Mövzu 7: ekspert sistemləRİ



Yüklə 48,43 Kb.
tarix26.09.2017
ölçüsü48,43 Kb.

MÖVZU 7: EKSPERT SİSTEMLƏRİ
Plan

1. Ekspert sistemlərinin təyini

2. Ekspert sistemlərinin strukturu

3. Ekspert sistemlərinin işlənilməsinin mərhələləri

4. Sonlu istifadəçi iləinterfeys

5. Ekspert sistemlərində biliklərintəqdim edilməsi

6. Təqdimat və detallığın səviyyələri
1. Ekspert sistemlərinin təyini

80-ci illərin əvvəllərində süni intellekt üzrə tədqiqalarda “ekspert sistemləri” (ES) adını almış sərbəst istiqamət formalaşmışdır. ES üzrə tədqiqaların məqsədi elə proqramların işlənilməsidir ki, onlar vasitəsilə insan üçün çətin olan məslələrin həllində alınan nəticələr ekspert tərəfindən alınan nəticələrə nə effektivlik nə də keyfiyyət nöqteyi nəzərindən yerini vermir . ES üzrə tədqiqatçılar öz dissiplinlərinin adı üçün “biliklər mühəndisliyi” terminindən istifadə edirlər.

ES texnologiyalarına əsaslanan proqram vasitələri dünyada böyük yayım almışdır. ES-nin vacibliyi aşağıdakılardan ibarətdir:

ES texnologiyaları kompüterlərdə həll olunan və praktiki əhəmiyyətə malik olan məsələlərin dairəsini genişlədir;

ES texnologiyaları ənənəvi proqramlaşmanın qlobal problemlərinin – mürəkkəb əlavələrin işlnilməsinin uzun müddətliyi və yüksək dəyəri – həllində vacib bir vasitədir.

İşlənilmənin dəyərini yüksəldən mürəkkəb sistemlərin müşaiyyətinin yüksək dəyəri; proqramların təkrar istifadəsinin aşağı səviyyəsi və s.

ES texnologiyasının ənənvi proqramlaşdırma texnologiyası ilə birləşməsi proqram məhsullarına aşağıdakılar hesabına yeni keyfiyyətlər əlavə edir: proqramçı yox, istifadəçi tərəfindən əlavələrin dinamik modifikasiyasının təchizatı; əlavələrin daha çox “şəffaflığı”; daha yaxşı qrafika; interfeys və qarşılıqlı əlaqə.

ES-lərin tətbiq sahələri:

Layihələndirmə, işlənilmə, paylanma, satış, dəstək və xidmətin bütün fazalarında ES-lər aparıcı rol oynayacaqlar;

Kommersiya распространение alan ES texnologiyası hazır intellektual, qarşılıqlı əlaqədə olan modullardan əlavələrə inteqrasiyada inqilabi sıçrayışı təmin edəcək.

ES-lər formalizə olunmamış məsələlər üçün təmin edilmişdir, yəni ES-lər formalizə olunmuş məsələlərin həllinə yönəlmiş proqramların işlənilməsinə ənənəvi yanaşmanı rədd və əvəz etmir.

Formalizə olunmamış məsələlər aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:

İlkin verilənlərin səhvliyi, müxtəlifmənalılığı, qeyritamlılığı və ziddiyyətliliyi;

Problem oblastı və həll olunan məsələ haqqında bilikləri səhvliyi, müxtəlifmənalılığı, qeyritamlılığı və ziddiyyətliliyi;

Həll fəzasının böyük ölçüləri;

Dinamik dəyişən bilik və verilənlər.

Qeyd etmək lazımdır ki, formalizə olunmamış məsələlər böyük və vacib sinif kimi təqdim olunurlar.

ES-lər verilənlərin işlənilmə sistemlrindən onunla fərqlənir ki, burada təqdimatın simvol (ədədi yox) üsulu,simvollu nəticə və həllin evristik axtarışı istifadə edilir.

ES-ləri yalnız mürəkkəbpraktiki məsələlərin həlli üçün tətbiq olunurlar. Həllin keyfiyyəti və səmərəliliyi baxımndan insan-ekspertdən heç də fərqənmir. ES-in həlləri “şəffafliğa” malikdir, yəni keyfiyyətli səbiyyədə istifadəçiyə izah edilə bilərlər. ES-rin bu keyfiyyəti öz bilikləri və nəticələri haqqında mülahizə qurmaq qabiliyyəti ilə təchiz edilir. Qeyd etmək lazımdır ki, hal-hazırda ES-ləri texnologiyası müxtəlif problem sahələrdə (mliyyə, neft və qaz sənayesi, energetika, transport, farmacevtika, metallurgiya, kimya, telekomminikasiyalar və s.) məsələlərin müxtəlif tiplərinin həllində istifadə edilir (interpretasiya, diaqnostika, planlaşdırma, nəzarət, instruktaj, idarəetmə və s.).
2. ES-lərin strukturu

Tipik stati ES aşağıdakı əsas komponentlərdən ibarətdir:

İnterpretator

Verilənlər bazası adlanan işçi yaddaş

Biliklər bazası

Biliklərin qəbul edilməsi komponentləri

İzah edici komponent

Dialoq komponenti



Verilənlər bazası (işçi yaddaş) həll edilən məsələnin cari zamanında ilkin və ara verilənlərin saxlanılması üçün təyin edilib.

Biiklər bazası baxılan oblastı təsvir edən uzunmeddətli verilənlərin və bu oblastın verilənlərin məqsədəuyğun dəyişdirilmələrini təsvir edən qaydaların saxlanılması üçün təyin edilib.

İnterpretator işçi yaddaşda olan ilkin verilənlərdən bə biliklər bazasındakı biliklərdən istifadə edərək qaydaların elə ardıcıllığını formallaşdırır ki, onlar ilkin verilənlərə tətbiq olunaraq məsələnin həllinə gətirib çıxarır.

Biliklərin əldə olunması komponenti ekspert-istifadəşi tərəfindən yerinə yetirilən ES-ni biliklərlə doldurulması prosesini avtomatlaşdırır.

İzah edici komponent sistem tərəfindən həllin alınmasını və bu zaman hansı biliklərdən istifadə etdiyini izah edir ki, bu da ekspert üçün sistemin testləşdirilməsini asanlaşdırır və alınmış nəticəyə istifadəçinin etibarını artırır.

Dialoq komponenti məsələnin həlli və işin nəticəsində biliklərin alınma prosesi zamanı istifadəçi ilə dostcasına ünsiyyətə yönəldilib.

Ekspert sisteminin işlənilməsində bu ixtisasların nümayəndələri iştirak edir:

Problem oblastda ekspert;

Biliklər mühəndisi – ES-nin işlənilməsi üzrə mütəxəssis;

Alətlər vasitələrini işləyən proqramçı.

Qeyd etmək lazımdır ki, iştirakçılar arasında biliklər mühəndisinin olmaması (yəni onların proqramçılarla əvəzi) ya ES-nin yaradılma prosesini uğursuz edir, ya da əhəmiyyətli dərəcədə onu uzadır.

Ekspert problem oblastını xarakterizə edən bilikləri (verilənləri və qaydaları)təyin edir, biliklərin tamlığını və düzgünlüyünü təmin edir.

Biliklər üzrə mühəndis ES-in işində zəruri olan bilikləri aşkarlandırmağa və strukturlaşdırmağa espertə köməklik göstərir; verilən problem oblastı üçün ən yararlı İS-in seçimini yerinə yetirir, və bu İS-də biliklərin təqdim üsulunu təyin edir; standart funksiyaları (bu problem oblastı üçün tipik olan) seçir və proqramlaşdırır (ənənəvi üsullarla).

Proqramçı ES-nin bütün komponentlərini tərkibində saxlayan IS-ni işləyir və sonra istifadə olunan mühit ilə birləşdirir.

ES-ri ikirejimdə işləyir: biliklərin əldə edilməsi rejimi və məsələnin həll olunması rejimi. Biliklərin əldə edilməsi rejimində ES ilə ünsiyyəti ekspert yerinə yetirir (biliklər üzrə mühəndis vasitəsilə).Bu re jimdə eispert biliklərinəldə edilmə komponentindən istifadə edərək, sistemi biliklərlə doldurur ki, sonradan bu biliklər problem oblastından məsələləri sərbəst (ekspertsiz) həll etməyə imkan verəcək. Ekspert problem oblastını verilənvə qaydalartoplusu kimi təsvir edir. Verilənlər obyektləri, onların xarakteristikalarını, ekspertiza sahəsində mövcud olan qiymətləri təyin edir.Qaydalar problem oblastı üçün xarakter olan verilənlərlə manipulyasiya üsularını təyin edir.

Qeyd edək ki, ənənəvi yanaşmada biliklərin əldə edilməsi rejiminə proqramçı ilə yerinə yetirilən alqoritmizasiya, proqramlaşdırma və işləmə mərhələləri uyğundur. Beləliklə, ənənvi yanaşmadan fərqli olaraq ES-də proqramların layihləndirilməsini proqramçı yox ekspert yerinə yetirir.

Konsultasiya rejimində ES-lə ünsiyyəti nəticə və ya nəticənin alınma üsulu ilə maraqlanan sonlu istifadəçi yerinə yetirir. Qeyd etmək lazımdır ki, ES-in təyinatıdan asılı olaraq verilən problem oblastında istifadəçi mütəxəssis ola da bilər (bu təsadüfdə o, nəticəni əldə edə bilməyərək ES-nə müraciət edir) olmaya da bilər (bu təsadüfdə istifadəçi özü də nəticəni ala bilər, lakin ES-nə ona görə müraciət edir ki, nəticənin alınmasını tezləşdirsin və ya bezdirən işləri ES-nin üzərinə qoysun). Konsultasiya rejimində məsələ haqqında verilənlər dialoq komponentinin işlnilməsindən sonra işçi yaddaşa daxil olur. İnterpretator işçi yaddaşdan olan giriş verilənlər, problem oblastından ümumi verilənlər və biliklər bazasından qaydalar əsasında məsələnin həllini formalaşdırır. Məsələnin həlli zamanı ES əvvəlcədən əməliyyatlar ardıcıllığını qurub sonra onu yerinə yetirir.


3. ES-nin işləmə mərhələləri

ES-nin işləməsi adi proqram məhsulunun işləməsindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir. ES-rin yaradılma təcrübəsi onu göstərir ki, ənənəvi proqramlaşdırmada qəbul olan metodologiyanın istifadəsi ya ES-in yaradılma prosesini çox uzadır, ya da ümumiyyətlə mənfi nəticəyə gətirib çıxarır.

ES-dən yalnız onda istifadə etmək lazımdır ki, bu zaman ES-in layıhələndirilməsi mümkündür və həll olunan məsələyə biliklər mühəndisliyi metodları müvafiqdir. Bu və ya digər əlavəyə ES-nin işlənilməsinin mümkün olması üçün növbəti tələblərin eyni vaxtda yerinə yetirilməsi zəruridir:

Verilən oblastda başlayan mütəxəssislərə nisbətən məsələni daha yaxşı həll edən ekspertlər mövcuddur;

Ekspertlər təqdim edilən həllin qiymətləndirilməsində razıdır, yoxsa işlənilmiş ES-nin keyfiyyətini yoxlamaq olmaz;

Ekspertlər onlar tərəfindən isitfadə edilən metodları təbii dildə ifadə və izah edə bilirlər, çünki əks halda düzgün deyil ki, ekspertlərin bilikləri “çıxarılıb” ES-nə daxil ediləcəkdir.

Məsələnin həlli hərəkətləri yox yalnız mülahizələri tələb edir;

Məsələ çox da mürəkkəb olmamalıdır (yəni onun həlli ekspertin bir neçə saatını və ya gününü almalıdır);

Məsələ formal görünüşdə olmasa da yenə də kifayət qədər anlaşılan və strukturlaşmış sahəyə aid olmalıdır, yəni əsas anlayışlar, münasibətlər və məsələnin həllinin alınmasıın məlum (heç olmasa ekspert üçün) üsulları seçilməlidir;

Məsələnin həlli “sağlam düşüncədən” (yəni istənilən normal insan tərəfindən istifadə edilən dünya və onun fəaliyyət üsulları haqqında ümumi biliklərin geniş spektri) o qədər də yüksək dərəcədə istifadə etməməlidir, çünki belə bilikləri süni intellekt sistemlərinə daxil etmək hələ ki mümkün deyil.

ES-inverilən əlavədə istifadəsi mümkün ola bilər, lakin bu istifadə sərfəli deyil. ES-in tətbiqi növbəti faktorların biri ilə sərfəli ola bilər:

Məsələninhəlli əhəmiyyətli səmərə, məsələn, iqtisadi, gətirəcək;

Ekspert-insandan istifadə mümkün deyil (səbəbləri: ya ekspertlərin kifayət qədər sayda olmaması və ya ekspertizanın eyni zamanda bir neçə yerdə aparılma zəruriyyəti);

ES-nin istifadəsi o təsadüflərdə məqsədəuyğundur ki, informasiyanın ekspertə ötürülməsi zamanı vaxtın və ya informasiyanın mümkünsüz itkisi baş verir;

ES-nin istifadəsi məsələnin həllinin insan üçün düşmən mühitdə tapılması zəruriyyətində məqsədəuyğyndur.

Əlavə ES metodlarına o zaman uyğundur ki, əgər həll edilən məsələ növbəti xarakteristikalar toplusuna malikdir:

1. məsələ riyazi metodlarda və ənənəvi proqramlaşdırmada qəbul olunduğu kimi ədədlərlə yox, təbii yolla simvollarla manipulyasiya vasitəsilə həll edilə bilər;

2. məsələnin təbiəti alqoritmik yox evristik olmalıdır, yəni onun həlli evristik qaydaların tətbiqini tələb etməlidir. Bəzi formal prosedurlar vasitəsilə həll oluna bilən məsələlər ES-in tətbiqi üçün yararlı deyil;

3. məsələ kifayyət qədər mürəkkəb olmalıdır ki, ES-in işlənilməsinə verilən xərclər üçün bəraət qazanılsın. Lakin məsələ elə mürəkkəblikdə olmalıdır ki, ES onu həll edə bilsin;

4. məsələ ES metodlarının həlli ilə kifayət qədər dar və praktiki cəhətdən əhəmiyyətli olmalıdır.

ES-in işlənilməsində “dərhal prototip” konsepsiyasından istifadə edilir. Bu konsepsiyanın məğzi ondan ibarətdir ki, işçilər sonlu məhsulun tez qurulmasına cəhd atmır. İlkin mərhələdə onlar ES-in prototipini (prototiplərini) yaradır. Prototiplər iki ziddiyyətli tələbləri ödəməlidir: bir tərəfdən onlar konkret əlavənin tipik məsələlərini həll etməlidir, digər tərəfdən isə - onların işləmələrinin zamanı və əmək tutumu çox cüzi olmalıdır. Bu tələbləri ödənilməsi üçün prototipin yaradılması zamanı layihələndirmə prosesini tezləşdirən müxtlif vasitələrdən istifadə edilir.

Prototip verilən əlavə üçün biliklər mühəndisliyi metodlarının yararlılığını göstərməlidir. Uğurlu olarsa eksper biliklər üzrə mühəndislə bərabər problem sahəsi haqqında prototipin biliklərini genişlədir. Uğursuz olduqda yeni protoripin işlənilməsi lazım ola bilər, və ya belə bir fikir irəli sürülər ki, verilən əlavə üçün ES-nin metodları ümumiyyətlə yararsızdır. Biliklərin artırılması ilə prototip artıq verilən əlavənin bütün məsələlərini həll edə bilər. Protoripin sonlu məhsula Преобразование ES-in aşağı səviyyə dillərində yenidən proqramlaşdırılmasına gətirib çıxarır ki, bu da ES-in tezliyini və tələb olunan yaddaşın azaldılmasını təmin edir.

ES-in yaradılması zamanı onların işlənilməsinin 6 mərhələdən ibarət müəyyən texnologiyası qurulmuşdur: identifikasiya, konseptualizasiya, dormalizasiya, yerinə yetirilmə, test, təcrübi istismar.

İdentifikasiya mərhələsində həll olunan məsələlər təyin olunur, layihələrin məqsədləri açıqlanır, ekspertlər və istifadəçilər tipləri müəyyən olunur.

Konseptualizasiya mərhələsində problem oblastının məzmuni təhlili aparılır, istifadə olunan anlayışlar və qarşılıqlı əlaqələr açıqlanır, məsələlərin həll metodları müəyyən olunur.

Formalizasiya mərhələsində İS-lər seçilir, biliklərin bütün növlərinin təqdim olunma metodları təyin olunur, əsas anlayışlar formalizə edilir, biliklərin interpretasiya üsulları müəyyən olunur, sistemin işi modelləşdirilir və s.


4. Biliklərin ekspert sistemlərində təqdimatı

Biliklərin təqdimatı zamanı birinci və ən əsas sual – biliklərin məzmunun təyinidir, yəni ES-də “NƏYİ TƏQDİM ETMƏK”dir. İkinci sual “NECƏ TƏQDİM ETMƏK”dir. Bu iki problem müstəqil deyil. Doğrudanda, təqdimatın seçilmiş üsulu prisipcə yararsız və ya bəzi biliklərin ifadəsi üçün səmərəsiz ola bilər.

“NECƏ TƏQDİM ETMƏK” sualını iki müstəqil məsələyə bölmək olar: bilikləri necə təşkil etmək (strukturlaşdırmaq) və seçilmiş formalizmdə bilikləri necə təqdim etmək.

Beləliklə, biliklərin təqdimatı zamanı ortaya çıxan suallar dairəsi bunlardan ibarətdir:

1. təqdim edilən biliklərin məzmunun təyini;

2. biliklərin təşkili;

3. təqdimatın modelinin təyini.

Biliklərin məzmunu bu faktorlarla təyin olunur:

1. problem mühiti;

2. ES-nin arxitekturası;

3. stifadəçilərin tələblərir və məqsədləri;

4. ünsiyyət dili.

Statik ES-nin fəaliyyəti üçün bu biliklər tələb olunur:

1. interpretator tərəfindən istifadə edilən məsələnin həll prosesi haqqında biliklər (yəni idarə edən biliklər);

2. linqvistik prosessorun (dialoq omponenti) istifadə etdiyi ünsiyyət dili və dialoqun təşkili üsulları haqqında biliklər;

3. biliklərin əldə edilməsi komponentinin istifadə etdiyi biliklərin təqdimat və modifikasiya üsulları haqqında biliklər;

4. izah edən komponentin istifadə etdiyi struktur və idarə bilikləri.

Dinamik ES-ri üçün növbəti əlavə biliklər lazımdır:

1. xarici mühitlə qarşılıqlı əlaqə metodları haqqında biliklər;

2. xarici mühit modeli haqqında biliklər.

İstifadəçinin tələblərinin biliklərin məzmunundan asılılığı aşağıdaklarda aşkar olunur:

1. istifadəçi məsələlərin ümumi toplusundan hansı məsələ və verilənlərlə işləmək istəyir;

2. daha üstün həll metod və üsulları hansılardır;

3. nəticələrin sayı və onların alınma üsullarına qoyulan hansı məhdudiyyətlərlə məsələ həll olunmalıdır;

4. ünsiyyət dilinə və dialoqun təşkilinə tələblər hansılardır;

5. istifadəçiyə доступная problem sahəsi haqqında biliklərin konkretlik dərəcəsi nə qədərdir;

6. istifadəçilərin məqsədləri nədir.

Unsiyyət dili haqqında biliklərin məzmunu necə ki, ünsiyyət dili, elə də izahlılığın tələb olunan səviyysindən asılıdır.

ES-in arxitekturasından asılı olaraq bilikləri interpretə olunanlara və olunmayanlara bölmək lazımdır. Birinci tipə elə biliklər aiddir ki, onları inrpretator iterpretə edə bilsin. Qalanları ikinci tipə aiddir. İnterpretator onlrın strukturunu və məzmununu tanımır. Əgər bu biliklər sistemin hansısa komponenti tərəfindən stifadə edilirsə o, bu bilikləri “dərk etmir”. Interpretə olunmayan biliklər ünsiyyət dilinin qrammatikası və leksikası haqqında informasiyanı, dialoqun strukturu haqqında informasiyanı saxlayan köməkçi və dəstək verən biliklərə bölünür. Köməkçi biliklər təbii dilkomponenti ilə işlənilir, lakin bu işləməni interpretator dərk etmir, çünki giriş məlumatların işlənilməsinin bu mərhələsi ekspertizanın aparılması üçün köməkçidir. Dəstək verən biliklər sistemin yaradılmasında və izahatların aparlmasında istifadə edilir. Dəstək verən biliklər interpretə olunan biliklərin və sistemin hərəkətlərinin təsviri rolunu yerinə yetirirlər və texnoloji və semantik biliklərə bölünürlər. Texnoloji dəstək verən biliklər təsvir olunan biliklərin yaradılma vaxtı, müəllifi və s. haqqında məlumatlardan ibarətdir. Semantik dəstək verən biliklər onların məna təsvirindən ibarətdir. Onlar biliklərin daxil edilmə səbəbləri, təyinatları haqqında informasiyanı verir, və biliklərin stifadə üsulunu və alınan effekti təsvir edir. Dəstək verən biliklər təsviri xarakter daşıyır.

İnterpretəolunan bilikləri predmet, idarəedən və təsvir haqqında biliklərə bölmək olar. Təsvir haqqında biliklər sistemdə interpretə olunan biliklərin təqdimatı haqqında məlumatlardan ibarətdir. Predmet biləklər predmet sahəsi haqqında verilənlərdən və qiyulan məsələlərin həlli zamanı bu verilənlərin dəyişdirilmiş üsullarından ibarətdir. Predmet biləklər öz növbəsində təsvir edicilərə və ümumilikdə predmet biliklərə bölünür. Təsvir edicilər predmet bililəri haqqında müəyyən informasiyadan (göstəricilər, ölçülər və s.) ibarətdir. Ümumilikdə predmet biliklər faklara və yerinə yetirilən mülahizələrə bölünür. Faktlar məğzlərin və predmet səhəsinin xarakteristikalarının mümkün qiymətlərini təyin edir. Yerinə yetirilən mülahizələr məsələnin həlli zamanı predmet sahəsinin təsvirinin dəyişdirilməsi haqqında inormasiyadan ibarətdir. Digər sözlərlə yerinə yetirilən mülahizələr işləmə prosedurlarını verən biliklərdir.



İdarəedən biliklər fokus və həll edən biliklərə bölünür. Fokus biliklər bu və digər situasiyada hansı biliklərdən istifadə etməyi təsvir edir. Adət fokus biliklər daha perspektiv obyekt və ya hipotezlər haqqında informasiyadan ibarətdir. Həll edən biliklər strategiyaların və ya evristikaların seçimi üçün tətbiq edilir.
: images -> muhazireler
muhazireler -> Ii fəSİl hüquq: ÄnlayişI, normalari, sahəLƏRİ
muhazireler -> İnformasiya iqtisadiyyatının yaranması tarixi. Müasir cəmiyyətin sosioloji konsepsiyaları
muhazireler -> MühaziRƏ 2: MÜASİr ehm- ləRİn təSNİfati
muhazireler -> İnformasiya iqtisadiyyatının kateqoriyaları: kapital və bölgü Kapital nəzəriyyələri Kreativ kapital
muhazireler -> İnformasiya mikroiqtisadiyyatının əsas xüsusiyyətləri
muhazireler -> Mühazirə İnformasiya emalının inkişaf tarixi İnformasiya sistemlərinin inkişaf tarixi
muhazireler -> Mövzu 8: BİLİKLƏRİn təQDİm ediLMƏSİNİn produksion modeli Plan
muhazireler -> Mövzu 2: perspektiv təDQİqatlar və İntellektual sistemləRİN İŞLƏNİLMƏLƏRİ VƏ İntellektual hesablamalar texnologiyalarinin model və metodlari
muhazireler -> Yeni İnformasiya texnologiyalari
muhazireler -> Mövzu 11: evolyusion hesablamalar


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə