Microsoft Word ?Zizxan tanriverdi


“Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası



Yüklə 3.53 Mb.
səhifə128/174
tarix25.06.2018
ölçüsü3.53 Mb.
1   ...   124   125   126   127   128   129   130   131   ...   174

 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

389

 

qov məqsədli şəkildə həmin sözlərin oxunuş formasını dəyişdirib. 



Bəri başdan qeyd edək ki, müəllif bilərəkdən “dələr”  əvəzinə 

“dilər” oxunuş formasını  məqbul hesab edibsə, haqlıdır; qorqud-

şünas A.Hacıyev yazır: “...abidənin dilindən gətirilən  nümunələr-

dən (“Sadaqda oxum kişin dələr” misrası nəzərdə tutulur – Ə.T.) 

göründüyü kimi, “oxqabı” mənasında həm də “kiş” sözü işlədil-

mişdir. Lakin “kiş” sözü tarixən həm nə “samur” anlamını bildir-

mişdir. Görünür, oxqabı, yəni sadaq məhz samur dərisindən tikil-

diyinə görə, eyni zamanda “kiş” sözü ilə  də ifadə olunmuşdur. 

“Sadaqda oxum kişim dəlir” (kişim – kişin – Ə.T.) cümləsində 

“kiş” sözünün məhz “dəri” mənasını verməsi bu mülahizəni təs-

diqləyir. “Ovçuluqla məşğul olan oğuzların dəri materiallarına 

geniş yer vermələri təbiidir. Bu onların geyimində  və  məişətində 

istifadə etdikləri ləvazimatın hazırlanmasında qabarıq  şəkildə öz 

əksini tapmışdır. Yazılışına görə “yelək// yelük//yelik” variantla-

rında oxuna bilən bu arxaizm ilkin mərhələdə “dağ keçisi, ceyran, 

cüyür balası” mənasını bildirmiş  və söz önündə “y” səsdüşümü 

hadisəsinə uyğun olaraq “elik” formasını almışdır. Sadağın samur 

və yaxud cüyür dərisindən tikilməsi onun sinonim variantlarının 

yaranmasında mühüm rol oynamışdır”

1

. Mövcud transkripsiya, sa-



dələşdirmə və bir sıra sanballı lüğətlərə istinadən söylənmiş bu cür 

fikirlərlə müəyyən mənada razılaşmaq da olar. Amma mətnin 

ümumi semantik yükü, “رلد” yazılış  şəklinin həm də “dilər”  şək-

lində transkripsiya oluna bilməsi, “kiş” sözünün oğuz-qıpçaq  dil-

lərində “oxqabı” yox, “yay kirişi” (“kiş” –“kiriş” sözünün fonetik 

dəyişikliyə uğramış variantı hesab oluna bilər) mənasında çıxış et-

məsi, “oxqabı” anlamlı “kiş” sözünün məhz  karluq türklərinin dili 

üçün  səciyyəvi olması,  ən  əsası isə “Kitab”ın poetik strukturu  

problemə tam başqa bucaqlardan yanaşmağı diktə edir. İlk olaraq 

“Kitab”da “kiş” sözünün işlənmə  məqamları  və semantikasına 

diqqət yetirmək lazım gəlir: “Yedi kiş ilə qurulurdu mənim ya-

yım!” (D-207); “Yağı yurdı  əlümdə  qıl kişlim ayğır malı” (D-

                                                            

1

  A.Hacıyev. “Dədə Qorqud kitabı”: oxunuşlar, açımlar. Bakı, 2007, səh.128. 




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

390

 

108). Hər iki  cümlədə “kiş” sözünün “yay ipi” (kiriş) mənasında 



işləndiyini mətnin ümumi semantik yükünə  əsasən müəyyən 

etmək olur.  

S.Əlizadə “kiş ilə” formasının H.Araslı, O.Ş.Gökyay, 

M.Ergin və V.V.Bartoldun “kişiylə”  şəklində başa düşdüklərini 

qeyd etməklə bərabər, “kiş” (kiriş) sözünün mətnə daha yapışıqlı 

olduğunu  əsaslandırır və  mətnin “müasir şəklin”də  də  məhz kiş 

(kiriş) formasında təqdim edir (Bakı, 1988, səh.193). Bu baxım-

dan birinci cümlədəki  “kiş” sözünü “yay düzəltmək üçün möh-

kəm ip” mənasında izah edən F.Əhmədov da haqlıdır

1

.  İkinci 



cümlədəki qıl kişlim” birləşməsinin məhz at qılından düzəldilmiş 

kiş (kiriş) mənasında olduğunu isə  əlavə faktlarla təsdiqləməyə 

ehtiyac yoxdur (Ş.Cəmşidov “qıl kişlim” yox, “qızıl kişlim” şək-

lində transkripsiyanı düzgün hesab edir: “Yağı yürüdü əlimdə qızıl 

kişlim”

2

. Mətnin semantikasına uyğun gəlməyən  bu cür transkrip-



siyanı düzgün hesab etmək olmaz). Deməli, “Sadaqda oxum kişin 

dələr” şəklində transkripsiya olunmuş cümlədə “kiş” sözü “oxqa-

bı” yox, “yay ipi” (kiriş  → kiş) mənasında götürülə bilər. Bu da 

həmin cümlədə “dələr” deyil, “dilər” formasında transkripsiyanın 

mətnlə səsləşdiyini təsdiqləyir. Burada  “oxqabı” anlamlı “kiş” sö-

zünün “Kitab”ın mətninə, ümumiyyətlə, uyğun gəlmədiyini arqu-

mentləşdirən digər faktlara nəzər salaq: birincisi, M.Kaşğari gös-

tərir: “kiş: sədəq, oxdan, oxqabı. Oğuzlar və  oğuzların qardaşı 

olan qıpçaqlar bunu bilməzlər”

3

; ikincisi,M.Kaşğarinin “Divan”ın-



da oxun qabını  dəlməsi yox, səs eləməsi, çaldır-çaldır etməsi ilə 

bağlı şərhlərə  rast gəlinir: “ok kiştə çaldır-çaldır etti = ox sədəq-

də, oxdanda çaldır-çaldır etdi”. Yel əsəndə otların çıxardığı  səsə 

də belə deyilir” (I cild, səh.446). Bu cür şərhlər assosiativ olaraq “ 

“ox səs edir” = “ox kişini (kirişini) diləyir” modelini yada salır; 

                                                            

1

 “Kitabi-Dədə Qorqud”un izahlı lüğəti. Bakı, 1999, səh.119. 



2

 Ş.Cəmşidov. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı, 1999, səh.179, 332. 

3

 M.Kaşğari. Divanü lüğat-it-türk” (tərcümə edən və nəşrə hazırlayan: Ramiz 



Əskər). II cild, Bakı, 2006, səh.134. 


 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

391

 

üçüncüsü, M.Kaşğarinin “Divan”ına, eləcə də digər mənbələrə is-



tinad edən S.Mütəllibov  “Oxqabı” anlamlı “kiş” sözünün karluq-

lara aid olduğunu ehtimal edir: “...o dövrdə  hərbi terminlərdən  

olan bu sözün (“kiş” – Ə.T.) oğuzlar tərəfindən bilinməməsi onla-

rın bu mənada başqa bir sözdən istifadə etmələri ilə bağlı olmalı-

dır. Çünki bir boyda bu sözün olmaması o dövrün savaş  tələb-

lərinə görə çox əhəmiyyətsiz mövqe tutmasına işarədir. Halbuki o 

dövrdə  oğuzların türklər arasında çox mühüm mövqe tutduqları 

məlumdur...Onda belə  çıxır ki, “oğuzların və onların qardaşları 

olan qıpçaqların bilmədiyi” bu söz (“kiş” – Ə.T.) karluqlara aid-

dir. Lakin nədənsə Mahmud Kaşğari bu sözün hansı ləhcədə işlən-

diyini göstərməmişdir”

1

; dördüncüsü, “kiş” sözü  Oğuz abidəsi 



“Kitab”da, həm də oğuz-qıpçaq əsilli Beyrək, Əmən, Əmran kimi 

obrazların dilində işlənib. Deməli, problemə etnolinqvistika və so-

siolinqvistika prizmasından yanaşma da “Kitab”dakı “kiş” sözü-

nün “oxqabı” mənasında işlənmədiyini, əksinə, “yay ipi” anlamlı 

“kiriş sözünün fonetik deformasiyaya uğramış variantı olduğunu 

göstərir. 

Buraya qədər təqdim etdiklərimiz (“ لد

ر ”) yazılış  şəklinin 

“dilər” şəklində transkripsiya oluna bilməsinə əsas verir. Təsadüfi 

deyil ki, “Kitab”ın Drezden nüsxəsinin 111-ci səhifəsində ardıcıl 

verilmiş cümlələrdəki (“نسرلد”)  yazılış şəkli məhz “dilərsən” kimi 

transkripsiya olunub. Məsələn: O.Ş.Gökyayın nəşrində: dilersin 

(İstanbul, 2000, səh.51); M.Erginin nəşrində: dilersin (Ankara, 

1958, səh.145); Zeynalov-Əlizadə nəşrində: dilərsən (Bakı. 1988, 

səh.64). Bu yazılış  şəkillərindən ikincisi (“نسرلد”) birincisindən 

(“ لد


ر ”) yalnız “sən//sin”  şəxs sonluğunun yazılışına görə  (نس) 

fərqlənir ki, bu da birinci yazılış şəklinin məhz “dilər” kimi oxuna 

bilməsini açıq-aydın şəkildə göstərir. Eyni zamanda bu cür faktlar 

həmin misranın melodiyalılığı  və semantikası ilə bağlı başqa de-

tallara da işıq salmağa imkan verir. Bu mənada mübahisə obyekti-

                                                            

1

 M.Kaşğari. Divanü lüğat-it-türk” (tərcümə edən və  nəşrə hazırlayan: Ramiz 



Əskər). II cild, Bakı, 2006, səh.134. 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   124   125   126   127   128   129   130   131   ...   174


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə