Microsoft Word ?Zizxan tanriverdi


“Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası



Yüklə 3.53 Mb.
səhifə156/174
tarix25.06.2018
ölçüsü3.53 Mb.
1   ...   152   153   154   155   156   157   158   159   ...   174

 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

474

 

çuvala sığmaz) deyiminə rast gəlinir ki, bu da yuxarıda  təqdim 



etdiyimiz “cidanın ucu çuvaldan çıxır”, “cidanı çuvalda gizlət-

mək olmaz” kimi  deyimlərlə eyni semantik yuvaya daxil olur, biri 

digərinin sinonimi kimi çıxış edir. Bu cəhət, heç şübhəsiz ki

monqol mənşəli “cida” ilə türk mənşəli “sünü” (süngü) sözlərinin 

sinonimliyi ilə bağlıdır. 

Sügü. Bu söz Orxon-Yenisey abidələrində “suηüg”, 

M.Kaşğarinin “Divan”ında isə “sünqü” şəklində işlənib: “Kalkan, 

sünqün çumşalım” (qalxanla, süngü ilə vuruşaq) (I cild, səh.432, 

433).“Kitab”dakı yazılış şəkilləri isə belə oxunub: sünü (O.Ş.Gök-

yay), süηü (M.Ergin), sügü (Zeynalov-Əlizadə)... Bu oxunuş  for-

malarından “sügü”nü şərti olaraq qəbul edirik (çünki “süηü” for-

ması da götürülə bilər). “Kitab”ın dilindəki silah adları  sırasında 

“sügü” sözünün “qılıc”dan sonra verilməsinə təsadüf olunur ki, bu 

da diqqətçəkən məqamlardandır: “Qılıc və  sügü və çomaq və sair 

cəng alətin geydirüb tonatdılar” (D-285). Bu detal, yəni “qılıc” 

sözündən sonra “sügü”nün işlədilməsi süngünün türk hərb 

tarixində bir silah növü kimi xüsusi yeri olduğunu qabarıq şəkildə 

göstərir. 

Birləşmə daxilində “”sügü”dən əvvəl işlədilmiş sözlər sün-

günün səciyyəvi cəhətləri, xüsusən də onun nədən düzəldilməsi 

barədə dolğun informasiya verir: 

qarğu talı sügü (qarğı budağından süngü). “Qarğu talı 

sügüηü maηa vergil” (D-245); 

qarğu dillü uz sügü (qarğı dilli iti süngü). “Qarğu dillü uz 

sügimi qapdım..,” (D-207); 

qarğu talı altmış tutam sügü (qarğı budağından altmış 

tutam süngü). “Qarğu talı altmış tutam sügümi əlümə alurdım” 

(D-297). 

Bu nümunələrdə süngünün qarğıdan düzəldilməsi aydın 

şəkildə görünür: qarğıya iti dəmir ucluğun keçirilməsi = süngü. 

“Kitab”ın dilində “sügü” sözü daha çox I növ təyini söz 

birləşməsinin daxilində  işlənib (yuxarıdakı nümunələrə bax). 

Bəzən isə qeyri-müəyyən təyini birləşmə daxilində  çıxış edib: 




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

475

 

sügüsü sınıq oğlan (süngüsü sınq oğlan). “Əlindəki sügüsü sınıq 



oğlan!”. Heç şübhəsiz ki, kafirlərin dilində müşahidə olunan  bu 

cür ifadələr qəhrəmanın gücünü azaltmaq, onu aşağılamaq üçün 

işlədilib. 

“Kitab”da  məişətlə bağlı “şiş”, “kabab şişi” anlamlı “sügi-

lik” sözünün işlənməsinə də təsadüf olunur: sügilik. “Sügiligi oca-

ğa bıraqdılar, qızdı” (D-226). Bu tip nümunələrdəki “sügilik” sö-

zünün kök morfemi “sügü” ilə eyni fonetik-semantik şaxədə birlə-

şir. Bu mənada “sügilik” sözünün “süngü” şəklində sadələşdiril-

məsini düzgün hesab etmək olar: “Süngünü ocağa saldılar, qızar-

dı” (Zeynalov-Əlizadə nəşri. Bakı, 1988, səh.226).  Yekun olaraq 

qeyd edək ki, müasir ədəbi dilimizdə “süngü” sözü ilkin forma və 

semantikasına uyğun işlənir: süngü – tüfəngin ucuna taxılan kiçik 

qılınc biçimində dəlici silah; süngülü – süngü taxılmış...; “Süngü-

lər açmayan yolu açdın//Qələmindən cavahirat saçdın” (A.Səh-

hət)... 

Köndər. Statistik hesablamalar göstərir ki, “Kitab”ın dilin-

də “nizə” anlamlı “köndər” sözü doqquz dəfə  işlənib: “köndər” 

(bir dəfə). “Aruza bir köndər urdı” (D-302); altmış tutam köndər 

(iki dəfə). “Altmış tutam köndəriηi nə ögərsən, mırdar kafər” (D-

41); ala köndər (iki dəfə). “Dürtüşərkən ala köndəriη ufanmasun!” 

(D-35); ala-ala köndər (bir dəfə). “Ala-ala köndərlər süsəldi” (D-

63); altmış tutam ala köndər (üç dəfə). “Altmış tutam ala köndərin 

qısdı, Aruza bir köndər urdı” (D-302). Qorqudşünaslıqda “köndər” 

və onun  təyinedicisi kimi işlənmiş sözlərin məna yükü, əsasən, 

belə izah olunur: köndər (nizə), ala (iri, böyük), ala-ala (lap bö-

yük), altmış tutam (altmış əl tutacağı ölçüdə uzunluğu olan). Bu-

rada diqqətçəkən detallardan biri də budur ki, “altmış tutam ala 

köndər” ifadəsi həm də Dəli Dondarın bədii təyini daxilində işlə-

nib: “...altmış tutam ala köndəriniη ucında ər bögürdən Qıyan Səl-

cük oğlı  Dəlü Donda çapar yetdi...” (D-60). “Kitab”dakı bu cür 

nümunələr qəhrəman silahı ilə tanınır, silahı ilə  fəxr edir – 

tezisinin düzgün olduğunu qüvvətləndirir. 



 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

476

 

S.Əlizadə  nəşrində (Bakı, 1999) “köndər” sözü “göndər” 



şəklində təqdim olunub. Bu mənada “göndər” sözünü omonim və 

çoxmənalı sözlər başlığı altında şərh etmiş A.Məmmədovaya haqq 

qazandırmaq olar: “I göndər (nizə, mizraq), II göndər (göndərmək, 

yollamaq)”

1

.  


Gürz. Qorqudşünaslıqda “gürz”ün məna yükü, əsasən, belə 

göstərilir: ağır çəkili silah; baş tərəfi enli, ağır dəyənək; dəmirdən 

bir çomaq; topuz... Drezden nüsxəsində həm “güz”, həm də “gürz” 

şəklində    işlənib: “Altı  bərli güz ilə  dəpəsinə qatı tuta urdı” (D-

64);  “...bu güzi maηa veriη!” (D-72). Birinci  nümunədəki “güz” 

sözü Vatikan nüsxəsində “gürz” şəklindədir (S.Əlizadə. Bakı, 

2000, səh.52). Bu mənada “gürz” oxunuş forması  məqbuldur, 

daha doğrusu, təhlil prosesində məhz “gürz” formasından istifadə 

olunmalıdır. “Kitab”da “gürz”sözünün işlənmə  məqamları ilə 

bağlı aşağıdakıları söyləmək olar: 

− özündən əvvəl  heç bir təyinedici sözün iştirakı olmadan 

işlənmə: gürz. “...gürzi maηa veriη!” (D-72); 

− özündən əvvəl müxtəlif mənalı təyinedici sözlərin iştirakı 

ilə, daha dəqiqi, təyini söz birləşmələri tərkibində əsas tərəf kimi 

işlənmə: altı bərli gürz (altı pərli gürz). “Altı bərli gürz ilə dəpəsi-

nə qatı tuta urdı” (D-064); altmış batman gürz (altmış batmanlıq 

gürz)... Ol altmış batman gürzlə Qazılıq qocaya dəpərə tutub 

çaldı” (D-203)... Bu tip  nümunələrdəki “batman” sözü ilə bağlı 

müxtəlif fikirlər var: bir batman = 60 kr; bir batman = 65, 556 kq.; 

− “gürz” sözü cümlənin semantikasını reallaşdıran ən əsas 

detallardan biri kimi çıxış edir: “Qanturalı gürzin gögə atar, enüb 

yerə düşmədin qarvar – tutar” (D-177). Bu,  o deməkdir ki, Oğuz 

igidinin qəhrəmanlığı  həm də “gürz tutma” jestinin ifadəsi kon-

tekstində canlandırılıb. 

− gürz salmaq. “Altmış batman gürz salardı” (D-203). Qor-

qudşünaslıqda “gürz salmaq” ifadəsinin məna yükü dəqiqləşdiril-

məyib. Konkret desək: O.Ç.Gökyay tərtib   etdiyi lüğətdə “gürz 

                                                            

1

 A.Məmmədova. “Dədə Qorqud kitabı”nın leksikası. Bakı, 2009, səh.108. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   152   153   154   155   156   157   158   159   ...   174


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə