Microsoft Word ?Zizxan tanriverdi


“Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası



Yüklə 3.53 Mb.
səhifə32/174
tarix25.06.2018
ölçüsü3.53 Mb.
1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   174

 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

98

 

larının qohumluğu; adları konkret olaraq ifadə olunmuş  Oğuz 



xanımlarının qohumluğu. 

1) Kimliyi qohumluq terminləri və evfemistik ifadələr kon-

tekstində bəlli olan Oğuz xanımlarının qohumluğu 

Heç şübhəsiz ki, “Kitab”ın poetik strukturunda daha çox gö-

rünən, aparıcı obrazlardan biri kimi çıxış edən Oğuz xanımlarının 

qohumluq  əlaqələrinə münasibət bildirmək lazımdır. Bu mənada 

aşağıdakılara diqqət yetirək: 

Dirsə xanın xatunu: I boyda işlənib; ərinə “Dirsə xan” “xan 

babamın göygüsü”, oğlu Buğaca “ay oğul” kimi sözlərlə müraciət 

edən bir obraz kimi görünür; onun qohumluq əlaqələri ilə bağlı 

aşağıdakıları söyləmək olar: 

əri – Dirsə xan 

oğlu – Buğac 



Ulaşın xatunu: “Kitab”da Ulaşın xatunu kimi yox, əsasən, 

Qazanın qarıcıq anası”, “Qazanın anası” kimi təqdim olunur; qo-

humluq əlaqələri də daha çox Qazanla bağlı parçalar kontekstində 

müəyyən olunur: 

əri – Ulaş 

oğlu - Qazan 

oğlu – Qaragünə 

nəvəsi – Uruz (Qazanın oğlu) 

nəvəsi – Qazanın qızı 

nəvəsi –Qarabudaq (Qaragünənin oğlu) 

gəlini – Burla xatun 

qudası – Bayındır (Burla xatunun atası) 

qudasının atası – Qam Ğan (Bayındırın atası) 

nəvələri ailə qurub – Qarabudaq Qazanın qızı ilə evlənib 

nəvəsinin arvadı, kiçik gəlini – Uruzun arvadı 

qardaşı – Aruz 

qardaşı oğlu – Basat  

qardaşı oğlu – Qıyan Selcik 

qardaşı nəvəsi – Dondar (Qıyan Səlcikin oğlu) 

qardaşı gəlini – Qıyan Səlcikin arvadı 




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

99

 

əmizadələri – Baybican, Dəli Qarçar, Banıçiçək 



əmizadəsinin qudası - Baybörə (Baybicanın qudası) 

əmizadəsinin əri – Beyrək (Banıçiçəyin əri) 

əmizadəsinin kürəkəni – Beyrək (Baybicanın kürəkəni) 

Alp Aruzun xatunu: XII boyda ona işarə edilir: “Övrətiŋ-

dənmi ögrəndiŋ sən bu işi, qavat?!” (D-297); qohumluq əlaqələrini 

aşağıdakı kimi bərpa etmək olar: 

əri – Alp Aruz 

oğlu – Qıyan Səlcik 

oğlu – Basat 

nəvəsi – Dondar (Qıyan Səlcikin oğlu) 

gəlini – Qıyan Səlcikin arvadı 

ərinin əmizadələri – Baybican, Dəli Qarçar, Banıçiçək 

baldızı – Aruzun bacısı, Ulaşın arvadı, Qazanın və Qaragü-

nənin anası 

baldızı oğlu – Qazan 

baldızı oğlu – Qaragünə 

baldızı nəvəsi – Uruz 

baldızı nəvəsi – Qarabudaq 

baldızı gəlini – Burla xatun 

baldızının qudası – Bayındır 

baldızının qudasının atası – Qam Ğan 



Duxa qocanın xatunu: V boyda işlənmişdir; daha çox oğlu 

Dəli Domrulla bağlı mikro və makromətnlərdə müşahidə olunur; 

qohumluq əlaqələri aşağıdakı kimidir: 

əri – Duxa qoca 

oğlu – Dəli Domrul 

gəlini – Dəli Domrulun arvadı 

nəvələri – Dəli Domrulun oğulları 

Dəli Domrulun xatunu: V boyda əsas obrazlardan biri kimi 

görünür; tərkibində  həlal, övrət, xatun, yoldaş kimi qohumluq 

terminləri işlənmiş cümlələr onun Dəli Domrulun həyat yoldaşı 

olduğunu aydın  şəkildə göstərir: “Dəli Domrul yüz qırq yıl dəxi 

yoldaşıyla yaş yaşadı” (D-169). Burada maraqlı məqamlardan biri 



 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

100

 

də budur ki, arvadı anlamlı “yoldaşı” sözü yalnız Dəli Domrulun 



xatunu ilə bağlı  işlənib. Dəli Domrulun xatununun qohumluq 

əlaqələri ilə bağlı aşağıdakıları söyləmək olar: 

əri – Dəli Domrul 

qayınatası – Duxa qoca 

qayınanası – Duxa qocanın arvadı 

oğulları – mətndə onlara işarə edilir 

Burada bir cəhəti də qeyd etmək lazım gəlir: Dəli Domrul 

arvadı haqqında danışanda “yad”qızı ifadəsini işlədir: “Yad qızı 

həlalım var, andan mənim iki oğlancığım var...” (D-136). K.Əli-

yev bu cümlənin semantikasına söykənərək Dəli Domrulun xanı-

mının kimliyini müəyyənləşdirir: “Yad qızı ifadəsi Dəli Domrulun 

xanımının kafər düşərgəsindən olmasını tam sübut edir”

1

.  


Araşdırmalar göstərir ki,  Dəli Domrulun xatunu çox sədaqətlidir, 

hətta o, Dəli Domruldan sonra yaşamaq belə istəmir: 

 

                 “Səndən soŋra bir yigidi sevib 



                               varsam, bilə yatsam.  

     Ala yılan olub, məni soqsun!” (D-167) 

Bu misalların semantik yükü Dəli Domrulun xatununun ən 

xarakterik cəhətləri barədə dolğun təəssürat yaradır. Yeri gəlmiş-

kən, o, bu müstəvidə “Ərkəg sinəgi üzərimə qondırmıyam”, - de-

yən Səyrəyin nişanlısı ilə bir sırada durur. 



Qanlı qocanın xatunu: Qanturalının dilindən verilmiş 

“Qadın ana, bəg baba, əsən qaluŋ!” (D-175) cümləsi, yaxud təhki-

yəçi dilindəki “Atasınıŋ - anasınıŋ əllərin öpdi” (D-177) tipli cüm-

lələr Qanlı qocanın xatununun qohumluq əlaqələrindən bəhs 

etməyə imkan verir:  

əri - Qanlı qoca  

oğlu – Qanturalı 

gəlini – Selcan xatun 

qudası – Təkür (Trabzon təkürü, Selcan xatunun atası) 

                                                            

1

 K.Əliyev. Eposun poetikası: “Dədə Qorqud” və “Koroğlu”. Bakı, 2011, səh.81. 




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

101

 

Bəkilin xatunu:  Bəkilə “Altun təxtim ayası, bəgim yigit!”, 

“Yigidim, bəg yigidim!” kimi sözlərlə müraciət edərək onu çox 

yüksək dəyərləndirir; bir sıra cümlələrdə onun Bəkilin arvadı ol-

ması açıq-aydın şəkildə ifadə edilir, bəzən isə bu qohumluq dərə-

cəsi birbaşa onun öz dili ilə canlandırılır: “...Kişi, qoynında yatan 

həlalına sirrin deməzmi olur?”  (D-242) 

əri – Bəkil 

oğlu – Əmran 

oğlu – mətndə ona işarə edilir (Bəkillə bağlı belə bir cümləyə 

rast gəlinir; “Oğlancuqları qarşu gəldi, oxşamadı) 

gəlini – mətndə ona işarə olunur (bax: Əmranın qohumluğu). 



Uşun qocanın xatunu: bir sıra cümlələr onun qohumluğu 

barədə müəyyən təəssürat yaradır (Ana, mən də varayınmı, nə 

deirsən? ...Ağzıŋ  içün öləyim, oğul!): 

əri  - Uşun qoca 

oğlu – Səyrək 

oğlu – Əyrək 

gəlini – Səyrəyin arvadı 

gəlini – Əyrəyin arvadı 



Səyrəyin nişanlısı: qeyd etdiyimiz kimi, ən sədaqətli, ən na-

muslu türk qadınlarının ümumiləşdirilmiş obrazı kimi çıxış edir 

(bax:  Əyrəyin qohumluğu); bir sıra cümlələrin ümumi semantik 

tutumu onun qohumluq əlaqələrinə işıq salır: “Yauqlısı vardı, tez 

dügün-diring etdilər” (Səyrəklə bağlı deyilmiş cümlədir); “Atam-

dan yegrək qayın ata! Anamdan yegrək qayın ana!...” (D-262): 

əri – Səyrək   

qayınatası – Uşun qoca 

qayınanası – Səyrəyin anası 

qaynı – Əyrək 

qaynı arvadı (qayınxatını) - Əyrəyin arvadı 

ərinin  əmiləri – mətnə görə müəyyən olunur (bax: Əyrəyin 

qohumluğu) 

K.Əliyev Səyrəyin xanımının Oğuz elindən olmadığını, kafər 

(kafir – Ə.T.) düşərgəsindən gətirildiyini göstərir: “...Səyrəyin xa-





Dostları ilə paylaş:
1   ...   28   29   30   31   32   33   34   35   ...   174


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə