Microsoft Word ?Zizxan tanriverdi


“Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası



Yüklə 3.53 Mb.
səhifə91/174
tarix25.06.2018
ölçüsü3.53 Mb.
1   ...   87   88   89   90   91   92   93   94   ...   174

 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

278

 

Bu parçadakı cümlələr temporallığın sintaktik ifadə vasitə-



si ilə başlanıb (ol gün),  morfoloji ifadə  vasitəsi   ilə (-dı

4

) tamam-



lanır.  Ən maraqlısı isə budur ki, keçmiş zaman mənasını ifadə 

edən bu vasitələrin (ol gün; -dı

4

) hər ikisi təkrarlanır, alliterativ 



tipli qafiyələr kimi çıxış edir. 

Nəqli keçmiş zaman. Şühudi keçmiş zamandan fərqli ola-

raq nəqli keçmişdə icra olunmuş iş və hərəkətin nəticəsini ifadəet-

mə  ən  əsas cəhətlərdən hesab olunur. Azərbaycan dilində      nəqli 

keçmişin  iki   morfoloji  göstəricisi  vardır: -mış

4

; -ıb


4

. İlk olaraq -

mış

4

 nəqli keçmiş zaman göstəricisinə diqqət yetirək. 



Türkoloji  ədəbiyyatda -mış  nəqli keçmiş zaman şəkilçisi-

nin ilkin forması – arxetipi kimi daha çox “-piş// puş” (A.M.Şer-

bak) və “bış” (B.A.Serebrennikov) morfemləri götürülür. 

Müasir  ədəbi dilimiz üçün səciyyəvi olan -mış

4

 nəqli


 

keç-


miş zaman formasının “Kitab”dakı ümumi mənzərəsi, əsasən, aşa-

ğıdakı kimidir: 

I  şəxsin təkində: gəlmişəm. “Bamsı Beyrəgə diləməgə 

gəlmişəm”; 

II  şəxsin təkində: böyimişsən. “Dəpəcə böyimişsən tarıca 

beyniη yoq!”; 

III  şəxsin təkində: dükənmiş: “Xan qızınıη evində qul-

xəlaiq dükənmiş”; ölmişdir. “...Qazan bəg, yedi yaşında bir 

qızcığazım ölmüşdir, kərəm eylə, aηa binmə!”; 

I  şəxsin cəmindəˆbinmişüz. “Tölə-tölə  şahbaz atlarını biz 

binmişüz”; 

II şəxsin cəmində: təsadüf olunmur

III şəxsin cəmində: asi olmuşlar. “...Taş Oğuz bəgləri sizə 

asi olmuşlar, bilmədik”; 

Şəxslər üzrə  təqdim etdiyimiz nümunələr,  əsasən, müasir 

dilimizdə olduğu kimidir. Daha dəqiqi, burada fərq I şəxsin cəmi 

üzrə  şəxs sonluğunda özünü göstərir: -üz (binmişüz) = -ik (min-

mişik). 


“Kitab”ın dilində -mış

4  


nəqli keçmiş zaman şəkilçisini qə-

bul etmiş sözün II şəxsin cəmində  işlənməsinə rast gəlinməməsi 




 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

279

 

isə uyğun sintaktik mühitin olmaması ilə bağlıdır. Yeri gəlmişkən, 



“-mış

4

”+sınız//sız



4

” modeli XVI əsrə  qədərki abidələrimizin dili 

baxımından o qədər də səciyyəvi olmayıb. Hətta  türkoloji ədəbiy-

yatda bir sıra abidələrin dilində, ümumiyyətlə, işlənmədiyi qeyd  

olunur. Məsələn, Ş.Xəlilov XV əsr Azərbaycan yazılı abidəsi “Əs-

rarnamə”nin dilində -mış

4

  şəkilçili nəqli keçmiş zamanın ikinci 



şəxsin cəmində işlənmədiyini göstərir

1

.  



“Kitab”da nəqli keçmişin məna xüsusiyyətləri ilə bağlı aşa-

ğıdakıları söyləmək olar (-mış

4

 formalı nəqli keçmiş nəzərdə tutu-



lur):  

− danışan icra olunmuş iş və hərəkətin qurtardığını, bitdiyi-

ni qəti  şəkildə ifadə edir: “Namərd tayıη al eyləmiş. Oquyuban 

bizi aldılar”;  

−  iş  və  hərəkətin qəti olaraq bitməsini deyil, nəticəyə yö-

nəldilmə  mənasını reallaşdırır: “Gen ətəgüηə, tar qoltuğıηa qısıl-

mağa gəlmişəm”. 

− qeyri-müəyyən vaxtda icra olunmuş iş və hərəkətin nəti-

cəsini ifadə edir: “Beyrəgi Qara Dərvənddə öldürmişlər...” 

“Kitab”ın dilində -mış

4

 nəqli keçmiş zaman şəkilçisinin ardı-



cıl verilmiş cümlələrdə  təkrarlanması ilə yaradılmış ahəngdarlıq, 

melodiyalılıq da diqqəti cəlb edir: 



“-miş+-əm” formasının təkrarı ilə: 

Qarşu yatan qara tağıηı aşmağa gəlmişəm. 

Aqındılı görklü suyıηı keçməgə gəlmişəm.  

Geη  ətəgüηə, tar qoltuğıηa qısılmağa gəlmişəm...” 



“...mış+-san” və “-miş+-sən” formalarının təkrarı ilə: 

“Alan sabah turmışsan, ağ ormana girmişsən. 

Ağ qovağıη budağından yırğayuban keçmişsən

Canbacuğın əkmişsən

Oq cığırın qurmışsan,  

Adın gərdək qomışsan...” 

                                                            

1

  Халилов Ш. Язык азербайджанского письменного памятника XV в. «Асрар-



наме» (морфологические особенности). АКД, Баку, 1974, с.42. 


 

              “Dədə Qorqud”un möcüzələr dünyası 

280

 

Bu parçada qalın saitli “-mış+-san” formasının mətnin ilk və 



son hissələrini zəncirvari olaraq bağlaması da özünü göstərir: 

turmışsan; gəlmişsən, keçmişsən,  əkmişsən,  qurmışsan, qomış-



san. 

“-mış

4

+ -ız

4

” formasının təkrarı ilə: 

...Qazan bəgüη dünlügü altun ban evlərini biz yıqmışuz. 

Tölə-tölə şahbaz atlarını biz binmuşüz. 

Qatar-qatar qızıl dəvəsini biz yetmişüz. 

Qarıcıq anasını biz gətürmişiz. 

Qaza bəηzər qızı-gəlini biz yesir etmişüz 

Qırq yigidlə Qazanıη oğlını biz gətürmişiz

Qırq incə bellü qızla Qazanıη həlalını biz gətürmişiz... 

Bu sintaktik bütövdə ahəngdarlıq yaradan vasitələrin ümumi 

mənzərəsi belədir: “q” samitinin alliterasiyası; “qırq” sözünün işti-

rakı ilə yaradılımış anafora; “biz” sözünün iştirakı ilə yaradılmış  

epifora; “-mış+-ız

4

” formasının istinasız olaraq misraların hamısı-



nın sonunda təkrarlanması... Bu isə o deməkdir ki, yuxarıdakı mət-

nin ahəngdar səslənməsində, eyni zamanda  poetik mənasının qüv-

vətləndirilməsində “-mış

4

+-ız



4

” forması xüsusi çəkiyə malikdir.  

“-mış

4

 + -lar



2”

 formasının təkrarı ilə (bu formaya az təsadüf 

olunur)  

Qanturalıyı ögmişlər.



 

 

Görəlim, xanım, necə ögmişlər... 



  

Bütün bunlar  onu  deməyə   əsas verir ki,  “Kitab”da -mış

4

 

nəqli keçmiş zaman şəkilçisi icra olunmuş iş və hərəkətin nəticə-



sini bildirməklə yanaşı, həm də ahəngdarlıq yaradan, poetik  mə-

nanı qüvvətləndirən bir vasitə kimi çıxış edir. 



-ib

4

 şəkilçili nəqli keçmiş zaman. Bu şəkilçi Türkiyə türk-

cəsində işlənmir, türkmən dilində -ıp

4

, Azərbaycan dilində isə -ıb



4

 

şəklində  sabitləşib. “Kitab”dakı forması isə belədir: -ub, -üb: kə-



silüb. “Kölgəlicə qaba ağacım kəsilübdür”; alınub. “Dünyəlikdə 

bir qardaşım alınubdır”. Deməli, “Kitab”dakı -ub, -üb forması yal-






Dostları ilə paylaş:
1   ...   87   88   89   90   91   92   93   94   ...   174


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə