Microsoft Word ?Zizxan tanriverdi


“Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası



Yüklə 3.53 Mb.
səhifə80/174
tarix25.06.2018
ölçüsü3.53 Mb.
1   ...   76   77   78   79   80   81   82   83   ...   174

 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

244

 

“ya” morfeminin həmin sözlər üçün praforma olduğunu  ehtimal 



edir; 

− müəllif müxtəlif mənbələrə istinad edərək Altay dillərində-

ki “yaz” sözü ilə digər dillərdəki bahar, bahar fəsli anlamlı sözlə-

rin genetik əlaqəsini təsdiqləyə bilən faktları təqdim edir: яра (bol-

qar),  яр (ukrayna), jaгo (çex), jarz (polyak)... 

B.Məhərrəmlinin izahları, eləcə  də onun istinad etdiyi çox-

saylı mənbələr bir daha sübut edir ki, fəsil anlamlı “yaz” sözünün 

semantikası Günəşin hərəkəti kontekstində araşdı-rılmayıb: 

Azərbaycan folklorşünaslığında “qış” və “yaz” fəsillərinə 

dair  izahlara daha çox rast gəlinir. Bu da,  heç şübhəsiz ki, “Nov-

ruz  bayramı” ilə bağlıdır. Burada bəzi fikirlərə münasibət bildir-

məklə kifayətlənmək olar: 

M.Seyidov ilin fəsillərindən birinin digərini əvəz etməsini tə-

biətin təbii dinamikası baxımından  araşdırarkən “Kosa-kosa” mə-

rasiminin semantikasına söykənir: “Əksliklərin bir-birindən doğ-

ması anlayışına yazla bağlı “Kosa-kosa” mərasimində də rast gəli-

rik. Qışın rəmzi kosa ikicanlıdır: 

 

                            Mənim kosam canlıdır, 



                            Qolları mərcanlıdı,  

                            Kosama əl vurmayın, 

                            Kosam ikicanlıdı. 

Kosa – qış yaza hamilədir. İstər-istəməz o, bu “uşağı” – yazı 

doğmalıdır. Təbii əksliklər arasındakı mübarizə həyatı irəli (yaza, 

yazda yaya və s.) aparır”

1

.  


M.Həkimov “Novruz bayramı”nın səciyyəvi cəhətlərindən 

bəhs edərkən göstərir: “...Oğuz tərəkəmələrinin təqvim hesabında 

qış bahara qədər təxminən aşağıdakı kimi hesablanır: böyük çilə 

(22 dekabr – 19 yanvar), kiçik çilə (20 yanvar – 18 fevral), boz ay 

(19 fevral – 20 mart). Yeni ilə - Novruza hazırlıq məhz böyük çillə 

(çilə  -Ə.T.) çıxandan sonra 40 gün müddətinə davam edir. Yəni 

                                                            

1

 M.Seyidov. Azərbaycan xalqının soykökünü düşünərkən. Bakı, 1989, səh.178. 




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

245

 

təxminən 20 yanvardan sonrakı  gələn çərşənbə,  əslində, Su çər-



şənbəsini əhatə edir. Yəni, əslində, Su, Od çərşənbələri kiçik çillə-

ni (çiləni – Ə.T.) və boz ayın müəyyən gününü əhatə edir...”

1



Müəllifin fikirlərinin davamı olaraq onu da qeyd edək ki, qışın üç 



hissəyə bölünməsi (böyük çilə, kiçik çilə  və boz ay) müasir 

etnoqrafiyamızda eynilə yaşamaqdadır; 

R.Qafarlı Günəş işığını ilkin dünyagörüşü formalaşdıran bir 

varlıq kimi təhlil süzgəcindən keçirir: “İşıq-qaranlıq. Qədim türk-

lər təbiətlə bağlanan bayramlara xüsusi önəm verirdilər. İlk olaraq   

işığın (istinin, xeyirin) mənbəyinə – günəşə, aya, ulduzlara tapınan 

əcdadlarımız bütün zamanlarda başını uca tutmuş, həmişə ümidini 

göylərə dikmiş, təsəllisini göylərdən almış və əllərini göyə qaldı-

rıb göy üzündən pənah diləmişlər.  İşıq–istilik–canlılıq Xeyirin, 

qaranlıq–soyuq–ölüm isə Şərin əlamətləri sayılımışdır...”

2



S.Rzasoyun fikrincə, “mifin ilkin materialını  və  hərəkət di-



namikasını Gündüz – Gecə, Günəş – Ay, Yay (yaz) – Qış (payız) 

və s. ikili qarşıdurma blokları təşkil edir...”

3



Araşdırmalar göstərir ki, konkret zaman kəsiyini ifadə edən 



fəsil adları birbaşa Günəşin hərəkət trayektoriyasına, onun işığının 

düşmə bucağına uyğun şəkildə adlandırılıb. Bu fikrin düzgünlüyü-

nü arqumentləşdirən tutarlı faktlar isə müxtəlif mənbələrdədir. 

Bunlardan biri və birincisi M.Kaşğarinin “Divan”ı hesab oluna 

bilər. Ona görə ki, Günəş işığının çəkilməsinin və ya azalmasının 

“kışar” (qış) (...Günəş göyün ortasından çəkilsə, yenə belə deyilir. 

Kışar – kışmak. MK. III, səh.179), payızın girməsinin “küzər” 

(güz) (...öd küzərdi + mövsüm payızlaşdı, payız fəsli girdi, kü-

zərür – küzərmək. MK. II, səh113) şəklində  ifadəsinə digər qədim 

mənbələrdə, demək olar ki, rast gəlinmir. Ən maraqlısı, həm də ən 

unikal olanı isə budur ki, “Divan”da “kışar” (qış) və “küzər” (güz, 

                                                            

1

 M.Həkimov. Oğuz-Tərəkəmə xalq mərasimləri və meydan tamaşaları. Bakı, 



1997, səh.19. 

2

 R.Qafarlı. Novruz – yaranış, oyanış və yeniləşmə bayramı. Xalq qəzeti, 20 mart 



2013-cü il. 

3

 S.Rzasoy. Oğuz mifinin paradiqmaları. Bakı, 2004, səh.146. 




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

246

 

payız) şəklində işlənmə “yaz” və “yay” fəsil adlarının ilkin forma-



larını da bərpa etməyə imkan verir. Məsələn, belə: yarar//yazar = 

yaz; yayar = yay. M.Kaşğarinin “Divan”ında “yazıl”maq sözünün 

“yaz” mənasında işlənməsinə rast gəlinir ki, bu da bərpa etdiyimiz 

“yarar” (yaz) sözü ilə  həm fonetik tərkib, həm də semantika 

baxımdan oxşardır: 

 

                           “Türlük çəçək yarıldı, 



                           Barçın yadhım kərildi, 

                        

 

                           Uçmak yeri körüldi



                           Tumluğ yana kəlgüsüz” 

 

                                  *    *     * 



 

Yazın gəlişini vəsf edərək deyir ki, əlvan çiçəklər açdı, ipək 

parçadan xalı sərildi, cənnətin yeri göründü, hava qızdı, daha qar, 

soyuq geri gəlməyəcək”

1

. Qarşılaşdırmalar, xüsusən də  mətnin 



semantik yükü “yarılmaq” sözünün “yaz” fəsli ilə bağlı işləndiyini 

açıq-aydın göstərir. 

Türk dilləri üçün səciyyəvi olan yaz, yay, güz (payız) və qış 

sözləri ilə bağlı yuxarıda göstərdiyimiz ilkin formalar (yarar// ya-

zar, yayar, küzər//güzər, kışar) onu deməyə  əsas verir ki, bu 

sözlər, əslində, tarixən Günəşin hərəkətini ifadə edən feillər olub, 

sonrakı dövrlərdə isə zaman məzmunlu isimlərə transformasiya 

edilib. 


Yarar//yazar, yayar, küzər//güzər və kışar sözlərinin seman-

tik yükü açıq-aşkar  şəkildə göstərir ki, bu sözlər Azərbaycanda, 

eyni zamanda  ona yaxın olan türk ərazilərində Günəşin hərəkəti 

və istiliyinin  düşmə dərəcəsini aydın şəkildə, hətta dəqiqliklə ifa-

də edir. Bu mənada ilin fəsillərinin adlarının birbaşa təbiət hadisə-

ləri ilə bağlı olaraq yarandığını astronomiya və dilçiliyə dair fikir-

lər kontekstində nəzərdən keçirək:  

                                                            

1

 M.Kaşğari. “Divanü lüğat-it-türk”. I cild, 2006, səh.179. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   76   77   78   79   80   81   82   83   ...   174


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə