Mühazirə Sitologiya-ümumbioloji və tibbi təlim kimi. Hüceyrə nəzəriyyəsi: formalaşma mərhələləri, əsas müddəaları, biologiya və təbabətdə əhəmiyyəti



Yüklə 170.69 Kb.
səhifə1/3
tarix05.03.2018
ölçüsü170.69 Kb.
növüMühazirə
  1   2   3

Mühazirə 1.

Sitologiya-ümumbioloji və tibbi təlim kimi.

Hüceyrə nəzəriyyəsi: formalaşma mərhələləri, əsas müddəaları, biologiya və təbabətdə əhəmiyyəti.

Əsas hüceyrə kompartmentləri.

Hüceyrə zarının quruluşu və vəzifələri.

Kortikal sitoplazma və sitoskelet elementləri.

Hüceyrənin hərəkət mexanizmi.

Hüceyrə mərkəzi.

Mitoxondri

Sitologiyanın [yunanca (Y.): kytos hüceyrə, logos - elm] inkişafında əsas mərhələlərdən biri hüceyrə nəzəriyyəsinin formalaşması olmuşdur.

XVII əsrin əvvəllərində italyan alimi Qaliley icad etdiyi ikilinzalı silindrik boru (teleskop) vasitəsilə səma cisimlərinin vəziyyətini araşdırmaqla yanaşı, həşəratların da quruluşunu öyrənməyə çalışmış və sonralar onların kiçik ölçülü göz almalarının strukturunu heyrətamiz dərəcədə dəqiqliklə təsvir etmişdir. Ancaq onun canlı orqanizmlərin öyrənilməsi sahəsində əldə etdiyi uğurlar astronomiya elminə gətirdiyi yeniliklərlə müqayisədə az olmuşdur.

XVII əsrin ikinci yarısında fıziklər arasında işığın hansı xüsusiyyətə (dalğa və ya korpuskulyar) malik olması haqqında davam edən mübahisələr mikroskopun kəşfınə səbəb oldu. Beləliklə, canlı orqanizmlərin incə quruluşunu öyrənmək üçün geniş imkanlar yarandı.


Şəkil 1.1.

Hüceyrə haqqında ilkin məlumatlar ingilis fıziki Robert Huka məxsusdur. O, özünün düzəltdiyi mikroskopda ağac qabığının nazik kəsiyini tədqiq edərkən onun bir-birindən arakəsmələr (divarlar) vasitəsilə ayrılmış hissəciklərdən ibarət olduğunu aşkar edərək şəklini çəkmiş (şək. 1.1) və bu hissəcikləri "cellulae" adlandırmışdır. Latınca (L.) "cellula" kiçik otaq, hücrə mənasında işlədilir. Hazırda istifadə etdiyimiz "hüceyrə " termini belə yaranmışdır.

R.Hukun kəşfi onun bir çox tərəfdarları (M.Malpigi, A.Levenhuk, N.Qryu, F.Fantana və b.) tərəfındən təsdiq olunsa da canlı orqanizmlərin hüceyrələrdən təşkil olunduğu hələ də aydınlaşmamış qalırdı.

XIX əsrin əvvəllərindən mikroskopik texnikanın sürətli inkişafı hüceyrələrin quruluşu haqqında tam yeni məlumatların əldə olunması ilə nəticələndi. Yan Purkinye (1830) müəyyən etdi ki, hüceyrənin fəaliyyəti üçün mühüm olan elementlər onun divarında yox, protoplazmasında yerləşirlər. Bundan cəmi bir il sonra Robert Broun bitki hüceyrələrinin protoplazmasında "kürəvi strukturun" - nüvənin olduğunu göstərdi.

Teodor Şvann (1839) heyvan və Matias Şlayden isə bitki hüceyrələrinin tədqiqi zamanı əldə etdikləri məlumatları yekunlaşdıraraq hüceyrə nəzəriyyəsinin ilk iki müddəasını irəli sürdülər:


Bütün orqanizmlər bir və ya çox hüceyrədən ibarətdirlər.

Hüceyrə bütün orqanizmlərin təşkilində iştirak edən ilk canlı vahiddir.
Əldə olunan yeniliklərə baxmayaraq hüceyrənin necə yaranması sual altında qalırdı. M.Şlayden hesab edirdi ki, hüceyrələr öz tərkiblərində olan dənəvər substratdan yenidən yaranırlar (sitoblastema nəzəriyyəsi). Öz-özünə törəmənin qəti əleyhinə olan alman alimi Rudolf Virxoff hüceyrələrin böyümə və bölünməsinə həsr olunmuş işlərini yekunlaşdıraraq 1858-ci ildə "Hüceyrə patologiyası" əsərində hüceyrə nəzəriyyəsinin üçüncü müddəası kimi qəbul olunmuş aşağıdakı nəticəyə gəldi:


Bütün hüceyrələr özündən əvvəlki hüceyrədən törənirlər.
Son olaraq onu qeyd etmək lazımdır ki, hüceyrə nəzəriyyəsi sitologiya, embriologiya, histologiya və fıziologiyanın fundamental əsaslar üzərində inkişafına başlanğıc vermişdir.

Hal-hazırda əsasən iki növ: prokariot və eukariot hüceyrə tipi ayırd edilir. Prokariot (Y.: pro-ön, +karyon-nüvə) hüceyrələrə ancaq bakteriyalarda təsadüf edilir. Bu hüceyrələr kiçik ölçüyə (1 mkm) və sadə quruluşa malikdirlər. Prokariot hüceyrənin əsas fərqləndirici xüsusiyyəti genetik materialı özündə saxlayan dezoksiribonuklein turşusunu (DNTni) sitoplazmadan ayıran nüvə örtüyünə malik olmamasıdır. Bununla yanaşı, bu hüceyrələrin sitoplazmasında orqanellərə və sitoskelet elementlərinə də təsadüf edilmir.

Eukariot (Y.: eu-yaxşı,+karyon) hüceyrələr daha böyük ölçüyə (böyük əksəriyyəti 5-50 mkm) və genetik materialı sitoplazmadan ayıran nüvə örtüyünə malikdirlər. Bu hüceyrələrin tərkibində müxtəlif funksiyaların yerinə yetirilməsi üçün ixtisaslaşmış orqanellər, sitoskelet elementləri və genetik materialla əlaqəli histonlar vardır. Göstərilən fərqlərin olmasına baxmayaraq canlı materiyaya xas olan əlamətlərin (genetik informasiyanın DNT-də yerləşməsi, hüceyrə zarı ilə əhatə olunması, enerji metabolizminin uyğun mexanizmlərə əsaslanması) molekulyar əsasları prokariot və eukariot hüceyrələrdə, demək olar ki, eynidir. Bu xüsusiyyət hər iki tip hüceyrələrin ümumi mənşəyə malik olduğunu göstərməklə yanaşı, bir hüceyrə tipində müəyyən olunmuş qanunauyğunluqları digər hüceyrə tipinə də şamil etməyə əsas verir.

İnsan orqanizmində 200-dən çox differensiasiya etmiş hüceyrə tipi olduğu müəyyən edilmişdir. Onların hər birinin müəyyən hüdud daxilində dəyişə bilən forması, ölçüsü, daxili quruluşu və funksiyaları vardır. Hər bir hüceyrə tipinə xas olan xüsusiyyətlərin formalaşmasında qazların diffuziyası, qidalı maddələrin və mübadilə məhsullarının nəqli üçün optimal şəraitin yaradılması ilə yanaşı, onları əhatə edən mühitin tərkibi xüsusi rol oynayır. Hüceyrələrin formalaşması zamanı gözlənilən ən mühüm prinsiplərdən biri kiçik həcmdə mümkün qədər geniş mübadilə səthinə malik strukturların yaranmasıdır.

Canlı materiya - protoplazma iki hissədən: sitoplazma (Y.: plazma əmələ gətirmək) və nüvədən (Y.: nux fındıq ləpəsi, dənəsi) təşkil olunmuşdur. Birinci - hüceyrə zarı, ikinci isə nüvə örtüyü ilə hüdudlanır, yəni sitoplazmaya hüceyrə zarı ilə nüvəörtüyü arasında yerləşən törəmələr aid edilir (şək. 1.2).

Şəkil 1.2



Sitoplazma daxilində bioloji zar ilə əhatə olunan hissələr vakuoloplazma adlanır. Bunlara lizosomlar, mitoxondrilər, peroksisomlar, endosomlar, sekretor və nəqliyyat qovuqcuqları, endoplazmatik şəbəkə, Holci kompleksi aiddirlər. Bu törəmələrin hər birini əhatə edən bioloji zarın seçici keçiricilik qabiliyyəti onlara xas olan funksiyaların yerinə yetirilməsi üçün lazımi mühit yaradır. Sitoplazmanın vakuoloplazmaya aid edilən törəmələr arasında qalan hissəsini göstərmək üçün "sitozol" və ya "hialoplazma" terminlərindən istifadə olunur. Qeyd etmək lazımdır ki, "sitozol" termini ilkin olaraq biokimyəvi termin kimi sentrifuqalaşdırmadan sonra hüceyrənin orqanel və hissəciklərinin üzərində qalan maye hissəni göstərmək üçün işlədilmişdir. Morfoloji işlərdə "sitozol" termini elektron-mikroskopik olaraq hüceyrənin amorf maddəsi və ya matriksi mənasında işlədilir. Onun tərkibinə suda həll olmuş və ya suspenziya halında yerləşən üzvi və qeyri-üzvi maddələr, ribosomlar, sitoskeletin tərkibinə daxil olan fılamentlər, filamentar quruluşa malik olan orqanellər (sentriollar) daxil edilir (şək. 1.2). Hialoplazma və sitozol terminləri sinonim kimi işlədilmir və ancaq işıq mikroskopu vasitəsilə aparılan tədqiqatlarda istifadə olunur. Hüceyrə daxilində işıq mikroskopu ilə görünən hissəciklərin (nüvə və orqanellərin) arasında qalan sitoplazma hialoplazma adlanır. Hüceyrə daxilində ən böyük orqanel sitoplazmadan nüvə örtüyü ilə ayrılmış nüvədir (şək. 1.2). O, hüceyrənin genetik materialı yerləşən xromatindən, ribosomal RNT-nin sintez mərkəzi olan nüvəcikdən, nüvə matriksi və nüvə hissəciklərindən təşkil olunmuş nukleoplazmadan ibarətdir. Əksər somatik hüceyrələr təknüvəli hüceyrələrdir. Ancaq, bəzən sitoplazma daxilində çoxlu miqdarda nüvə olduğu müəyyən olunur. Çoxnüvəli hüceyrələr əsasən iki üsulla əmələ gəlir: 1) bir çox təknüvəli hüceyrənin bir-biri ilə birləşməsi nəticəsində (sinsitium); 2) nüvənin sayının artması sitoplazmanın bölünməsi ilə müşahidə olunmadıqda (plazmodium). Birinci növ çoxnüvəli hüceyrələr osteoklastların, eninəzolaqlı əzələ liflərinin və ciftin sinsititrofoblast qatının əmələ gəlməsində müşahidə olunur. İkinci növ çoxnüvəli hüceyrələrə bəzən epitel hüceyrələri, ələlxüsus qaraciyər hüceyrələrinin arasında təsadüf edilir. Göstərilənlərin əksinə olaraq, bəzi hüceyrələr differensiasiya prosesində terminal səviyyəyə qalxaraq öz nüvələrini itirirlər. Nüvəsiz hüceyrələrə qanın qırmızı cisimciklərini və epidermisin buynuz qatında yerləşən keratinositləri misal göstərmək olar. Hüceyrələrin differensiasiya səviyyəsinin və şişlərin bədləşmə dərə-cəsinin müəyyən olunmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edən göstəricilərdən biri nüvə-sitoplazma nisbətinin müəyyən olunmasıdır. Bunun üçün tədqiq olunan hüceyrələrin hər birində nüvənin həcminin sitoplazmanın həcminin neçə hissəsinə bərabər olduğu hesablanır. Orqanizm özünəməxsus forması, quruluşu və vəzifəsi olan orqanlardan təşkil olunduğu kimi, hüceyrələrin daxilində də xüsusi ixtisaslaşmış funksiya yerinə yetirən metabolik aktiv hissələr - orqanellər (L.: kiçik orqanlar) vardır. Onlar həm vakuoloplazmanın (zarlı orqanellər), həm də sitozolun (zarsız orqanellər) tərkibində yerləşirlər. Zarlı orqanellərə endoplazmatik şəbəkə, mitoxondrilər, Holci kompleksi, lizosomlar, endosomlar, peroksisomlar, zarsız orqanellərə isə ribosomlar, sentrosomlar və proteasomlar aiddirlər. Orqanellərin böyük əksəriyyətinin işıq mikroskopunun köməkliyi ilə aşkar edilməsinə baxmayaraq, onların kimyəvi tərkibi, struktur-metabolik proseslərinin mexanizmi haqqında müasir biliklər elektron-mikroskopik, biokimyəvi, histokimyəvi, immunhistokimyəvi və s. tədqiqat metodlarından istifadə olunması nəticəsində mümkün olmuşdur. Sitozolun tərkibinə hüceyrəyə müəyyən forma verilməsində, onun hərəkətində və hüceyrədaxili nəqliyyatda mühüm rol oynayan mikroborucuq və filamentlərdən təşkil olunmuş sitoskelet elementləri də daxildir (şək. 1.2). Hüceyrələrin daxilində sayılanlarla yanaşı, metabolizmin varlığı məcburi olmayan kənar məhsullarının, ehtiyat qida maddələrinin, piqment və kristalların toplantılarına - əlavələrə də təsadüf olunur.

HÜCEYRƏ ZARI - Plazmolemma ikiqat fosfolipidlərdən, zülal və karbohidratlardan təşkil olunaraq sitoplazma ilə hüceyrəətrafı mühit arasında seçici keçiriciliyə malik sərhəd rolunu oynayır. Suda həll olan maddələrin əksəriyyəti fosfolipid qatından keçə bilmədiyindən həyat üçün vacib olan ion və bioloji aktiv maddələrin sitoplazmaya və ya əksinə hərəkəti xüsusi zülal molekullarının köməkliyi ilə həyata keçirilir. Bununla birlikdə, xarici mühitdən qəbul olunmuş siqnallar plazmolemmanın tərkibində yerləşən digər qrup zülallar (reseptorlar) vasitəsilə hər bir hüceyrənin daxilində lazımi istiqamətdə ötürülməklə yanaşı, çoxhüceyrəli orqanizmin digər hüceyrələrinə də çatdırılırlar. Beləliklə, seçici keçiriciliyə malik olan hüceyrə zarı hər bir hüceyrənin onu əhatə edən mühitlə və digər qonşu hüceyrələrlə qarşılıqlı əlaqələrinin yaranmasına şərait yaradır.

Hüceyrə zarının quruluşu haqqında müasir təsəvvürlər, əsasən məməlilərin eritrositlərinin üzərində aparılan tədqiqatlar nəticəsində əldə edilmişdir. Bu hüceyrələrin nüvələrinin və hüceyrədaxili membranlarının olmaması onların plazmolemmalarının ayrılıqda biokimyəvi tədqiqini xeyli asanlaşdırır.

1925-ci ildə Hollandiya alimləri Qorter və K.Qrendel eritrositlərin sahəsi məlum olan hissəsindən ekstraksiya olunmuş lipid molekullarının su üzərində iki dəfə artıq sahəyə yayılmasını nəzərə alaraq, plazmolemmanın ikiqat lipid molekullarından təşkil olunduğu fikrini irəli sürdülər (şək. 1.3 A). Bu müəlliflərin ən böyük xidməti ondan ibarət idi ki, onlar lipid molekullarının hidrofob uclarının plazmolemmanın daxilinə, hidrofıl uclarının isə onun xaricinə yönəldiyini göstərdilər. Qeyd etmək lazımdır ki, ancaq bu şəraitdə lipid molekulları sitoplazmada yerləşən törəmələri hər tərəfdən əhatə edərək sərhəd əmələ gətirə bilərlər. Sonrakı tədqiqatlar nəticəsində sübut olundu ki, ancaq ikiqat lipiddən təşkil olunan plazmolemma mexaniki olaraq hüceyrənin tamlığını saxlaya bilməzdi. Plazmolemmanın tərkibində zülali elementlər aşkar edildikdən sonra C.F.Danielli və Davson (1935) zülal-lipid buterbrodu nəzəriyyəsini təklif etdilər. Bu nəzəriyyəyə görə lipid molekulları hər iki tərəfdən bir qat zülal molekulları ilə əhatə olunurlar (şək. 1.3 B). Plazmolemmanın elektron mikroskopunda iki tünd (xarici və daxili) və bir açıq qat şəklində görünməsi zülallipid buterbrodu nəzəriyyəsinin morfoloji təsdiqi kimi qəbul olunurdu. Ancaq dondurub-sındırma (kriofraktoqrafiya) texnikasının köməkliyi ilə hazırlanmış replikaların (surətlərin) elektron-mikroskopik tədqiqi göstərdi ki, zülal və lipid molekulları ayrı-ayrı qat şəklində yox, qarışıq halda yerləşirlər (şək. 1.3 C). Bu tədqiqatların müəllifləri Conatan Singer və Qart Nikolson 1972-ci ildə hüceyrə zarının mozaik-maye nəzəriyyəsini irəli sürdülər. Bu nəzəriyyəyə görə zülal molekulları lipid okeanında üzən aysberqləri xatırladaraq, ya hər iki fosfolipid qatı ilə (inteqral zülallar), ya da onlardan biri ilə (periferik zülallar) əlaqədə olurlar. İnteqral zülalların çox qisminin hüceyrənin xaricində və daxilində yerləşən törəmələrlə birləşən hissələri olduqlarına görə, onları transmembran zülallar adlandırırlar.

Şəkil 1.3

Hüceyrə zarına tam perpendikulyar keçmiş ultranazik kəsiklərə elektron mikroskopunda baxılması zamanı 9-10 nm qalınlığında olan plazmolemmanın xarici tünd, ara açıq və daxili tünd qatlardan təşkil olunduğu aydın görünür (şək. 1.4). Xarici və daxili qatların tünd görünməsinin səbəbi fiksasiya zamanı plazmolemmanın təşkilində iştirak edən törəmələrin hidrofil hissələrinin üzərinə reduksiya olunmuş osmium metalı molekullarının çökməsidir.

Şəkil 1.4

Kimyəvi tərkibcə hüceyrə zarı lipidlərdən, periferik və inteqral zülallarlardan və karbohidratlardan təşkil olunmuşdur. Plazmolemmanın təşkilində iştirak edən lipidlərin əksəriyyəti fosfolipidlərdən (fosfatidilxolin, fosfatidiletanolamin, fosfatidilserin, sfinqomielin və s.), xolesterindən və az miqdarda (2%) qlikolipidlərdən təşkil olunmuşdur. Lipid molekullarının əsas iki xüsusiyyəti hüceyrə zarının təşkilində mühüm rol oynayır. Birinci - onların molekullarının sudan qorxmayan (hidrofil) başı və sudan qorxan (hidrofob) quyruğunun, ikinci xüsusiyyət isə - onların bərk yox, diffuziya koefısienti 10-8 sm2/s-1-ə bərabər olan özlü maye olmasıdır. Birinci xüsusiyyətin hesabına lipid molekulları maye mühitində quyruqquyruğa dayanaraq hüceyrə zarının iki qatlı karkasını əmələ gətirirlər (şək. 1.5). İkinci xüsusiyyət isə nəinki lipid molekullarının plazmolemmanın bir çox funksiyalarının yerinə yetirilməsi üçün vacib olan hərəkətinə (1 mkm/san), həmçinin onun tərkibinə daxil olmuş zülal molekullarının da hərəkətli olmalarına şərait yaradır. Yağ turşusu zəncirlərindən birində bir və ya bir neçə yerdə ikiqat rabitələr (doymamış yağ turşuları) olur. Bu rabitələrin yerləşdiyi yerdə əyrilik və qıvrılmaların əmələ gəlməsi bir tərəfdən qonşu fosfolipid molekullarının bir-birinə yaxın yerləşməsinə mane olur, digər tərəfdən isə həmin yağ turşusu zəncirinin qısalmasına gətirib çıxarır.

Şəkil 1.5

Doymamış yağ turşusu zəncirləri qısaldığından, doymuş yağ turşularından əmələ gələn uzun zəncir plazmolemmanın daxilində sərbəst yerdəyişmə imkanı əldə edir. Göstərilən əlamətlər hüceyrə zarının axınlı maye şəklində olması ilə yanaşı, onun plastikliyini də təmin edir. Plazmolemmanın tərkibində fosfolipid molekulları ilə eyni molyarlığa malik olan lipid - xolesterindir. Xolesterin (xolesterol) molekullarının kondensasiya olunmuş tsiklik quruluşa və pazabənzər formaya malik olması (şək. 1.5) onların fosfolipidlərlə müqayisədə fərqli funksiyalar yerinə yetirməsinə şərait yaradır. Xolesterin molekulları əksərən qütbsüz olmaqla, plazmolemmanın tərkibində ayrıca qat əmələ gətirmirlər. Onların OH- qrupu daşıyan hissəsi (başı) fosfolipid molekullarının müvafiq hissəsi ilə, karbohidrogen zənciri isə yağ turşuları ilə əlaqə saxlayır. Xolesterin molekulları fosfolipidlərin tərkibində olan karbohidratlarla əlaqəyə girərək, onların hərəkətini məhdudlaşdırır və bununla da plazmolemmanın axarlığını və deformasiya olunmasını azaldırlar. Bunun nəticəsidir ki, heyvani hüceyrələrdə plazmolemma ətrafında qılafın (divarın) əmələ gəlməsinə ehtiyac qalmır. Deməli, fosfolipidlərin tərkibində doymamış yağ turşularının olması hüceyrə zarının özlülüyünün (axarlığının) və elastikliyinin artmasına, xolesterin molekullarının olması isə əksinə, azalmasına səbəb olur. Göstərilən proseslər arasında müəyyən nisbətin saxlanılması hüceyrə zarının dəyişkən daxili və xarici amillərin təsirinə uyğunlaşması üçün lazımi şərait yaradır. Buna misal üçün göstərmək olar ki, yüksək temperaturun təsiri zamanı xolesterin yağ turşusu zəncirlərinin hərəkətini məhdudlaşdıraraq plazmolemmanın sərtləşməsinə və onun keçiricilik qabiliyyətinin azalmasına səbəb olur. Aşağı temperaturun təsiri zamanı isə xolesterin yağ turşusu zəncirləri ilə çarpazlaşaraq plazmolemmanın axarlığını saxlamaqla yanaşı, onu donmadan qoruyur. Xolesterin orqanizm üçün həyati vacib olan bir çox maddələrin metabolizmində mühüm rol oynayır. Steroid hormonların (cinsi hormonlar, kortikosteroidlər), öd turşularının və D vitamininin sintezində vacib komponentlərdən demək olar ki, birincisi xolesterindir.

Hüceyrə zarının bir çox funksiyalarının yerinə yetirilməsində zülal molekullarının rolu əvəzsizdir. Hüceyrə zarının ümumi kütləsinin 50%-dən çoxu zülallardan ibarətdir. Lakin zülal və lipidlərin molekulyar çəkilərində kəskin fərq olduğuna görə, plazmolemmanın tərkibində hər zülal molekulunun payına 50-dən 100-ə qədər lipid molekulu düşür. Zülal molekullarının morfo-funksional xarakteristikası üçün mühüm cəhətlərdən biri - onların tərkibində iştirak edən amin turşusu qalıqlarının ardıcıllığıdırsa, ikincisi - onların üçölçülü fəza quruluşlarının öyrənilməsidir. Hazırda amin turşusu qalıqlarının ardıcıllığı müəyyən olunmuş 200 mindən çox zülaldan ancaq 4 minə yaxınının üçölçülü fəza quruluşu dəqiqləşdirilmişdir. Zülal molekullarının aktiv və passiv vəziyyətdə olmalarının onların fəza quruluşu ilə sıx əlaqəli olduğunu nəzərə alsaq, bu məlumatların nəinki fundamental, həmçinin təcrübi əhəmiyyət kəsb etdiyini görürük.

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, C.Singer və Q.Nikolsonun (1972) klassik işlərindən sonra hüceyrə zarı tərkibində periferik və inteqral (çox hissəsi transmembran) zülallar ayırd edilir. Periferik zülallar həm lipid, həm də inteqral zülal molekulları ilə əlaqə yarada bilirlər. Lakin bu əlaqələr içərisində kovalent rabitələrin olmaması nəticəsində qatı duz və ya turş məhlulların təsiri zamanı periferik zülallar hüceyrə zarından asanlıqla ayrılırlar. Bunun əksinə, inteqral zülal molekulları amfifil xüsusiyyətə malik olmaqla, hüceyrə zarının həm hidrofil, həm də hidrofob törəmələri ilə çoxsaylı kovalent rabitələr yaradırlar. Bunun nəticəsi olaraq, hüceyrə zarının tamlığını ancaq xüsusi detergentlərin (məs., oktil qlikozid) köməkliyi ilə pozduqdan sonra inteqral zülalları plazmolemmadan ayırmaq olur.

Hüceyrə zarı ilə əlaqədə olan karbohidratlar, əksərən oliqosaxaridlərin xarici qatda yerləşən fosfolipid molekulları və transmembran zülallarla kovalent rabitə vasitəsilə birləşməsi nəticəsində əmələ gələn qlikolipid və qlikoproteinlər şəklində rast gəlinirlər (şək. 1.5). Axırıncılar hüceyrə zarının ümumi kütləsinin 2-10%-ni təşkil edirlər. Qlikolipid və qlikoproteinlərin oliqosaxaridlərdən təşkil olunan incə fibrilyar hissələri bəzi hüceyrəarası maddə törəmələri, fermentlər və s. ilə birləşərək hüceyrə zarını hər tərəfdən əhatə edən qlikokaliks adlanan amorf quruluşa malik örtük əmələ gətirirlər. Qlikokaliks örtüyünün molyar tərkibi və qalınlığı hüceyrələrin ayrı-ayrı səthlərində bir-birindən kəskin fərqlənir. Ən qalın qlikokaliksə (50 nm) nazik bağırsaqların divarının təşkilində iştirak edən enterositslərin apikal səthində, ən naziyinə isə (1-20 nm) sinir liflərinin mielin qişasında rast gəlinir. Qlikokaliks hüceyrələrin mexaniki və kimyəvi təsirlərdən qorunmasında, bir-birini tanımasında, hüceyrəarası əlaqələrin yaranmasında, damarların keçiricilik qabiliyyətinin tənzimində, müxtəlif növ siqnalların hüceyrələr tərəfindən qəbul olunmasında, divaryanı həzmdə, orqanizmin yad cisimlərə qarşı immun cavabında və s. mühüm rol oynayır. Qlikokaliksin təşkilində iştirak edən bəzi oliqosaxaridlər çoxhüceyrəli orqanizmlərdə hüceyrə tiplərinin müəyyən olunması və müxtəlif səbəblər üzündən orqanizm üçün yad zülallar sintez edən hüceyrələrin (məs., xərçəng hüceyrələrinin) aşkar edilməsi üçün nişan rolunu oynayırlar. Qlikokaliks elementlərinin nəinki işıq, hətta elektron mikroskopunda da aydın seçilməsi üçün xüsusi lektinlərdən, qırmızı rutenium və Alsian abısından istifadə olunur.




HÜCEYRƏ ZARININ VƏZİFƏLƏRİ:

Hüceyrə zarının sitoplazma ilə ətraf mühitin sərhədində yerləşməsi, eyni bir hüceyrənin müxtəlif səthlərində fərqli kimyəvi tərkibə və fiziki xüsusiyyətlərə malik olması, onun mexanizmcə bir-birindən kəskin fərqlənən funksiyaları yerinə yetirməsinə lazımi şərait yaradır. Ümumiləşdirilmiş halda hüceyrə zarının vəzifələri əsas beş qrupa bölünür:

Seçici keçiricilik;

Endositoz;

Ekzositoz;

Müxtəlif mənşəli qıcıqların qəbulu və onlara uyğun hüceyrədaxili proseslərə başlanğıc verilməsi (reseptor funksiya);

Hüceyrəvi və qeyri-hüceyrəvi elementlərlə qarşılıqlı əlaqələr.

Şəkil 1.6

Hüceyrənin fəaliyyəti üçün vacib olan molekulların böyük əksəriyyəti plazmolemmadan sərbəst keçə bilmirlər. Bunun səbəbi plazmolemmanın təşkilində iştirak edən fosfolipidlərin yağ turşuları zəncirlərindən təşkil olunmuş hidrofob hissələrinin bioloji sədd (baryer) rolunu oynamalarıdır. Buna görə də yağlarda həll olan qazlar (O2, N2), hidrofob molekullar (benzol, bəzi vitamin və hormonlar və kiçik ölçüyə malik yüksüz (neytral) hidrofil molekullar (su, etil spirti, qliserin, sidik cövhəri) plazmolemmadan sərbəst keçmək qabiliyyətinə malikdirlər (şək. 1.6 solda).

Şəkil 1.7

Göstərilən molekullar plazmolemmanın iki tərəfındəki qatılıq fərqlərindən asılı olaraq (qatılıq çox olan yerdən az olan yerə doğru) hüceyrə- nin daxilinə və ya əks istiqamətdə müəyyən sürətlə yayıla bildiklərindən bu proses adi diffuziya adlanır (şək.1.7 A). Bununla birlikdə, molekulyar çəkisi 150 kD-dan [1D (dalton} = 1,6605x10'24 qram] yuxarı olan neytral molekullar (məs., qlükoza, saxaroza) və ölçüsündən asılı olmayaraq yük daşıyan molekullar, o cümlədən kiçik ionlar (H+, Na+, K+, Ca2+, Mg2+,Cl-, HCO3') hüceyrə zarını sərbəst keçə bilmirlər (şək. 1.6). Keçən əsrin 30-cu illərində aparılan tədqiqatlar göstərirdi ki, qeyd olunan molekullar və ionlar da qatılıq və potensial fərqindən asılı olaraq, plazmolemmadan hüceyrənin daxilinə və ya xaricinə adi diffuziya ilə müqayisədə daha sürətlə keçə bilirlər. Bunu nəzərə alaraq, o dövrdən asanlaşdırılmış diffuziya termini istifadə olunmağa başlandı. Adi diffuziyadan fərqli olaraq, asanlaşdırılmış diffuziya zamanı plazmolemmanı keçən molekul və ionlar fosfolipid qatlarının bioloji sədd rolunu oynayan hidrofob hissələri ilə bilavasitə əlaqəyə girmədən, xüsusi inteqral zülalların vasitəsilə hüceyrəyə daxil ola və ya əksinə, hüceyrədən xaric ola bilirlər (şək. 1.7 B, C). Adi və asanlaşdırılmış diffuziya zamanı ion və molekullar hüceyrə zarını elektrik yüklərinin (potensiallarının) və ya qatılıqlarının çox olduğu tərəfdən az olduğu tərəfə doğru keçirsə, bu cür yerdəyişmə passiv nəqliyyat adlanır (şək. 1.7 A, B, C). Əgər ion və molekullar öz potensial fərqləri və qatılıqlarının əksi istiqamətində (azdan çoxa doğru) hüceyrə zarını keçirsə, mexanizmindən asılı olmayaraq, bu cür yerdəyişmə aktiv (fəal) nəqliyyat adlanır. Bu zaman yerdəyişmə bilavasitə makroergik molekulların [adenozin trifosfat (ATF) və ya quanozin trifosfat (QTF)] hidrolizi nəticəsində yaranan enerjinin hesabına həyata keçirilirsə, bunu birincili aktiv nəqliyyat və bu prosesdə iştirak edən zülalları nasoslar adlandırırlar (şək. 1.7 Ç). Aktiv keçiricilik nasosların fəaliyyəti nəticəsində meydana çıxan elektrokimyəvi qradiyentin (fərqin) yaratdığı enerji hesabına həyata keçirilirsə, buna ikincili aktiv nəqliyyat deyilir (şək. 1.7 D). Enerji itkisi ilə müşahidə olunmayan (passiv) asanlaşdırılmış diffuziyanın və ikincili aktiv keçiriciliyin təmin olunmasında iştirak edən zülallar daşıyıcı zülallar adlanır (şək. 1.7 C, D). Plazmolemmanın tərkibində nasos və daşıyıcı zülallarla yanaşı, ionların, su və qliserin molekullarının yerdəyişməsində iştirak edən üçüncü qrup zülallar aşkar edilmişidir ki, onları müvafıq olaraq ion və su kanattarı adlandırırlar. Beləliklə, hüceyrə zarı tərkibində onun seçici keçiriciliyini təmin edən və hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri olan zülalların üç böyük qrupu ayırd edilir: 1. nasoslar; 2. kanallar; 3. daşıyıcılar.

Şəkil 1.8





Dostları ilə paylaş:
  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə