Microsoft Word ?Zizxan tanriverdi


“Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası



Yüklə 3.53 Mb.
səhifə73/174
tarix25.06.2018
ölçüsü3.53 Mb.
1   ...   69   70   71   72   73   74   75   76   ...   174

 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

223

 

“dönq”(mək)  felinin konversiyası  əsasında yaranıb  − fikri də 



mümkün mülahizələrdən hesab oluna bilər. Bütün bunlar keçmiş 

zaman anlayışlı “dün” zərfinin -dı

4

 qrammatik zaman formasına 



transformasiyasını modelləşdirməyə də imkan verir:  Dün get dün 

= Dünən getdi. Belə bir sistem isə şəxs-xəbərlik şəkilçilərinin şəxs 

əvəzlikləri əsasında  yarandığını təsdiqləyən nümunələrlə səsləşir: 

“Bən bunıη alnına niyə tayaq olurbən – tururbən = Mən niyə 

bunun alnına dayaq olub dururam?” (“Kitab”); “-mən tənqrigə 

sığınur mən = mən tanrıya sığınıram” (M.Kaşğari. “Divan”).  

Keçmiş zamanı ifadə edən -dıq feli sifət şəkilçisi qədim türk 

abidələri, o cümlədən “Kitab”ın dili üçün səciyyəvi olub. Müqayi-

sə və qarşılaşdırmalar göstərir ki, müasir türk dillərində fərqli fo-

netik tərkiblərdə müşahidə olunan bu şəkilçinin etimologiyası ilə 

bağlı müxtəlif fikirlər var: B.Serebrennikovun fikrincə, “-dıq feli 

sifət  şəkilçisi -t və -ik şəkilçilərinin sintezi əsasında yaranıb”

1



S.Əlizadəyə görə, “...-dığı, -digi formalı feli sifətlər nisbət şəkilçi-



ləri ilə  fərqlənir. Həmin  şəkilçilərlə formalaşan feli sifətlərin feli 

adlar, substantivləşmiş  məsdərlər kimi dərk olunması XVI əsrin 

yazı dilində xüsusi nəzərə çarpan qrammatik meyillərdən idi”

2



H.Mirzəzadə isə -dıq feli sifət şəkilçisinə tam başqa prizmadan ya-

naşır: “...Birincilərdən fərqli olaraq -dığı, -digi şəkilçisi tərkib eti-

barilə mürəkkəbdir. Buraya şühudi keçmiş zaman şəkilçisi -dı

 və 



isim düzəldən -q, -k, nəhayət, bir də şəxs sonluğu daxildir. -dığı, -

digi şəkilçisi üçüncü şəxsi ifadə etməsinə baxmayaraq, yerinə görə 

hər üç şəxsin təki və cəminə görə də işlənə bilir

3

; Qeyd edək ki, bu 



fikirlər yuxarıda təqdim etdiyimiz -dıq morfeminin etimoloji  

əsasları ilə  əks qütbdə dayanır. Fikrimizcə, -dıq  şühudi keçmiş 

zaman forması ilə -dıq feli sifət şəkilçisi eyni xətdə birləşir. Daha 

doğrusu, -dıq feli sifət şəkilçisi -dıq şühudi keçmiş zaman şəkilçi-

                                                            

1

  Б.Серебренников,  Н.Гаджиева.  Сравнительно  историческая  грамматика 



тюркских языков. Баку, 1979, стр.230. 

2

 S.Əlizadə. Orta əsrlərdə Azərbaycan yazı dili. Bakı, 1985, səh.69. 



3

 H.Mirzəzadə. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı, 1990, səh.170. 




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

224

 

sindən törəmədir: birincisi, ona görə ki,  hər ikisi fonetik tərkibcə 



eynidir; ikincisi, hər ikisi keçmiş zaman mənasını ifadəetmə  xət-

tində birləşir; üçüncüsü, -duq feli sifət  şəkilçisinin -dıq  şühudi 

keçmiş zaman şəkilçisindən əvvəl yarana bilməsi məntiqə ziddir. 

Qeyd etdiyimiz kimi, -dı

4

 qrammatik zaman forması ilə -dıq keç-



miş zamanın ilkin qrammatik forması eyni semantik  yuvaya da-

xildir.  Bu sistemdə isə “-dı

4

”  şəkilçisi “-dıq



4

”-dan törəmə hesab 

olunur: “-dıq şəkilçisi də vaxtilə zaman şəkilçisi kimi işlənmişdir. 

Başqa sözlə, hazırda dilimizdə şühudi keçmiş zaman şəkilçisi kimi 

məhsuldar olan -dı, -di, -du, -dü qədimdə -dıq formasında  olmuş-

dur.  Zaman keçdikcə q səsi düşmüş,  -dıq, -dı şəklində  sabitləş-

mişdir. Deməli, -dıq formasını -dı  şəkilçisinin adyektiv variantı 

adlandırmaq olar”

1

. Bütün bu qeydləri (eyni zamanda -dıq



4

 feli si-

fət şəkilçisinin -dıqda

4

 və -dıqca



4

 feli bağlama şəkilçilərində iştira-

kını) leksik və qrammatik temporallıq vasitələrinin dinamikası 

kontekstində sistemləşdirək: 

tönq//dönq (Günəşin dönməsini ifadə edən “dön” felinin qə-

dim formaları) → dünq//düη//dün (“dünən” sözünün ilkin forma-

ları) =  -duq, -dük (keçmiş zamanın ilkin qrammatik forması = -dı, 

-di, -du, -dü (şühudi keçmiş zamanın tam sabitləşmiş forması); 

-duq, -dük (keçmiş zamanın ilkin qrammatik forması)  →  -

dıq, -dük (keçmiş zamanı ifadə edən feli sifət  şəkilçisinin ilkin 

forması)→ + mənsubiyyət şəkilçiləri = -dığım

4

, -dığın



4

, -dığı


4

,  -


dığımız

4

, -dığınız



4

, -dıqları

4

 (müasir Azərbaycan  ədəbi dilində 



sabitləşmiş feli sifət şəkilçiləri); 

-duq, -dük (keçmiş zamanı ifadə edən feli sifət  şəkilçisinin 

ilkin forması) → + -da

2

 = -dıqda



4

 (feli bağlama şəkilçisi); 

-duq, -dük (keçmiş zamanı ifadə edən feli sifət  şəkilçisinin 

ilkin forması) → = -ca

2

 = -dıqca



4

 (feli bağlama şəkilçisi). 

Göründüyü kimi, Günəşin hərəkət trayektoriyası ilə bağlı 

olaraq yaranmış sözlər zaman məzmunlu isim və zərfləri, keçmiş 

zamanı ifadə edən -dı

4

 qrammatik şəkilçisini,   keçmiş  zaman   



                                                            

1

 C.Cəfərov. Nitq hissələrində keçid prosesləri. Bakı, 1983, səh.55. 




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

225

 

məfhumunu   özündə   ehtiva   edən  -dıq



4

 (-dığım


4

, -dığın


4

, -dığı


4

,  


-dığımız

4

, -dığınız



4

, -dıqları

4

) feli sifət şəkilçisini, hətta -dıqda



4

, -


dıqca

4

 kimi feli bağlama şəkilçilərini də əhatə edir. 



Dün//gecə, gündüz sözlərini, eyni zamanda fəsil adlarını Gü-

nəşin (işığın) hərəkəti trayektoriyası  və düşmə  dərəcəsi baxımın-

dan nəzərdən keçirək. Bəri başdan qeyd edək ki, M.Kaşğarinin 

“Divan”ında  “qış” sözünün “kışar” (Günəş göyün ortasından çə-

kilsə. Yenə belə deyilir – kışar-kışmak (MK. III, səh.179),  “güz” 

(payız)  sözünün “küzər” (öd küzərdi= mövsüm payızlaşdı. Payız 

fəsli girdi...küzərür – küzərmək. MK.II. səh.113)  şəklində  işlən-

məsinə rast gəlinir. “Kitab”dakı “dan vaxtı, üfüq qızardığı vaxt” 

anlamlı “alar” (“Alar sabah Dirsə xan qalqubanı yerindən uru  

turıb...”) sözü də  həm müəyyən zaman kəsiyini ifadə etməsinə

həm də formasına görə M.Kaşğarinin “Divan”ında işlənmiş kışar 

(qış), küzər (güz-payız) sözləri ilə səsləşir, onlarla eyni semantik 

yuvaya daxil olan sözlərdən biri kimi çıxış edir. Bu mənada günün 

hissəslərini ifadə edən sözlərin (gecə. gündüz...)? həmçinin fəsil 

adlarının (yaz, yay, güz (payız), qış) izahında həmin formaya 

uyğun (kışar – qış; küzər-güz; alar – sübh vaxtı) bərpa məqbul 

hesab oluna bilər. Məsələn, belə:  

− kün//gün (işıq) al + ar = alar (qızarmaq) = alar vaxtı, üfüq 

qızaranda; 

− kün//gün (işıq) tüş//duş+ər=küntüşər//gündüşər →küntüşər 

//qündüşər = küntüş//küntüs  → küntüz = gündüz (gün düzər = 

gündüz modelində də düşünülə bilər); 

− kün//gün (işıq) tön//dön + ər = tönər//dönər = tün//dün 

(gecə); 


− kün//gün (işıq) keç + ər = keçər→keçə = gecə; 

− kün//gün (işıq) yar + ar = yarar (məcazi mənada: göyü iki 

yerə bölər) → yarar → yazar + yaz; 

− kün//gün (işıq) yay + ar = yayar  (işığın çox yayılması, 

işıqlanma dərəcəsinin çox olması) = yay;  

− kün//gün (işıq) + küz (köz) + ər=küzər→küz=güz (payız); 

− kün//gün (işıq) kış//qış + ar = kışar//qışar = kış//qış = qış... 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   69   70   71   72   73   74   75   76   ...   174


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə