Microsoft Word ?Zizxan tanriverdi


“Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası



Yüklə 3.53 Mb.
səhifə150/174
tarix25.06.2018
ölçüsü3.53 Mb.
1   ...   146   147   148   149   150   151   152   153   ...   174

 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

455

 

oxuma sancılayım!” (D-260). “Kitab”ın dilində üç dəfə  işlənmiş 



“oxuna sancılmaq” ifadəsi semantikasına görə “qılıncına toğran-

maq”la eyni xətdə birləşir (əvvəlki səhifələrə bax). Bu  mənada 

mətn daxilində bu ifadələrin ardıcıl sıralanmasını  təsadüfi hesab 

etmək olmaz; ox toxunmaq (ox dəymək, oxla vurulmaq). “Bütüηə 

ala ox toxunsa, əgilməz idiη (D-242). Bu ifadə Zeynalov-Əlizadə 

nəşrində tam başqa mənada, dəqiq desək, “atına iti ox dəymək” 

mənasında sadələşdirilib: “Atına iti ox dəysəydi, əyilməzdin” (Ba-

kı, 1988, səh.204). Bu cür yozum, ümumiyyətlə, yerinə düşmür. 

Belə ki, mətndəki “bütüηə” sözü “atına” yox, məhz “buduna” (bud 

– qıçın çanaq sümüyü ilə dizə qədər olan qalın hissəsi) mənasın-

dadır; ox vurmaq (ox atmaq). “Dəpəgözüη  yağrına bir ox urdı” 

(D-225). Burada bir məqamı qeyd etməyi gərəkli hesab edirik: Tə-

pəgöz çiyninə  dəyən oxu milçək sancmasından dilxor olmağa 

bərabər tutur: “Bu yeriη sinəgi bizi üşəndirdi” (D-226). Bu cümlə 

ilə yuxarıda təqdim etdiyimiz cümlənin ümumi semantik yükünü 

qarşılaşdırdıqda belə bir model reallaşır: oxun dəyməsi = milçəyin 

(sinəyin) sancması. Bu model isə assosiativ olaraq başqa detalları 

yada salır: ox sancılır (Oxıma sancılayın! Yer kibi kərtləyin...” – 

D-98), milçək isə sancır. Deməli, oxla milçək eyni semantik 

şaxədə birləşir... Bütün bunlar onu deməyə  əsas verir ki, mətndə 

litota elə ustalıqla yaradılıb ki, birbaşa görmək mümkün deyil və 

yalnız mətnin ümumi semantik tutumuna görə müəyyənləşir; Heç 

şübhəsiz ki, burada Təpəgözün dilindən verilmiş “Bu yeriη sinəgi 

bizi üşəndirdi” cümləsinə  qədərki parçaların da rolunu inkar 

etmək olmaz. Konkret  desək, bu cümləyə qədər Təpəgözlə bağlı 

işlədilmiş belə bir cümləyə təsadüf olunur: “Qayın oxı atanlar kar 

qılamadı” (D-221). “Təpəgözə ox təsir edə bilmədi” semantikasını 

özündə ehtiva edən bu cümlə ilə “Bu yeriη sinəgi bizi üşəndirdi” 

cümləsi arasında assosiativ bağlılıq görünür. Daha doğrusu, bun-

lardan ikincisi birincisinin məntiqi davamı kimi çıxış edir. Birinci 

cümlə isə  Təpəgözün pəri anasının dilindən verilmiş    cümlənin 

məntiqi davamıdır. Semantik dinamikaya diqqət yetirək: “Oğul, 

saηa ox batmasun, tənüηi qılıc kəsməsün!”; “Qayın oxı atanlar kar 



 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

456

 

qılamadı”  → ”Dəpəgözin yağrına bir ox urdı”  → ”ox keçmədi, 



paralandı”  → ”bir dəxi atdı”  → “Ol dəxi parə-parə oldı”  → ”bu 

yeriη  sinəgi bizi üşəndirdi”. Semantik dinamikada “ox” sözünün 

“sinəg”lə (milçək) əvəzlənməsi aydın şəkildə görünür. Maraqlıdır 

ki, bu əvəzlənmədən sonra verilmiş cümlələrdə “ox” sözü işlən-

məyib, daha doğrusu, ellipsisə uğrayıb: “Basat bir dəxi atdı, ol də-

xi paralandı, bir parəsi Dəpəgöziη öginə düşdi...” (D-226). Burada 

təkcə onu vurğulayaq ki, bu cür zəncirvari bağlanma “Kitab”ın di-

lində kifayət qədərdir; oxunu yarmaq (ox yarışında qalib gəlmək, 

oxu rəqibindən daha uzağa atmaq). “Ox  atanda mən səniη oxıηu 

yarmadımmı?” (D-116). Yeri gəlmişkən, bu misra Zeynalov-Əli-

zadə nəşrində sadələşdirilməyib (Bakı, 1988, səh.163); oqı əglən-

miyən (oxu  dayanmayan, çox sürətli...) “Qoşa bürcdən qayın oqı 

əglənmiyən Yağrıncı  oğlı  İlalmış...” (D-205). Bu ifadə  qəhrəma-

nın bədii təyinindəki ən əsas detallardan biri kimi çıxış edir... 

“Kitab”dakı obrazlı ifadələr sırasında birbaşa “ox” sözünün 

assosiativliyi ilə yaradılmış “ərdən ərə keçirmək” ifadəsinin xüsusi 

yeri var: “Ağ yeləklü ötkün oxıη maηa vergil//Ərdən  ərə keçirə-

yim səniη içün!” (D-246).  Bu ifadə ilə bağlı bəzi fikirlərə nəzər 

salaq: Zeynalov-Əlizadə  nəşrində  həmin ifadənin tərkibindəki 

“keçirmək” sözü “köçürmək”  şəklində verilib: “Ərdən  ərə köçü-

rəyim səniη içün (Atıb sancım istədiyim düşmənə) (Bakı, 1988, 

səh.107, 205); O.Ş.Gökyay “geçürmek” oxunuş formasını məqbul 

hesab edərək (Erden ere geçüreyim seniη içün) belə bir şərh verib:  

“erden ere geçirmek – birindən ötekine geçirmek, birinden ötekine 

geçirmek yolu ile, bir okla bir kaç kişiyi birden vurmaq” (İstanbul, 

2000, səh.120, 204); V.V.Bartold mətnin semantik tutumuna 

uyğun şəkildə tərcümə edib: “...Я пущу ее через одного воина  в 

другого  ради  тебя” (göstərilən mənbə: səh.87); “Kitabi-Dədə 

Qorqud”un izahlı lüğəti”ndə (Bakı, 1999) “ərdən  ərə keçirmək”  

ifadəsinə rast gəlinmir. Bu da səbəbsiz deyil. Belə ki, həmin lüğət 

“Kitab”ın 1988-ci il Bakı nəşrinə istinadən tərtib edilib ki, orada 

da ifadənin semantik yükü, demək olar ki, müəyyənləşdirilməyib 

(yuxarıdakı sadələşmə formasına bax). Bütün  bunları belə ümu-




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

457

 

miləşdirmək olar: “ərdən  ərə  keçirmək” ifadəsini V.V.Bartold 



düzgün tərcümə edib; O.Ş.Gökyayın izahları  mətnin semantika-

sına uyğundur; ”ə”-nin assonansı müşahidə olunan (ə-ə-ə-ə; ərdən 

ərə) həmin ifadədə “Oxun bir igidin bədənini dələrək çıxması və 

başqa bir igidin bədəninə sancılması” mənası ifadə olunur ki, bu 

da qəhrəmanlıq dastanları üçün səciyyəvi cəhətlərdəndir. Yekun 

kimi onu da qeyd edək ki, “Kitab”ın dilində oxun igidin bədənini 

dələrək çıxması açıq-aydın şəkildə ifadə olunub: “Dirsə xan Qor-

qut siηirli qatı yayın əlinə aldı. Üzəngiyə qalqıb, qatı çəkdi, uz at-

dı: oğlanı iki dalusınıη arasında urub – çıqdı, yıqdı” (D-122, 123). 

Yuxarıdakı oxa girmək, oxa düşmək, ox səpmək, oxuna 

sancılmaq və s. kimi frazem tipli ifadələr təkcə “Kitab”ın yox, 

ümumən XVIII əsrə qədərki Azərbaycan  dili baxımından səciyyə-

vidir. Amma bu da var ki,  həmin ifadələr müasir ədəbi dilimiz 

üçün arxaizm olsa da, tərəflərindəki sözlərin hamısı müasir dili-

mizdə    eynilə  işlənməkdədir: oxa girmək (ox, girmək), oxa düş-

mək (ox, düşmək), oxuna sancılmaq (ox, sancılmaq), ox toxunmaq 

(ox, toxunmaq)... Digər tərəfdən, tərkibində “ox” sözü olan 

ifadələr müasir Azərbaycan dili baxımından da səciyyəvidir: “ox 

kimi gözə batmaq” (arzulanmayan, istənilməyən hər hansı bir 

şəxsin və ya əşyanın hər an gözə  dəyməsi, göz önündə olması), 

“ox atıb yayını gizlətmək” (fikrini tamamilə deməmək, işarə ilə 

kifayətlənmək), “oxu daşa dəymək” (işi düz gətirməmək, uğursuz-

luğa düçar olmaq)... Sonuncu nümunənin M.Kaşğarinin “Di-

van”ında həqiqi mənada, sərbəst birləşmə  şəklində  işlənməsinə 

təsadüf edilir: “ok başakı taşka təgip tağıldı = ox başlığı, təmrəni 

daşa dəyib korşaldı. Hər hansı bir şey daşa, yaxud sərt bir şeyə 

dəyib korşalarsa, yenə belə deyilir...”(II cild, səh.153). M.Adilov 

isə “oxu daşa dəymək” frazeminə başqa prizmadan yanaşıb: “Qəh-

rəmanlar ova çıxmazdan  əvvəl bəxt, məhsuldarlıq tanrısına – 

butaya ox atarmışlar. Oxun butaya dəyməsi yaxşı fal, dəyməməsi 

isə (“ox daşa dəymək”) pis fal hesab olunurmuş. Get-gedə buta 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   146   147   148   149   150   151   152   153   ...   174


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə