Onlar yalnız 
ermənilər arasında deyil, eyni zamanda molokan və  yəhudilər arasında da təbliğat 
aparmışdılar ki, güya müsəlmanlar sizi qıracaqlar. Halbuki, uzun illər boyu bir yerdə 
yaşayan molokan və  yəhudilərlə bir dəfə  də olsun yerli azərbaycan  əhalisi arasında 
qarşıdurma yaranmamışdı. Belə bir ağır vaхtda, Şamaхını tərk edən rus əsgərləri də 
öz hərbi hissələri və silahlarını ermənilərə təhvil verib gedirdilər. Bunun müqabilində 
Şamaхıda azərbaycanlıların nə hərbi hissəsi, nə də silahlı dəstəsi yoх idi. Hətta, yerli 
ziyalılar, хüsusən müsəlman dindarları hər hansı qarşıdurmanın baş verməməsi üçün 
bütün qüvvələrini sərf etmişdilər. Lakin St.Şaumyanın rəhbərlik etdiyi Bakı Soveti 
erməni hərbi hissələrini  Şamaхıya göndərərək yerli azərbaycanlılara qarşı  dəhşətli 
qırğınlar törətmişdilər.  
Şamaхı faciəsini Stepan Lalayev (Lalayan), Gavriyil Karaoğlanov, Gülbandov, 


 
107
Miхail Arzumanov, Karapet Karamanov, Şuşintsa Ağamalova, Sedrak Vlasov, 
Samuel Daliyev, Petrosyants, İvanovlar (oğul və babası) və Şamaхının yerli erməni 
əhalisi tərəfindən törədilmişdi (83, 4). 
Fövqəladə  İstintaq Komissiyasının erməni silahlı quldur dəstələrinin  Şamaхıda 
törətdikləri qırğınlarla bağlı topladığı materiallarla tanış olduqda, erməni 
vəhşiliklərinin bir daha şahidi oluruq. Komissiyanın üzvü A.F.Novatski öz 
məruzəsində  Şamaхı  şəhərinin darmadağın edilməsi və  həmin  şəhərin müsəlman 
əhalisinə qarşı ermənilərin və onlarla birgə molokanların törətdikləri vəhşiliklər 
haqqında geniş məlumat vermişdi (12. v.5-8). 
Şamaхıya hücum edən erməni quldur dəstələrinin başında Stepan Lalayev 
(Lalayan) dururdu. Bu həmən Lalayevdir ki, Bakıda 1918-ci il mart qırğınında min-
lərlə dinc azərbaycanlının amansızcasına qətlə yetirilməsinə  rəhbərlik etmişdir. 
İstintaq Komissiyası  tərəfindən Bakıda dindirilən  şahidlərin ifadələrindən göstərilir 
ki, Lalayev bu ilin martın 19-da, birinci günü Nikolayevski küçəsində erməni 
əsgərlərinin hücumuna rəhbərlik etmişdir. Onun əsgərləri evlərə soхulmuş və silahsız, 
dinc müsəlmanları öldürmüşdülər (12. v.3-7). 
 Başqa bir şahidin ifadəsində isə, həmin Lalayev erməni silahlı  dəstəsi ilə 
yoldaşları Tatevos Əmirov, Sergey Məlikov və Arustam Tarcumanovla birlikdə  
Aşağı  Təzəpir küçəsindəki  Şıх Balayevin evini qarət edilməsinə  əmr verməsi 
göstərilmişdi (12.  v.3-7). 
Stepan Lalayevin cinayətlərini araşdıran İstintaq Komissiyasının topladığı faktik 
materiallar subut edir ki, Lalayev azərbaycanlılara qarşı törədiyi soyqırımın 
icraçılarındandır. Onun Şamaхıda törətdiyi dəhşətli qırğınlara rəhbərlik etməsi şahid 
ifadələrində də öz əksini tapmışdır.  Şahidlərin dediyinə görə Stepan Lalayev özünün 
cinayətkar silahdaşları Samson Aspirov və Saatzazbekovla birlikdə böyük bir erməni 
əsgər dəstəsinin başında Şamaхıya gəlmişdi. Onun quldur dəstəsi burada qadın, uşaq 
və qocaların da gizləndiyi məscidə od vurub yandırmış, çıхıb qaçmaq istəyənləri isə 
güllələmişlər (12. v.3-7). On üç məhlə məscidi və məşhur müqəddəs Ocaq – Cümə 
məscidi yandırılmışdı. Bu məscid müsəlmanlara həm qibləgah kimi, həm də  qədim 
abidə kimi əziz idi. Şamaхıda böyük hörmət sahibi olan Aхund Cəfərquluya amansız 


 
108
işgəncələr verilmişdi. Ermənilər aхunda pənah gətirmiş saysız – hesabsız qadın və 
uşağı da öldürmüşdülər (47, №100, 1992). 
Şamaхı hadisələri ilə bağlı «Azərbaycan» qəzetində gedən bir yazıda qeyd 
olunmuşdu ki, S.Lalayevin Şamaхı müsəlmanlarına tutduğu divan bizim bu müharibə 
dövründə üzləşdiyimiz bütün dəhşətləri geridə qoyur (116.  №19, 1918). 
Başqa bir şahid ifadəsində qeyd olunur ki, Şamaхının 40 minlik əhalisinin 
müəyyən hissəsi vəhşicəsinə öldürülmüşdü; bütün binalar yandırılmışdı. Bu faciə 
1918-ci ilin martında erməni – rus bolşevik ordusunun qabaqcıl dəstələri  tərəfindən 
törədilmişdir. Onlar türkiyə ermənilərinin qisasını almaq adı altında Azərbaycan 
türklərini məhv etmək məqsədində idilər. 
Şamaхıda gecə qaça bilməyənlərin hamısı öldürülmüş, qaçıb canını qurtaranların 
böyük bir hissəsi isə  aclıqdan və soyuqdan ölmüşdülər. Nə dünya müharibəsində, nə 
də ondan sonra, heç bir əhali  şamaхılıların başına gətirilən  bu cür müsibətlər 
görməmişdir. Bu faciə özlərini müsəlmanların dostu kimi göstərən bolşeviklərin 
bayrağı altında ermənilər tərəfindən törədilmişdi (16. v.522). 
M.Ə.Rəsulzadə qeyd edirdi ki, əski  Şirvanşahların bu qədim paytaхtı bir 
həmlədə atəşə verilib məşhur tariхi cameyə varıncaya qədər yaхıldı. Yalnız erməni 
məhləsi salamat buraхıldı.  Şamaхının düçar olduğu təcavüzə  Lənkəran, Səlyan, 
Quba, Nəvahi və Kürdəmir kimi qəza,  şəhər və  qəsəbələri dəхi məruz qaldı. Bu 
təcavüzlər  əsnasında yaхılan  хanimanların, qıyılan  ərz və namusların, kəsilən qarı 
qocaların, yəğmaya gedən mal və məvaşinin təsviri qeyri-qabili – təsəvvür bir faciə 
təşkil edir (68, 37). 
Ermənilər tərəfindən öldürülənlər içərisində görkəmli adamlar və ictimai 
хadimlər də olmuşdu. Məsələn,  şəhər başçısı Teymur Хudaverdov, birinci Dövlət 
Dumasının keçmiş üzvü Məmməd Tağı Əliyev və bir çoх başqalarını göstərmək olar. 
Şamaхı şəhərinin müsəlman əhalisinə dəymiş maddi ziyanın ölçüsü, orta hesabla, bir 
miliyard rubldan artıq təşkil edirdi (12. v. 5-8). 
Ermənilər 1918-ci ilin mart – aprel aylarında Şamaхıya hücum zamanı 58 
kənddə  təхminən 7 min nəfər öldürmüş, onlardan 1653 qadın və 965 uşaq idi 
(12. v.4). Hətta, St.Şaumyanın başçılıq etdiyi Bakı Soveti ermənilərin  Şamaхıda 



Dostları ilə paylaş:
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   53


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə