Mühazirə Sitologiya-ümumbioloji və tibbi təlim kimi. Hüceyrə nəzəriyyəsi: formalaşma mərhələləri, əsas müddəaları, biologiya və təbabətdə əhəmiyyəti



Yüklə 170.69 Kb.
səhifə2/3
tarix05.03.2018
ölçüsü170.69 Kb.
növüMühazirə
1   2   3

NASOSLAR

Nasosların böyük əksəriyyəti ion və molekulları potensial fərqləri və ya qatılıqlarının (100 min dəfədən çox) əksinə olaraq yerdəyişməsini təmin edə bilən ATF-aza aktivliyinə malik fermentlərdir. Hal-hazırda eukariot hüceyrələrdə fəaliyyət göstərən aşağıdakı ATF-azalar aşkar edilmişdir:



P-tipli ATF-azalar;

F-tipli ATF-azalar;

V-tipli ATF-azalar;

ABK (ATF birləşmiş kaset) tipli ATF-azalar.

P-tipli ATF-azalara bütün canlıların hüceyrə zarında yerləşən Na+/K+ATF-aza, hüceyrə zarının və endoplazmatik şəbəkəni əhatə edən zarın tərkibində yerləşən Ca2+-ATF-azalar, mədə və böyrək hüceyrələrinin zarında yerləşən H+/K+-ATF-aza aid edilir. Na+/K+ nasosu 1957-ci ildə C.Skou tərəfindən periferik sinir ATF-azasına bəzi kationların təsirini öyrənərkən kəşf edilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu kəşf öz vaxtında lazımınca qiymətləndirilməsə də (C.Skou bu kəşfə görə ancaq 40 il sonra Nobel mükafatına layiq görülmüşdür), sonrakı tədqiqatlar göstərdi ki, hüceyrədə gedən proseslərin böyük əksəriyyəti Na+/K+ nasosunun fəaliyyəti nəticəsində meydana çıxan elektrokimyəvi fərqin enerjisi hesabına həyata keçirilir (şək. 1.7 D). Na+/K+-ATF-aza inteqral zülal olub, katalitik a-subvahiddən vəβ-qlikoproteindən ibarətdir. Nasosun fəaliyyəti üçün vacib olan ATF, Na+ və K+ kationları və fosforlaşma prosesinə uğrayan asparagin turşusunun qalığı a-subvahid üzərində yerləşirlər. Na+/K+ nasosunun sitoplazmaya baxan səthinə 3 Na+ birləşməsi (şək.1.8 A) ATF molekulunun hidrolizinə və a-subvahidin fosforlaşmasına səbəb olur (şək. 1.8 B). Bunun nəticəsində konformasional dəyişikliyə uğrayan nasosun Na+ birləşən hissəsi hüceyrə səthinə çevrilir və beləliklə də Na+ hüceyrədən xaric olmasını təmin edir (şək. 1.8 C). Paralel olaraq nasosun hüceyrə səthinə çevrilmiş hissəsinə (şək. 1.8 Ç) 2K+ birləşməsi fosfat qrupunun a-subvahiddən ayrılmasına (defosforlaşmaya) səbəb olur (şək. 1.8 D). Bu zaman nasos əvvəlki vəziyyətinə qayıdaraq K+ hüceyrənin daxilinə keçməsini təmin edir (şək. 1.8 E). Beləliklə, Na+/K+ nasosu bir molekul ATF-in hidrolizi nəticəsində meydana çıxan enerji hesabına elektrokimyəvi fərqin əksinə olaraq 3Na+ hüceyrədən xaric, 2K+ hüceyrəyə daxil edir. Na+/K+ nasosunun hüceyrənin fəaliyyətindəki vacibliyini aydınlaşdırmaq üçün qeyd etmək lazımdır ki, osmotik aktivliyə malik, müsbət və mənfı yük daşıyan ion və molekulların hüceyrə zarı ətrafında paylanmasında nəzərə çarpacaq fərq mövcuddur (cəd. 1.1).
Cədvəl 1.1

Sitoplazma

Hüceyrəarası maye

H2O

Na+=10 Mmol

Ca2+=0,1 Mmol

K+=140 Mmol

Cl-=0,1 Mmol

Üzvi maddələr



H2O

Na+=145 Mmol Ca2+=1 Mmol

K+=5 Mmol

Cl-=110 Mmol



Cədvəldən göründüyü kimi, hüceyrənin xaricində Na+, Cl və Ca2+ ionlarının miqdarı bir neçə dəfə çox olduğu halda, hüceyrənin daxilində üstünlük K+ və mənfi yük daşıyan üzvi maddələrin (amin turşuları, nukleotidlər, şəkərlər və makromolekullar) payına düşür. Əgər belə bir tarazlıq olmasaydı, üzvi maddələrin yaratdığı osmotik təzyiq mayenin hüceyrə daxilinə axınını artırıb onun tamlığının pozulmasına səbəb olardı. Bununla birlikdə, üzvi maddələrin miqdarının hüceyrədə gedən proseslərdən asılı olaraq teztez dəyişməsini nəzərə aldıqda, hüceyrə həcminin sabit saxlanılmasında Na+/K+ nasosunun rolu aydın görünür. Na+/K+ nasosunun fəaliyyəti nəticəsində kationların paylanmasında meydana çıxan fərq ikincili aktiv proseslərin həyata keçirilməsi üçün əsas enerji mənbəyidir. Bunun nəticəsidir ki, hüceyrələrdə sintez olunmuş ATF-in 25%-dən çoxu Na+/K+ nasosunun fəaliyyətinə sərf olunur. Na+/K+ nasosu elektrik siqnallarının sinir və əzələ hüceyrələrində yayılmasında da müstəsna əhəmiyyətə malikdir.



Şəkil 1.9

KANALLAR

Asanlaşdırılmış diffuziya prosesi keçiriciliyində iştirak edən inteqral zülallar morfo-funksional xüsusiyyətlərinə görə iki qrupa bölünürlər:



kanalyaradıcı zülallar və ya ion kanalları (şək. 1.9);

daşıyıcı zülallar (şək. 1.10).

Bu zülalların hidrofob amin turşuları yanlara doğru çevrilərək fosfolipid molekullarının yağ turşusu zəncirləri ilə əlaqə saxladığı halda, hidrofil amin turşuları mərkəzə doğru çevrilərək hidrofil dəliyi (tuneli) xaricdən əhatə edirlər. Məlumdur ki, 100-dən artıq genlə kodlaşdırılan ion kanallarının bəziləri ancaq müəyyən bir ionun, digərləri isə bir neçə ionun və ya suda həll olan kiçik molekulların hüceyrə zarından müəyyən istiqamətdə keçirilməsində iştirak edirlər. İon kanallarının xarakter xüsusiyyətlərindən biri onların seçici keçiriciliyə malik olmasıdır. Bu xüsusiyyət potensial-asılı Na+ və K+ kanallarının müqayisəsində aydın görünür. Məlumdur ki, K+ ionlarının ölçüsü (r=0,133 nm) Na+ ionları (r=0,095 nm) ilə müqayisədə xeyli böyükdür. Buna baxmayaraq, K+ kanallarının K+ ionlarını keçirmək sürəti Na+ ionlarına nisbətən azı 1000 dəfə artıqdır. Adi hidrofil dəliklərdən fərqli olaraq ion kanallarının böyük əksəriyyəti daim açıq vəziyyətdə olmurlar. Belə kanalları əmələ gətirən zülalların üçölçülü fəza quruluşunda qapını xatırladan hissələr mövcuddur ki, onlar ancaq müəyyən hüceyrəxarici və ya hüceyrədaxili siqnalların təsiri zamanı formasını dəyişərək ion kanalını açıq vəziyyətə gətirir və yenidən əvvəlki formasına qayıda bilirlər. Göstərilənləri nəzərə alaraq ion kanalları qapılı və açıq olmaqla iki yerə bölünürlər. Qapılı kanallar içərisində ətraflı tədqiq olunanları K+, Na+, Ca2+ və Cl- kanallarıdır.



K+ kanalları. Seçici keçiriciliyə malik olan ion kanallarının quruluşu və işləmə mexanizmi haqqında müasir təsəvvürlər bütövlükdə K+ kanallarının quruluşunun öyrənilməsi zamanı əldə olunmuş məlumatlara əsasən formalaşmışdır. Təsadüfi deyildir ki, bu sahədə bir çox yeniliklərin müəllifi olan R.MakKinnon 2003-cü ildə kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüş iki alimdən biridir. R.MakKinnon və digər müəlliflərin apardıqları tədqiqatların nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, K+ kanallarında 4 ədəd eyni tərkibli subvahid (tetramer) ionların keçdiyi yolu hərtərəfli əhatə edir. Subvahidlərin hüceyrə səthinə baxan ucları arasında seçici keçiricilik qabiliyyətinə malik filtr (süzgəc), sitoplazmaya baxan ucunda isə qapı rolunu oynayan hissə vardır. Seçici filtr rolunu oynayan hissə K+ kanallarını əmələ gətirən zülal subvahidlərinin a-spirallarını bir-biri ilə birləşdirən P-ilgəklərinin (şək. 1.9-da narıncı rəngdə) arasında qalan, diametri 0,2 nm, uzunluğu 1,2 nm olan hidrofil boşluqdur. K+ kanallarının bütün növlərində göstərilən boşluq qlisin-tirozin-qlisin ardıcıllığı ilə yerləşən amin turşu qalıqlarının karbonil (C=0) qruplarının oksigen atomları (şək. 1.9-da qara nöqtə kimi işarə olunub) ilə əhatə olunur. Şəkil 1.9-dan göründüyü kimi, filtrin xarici və daxili tərəflərində K+ ionları su molekulları ilə birləşdiyi halda, fıltr dəliyi səviyyəsində ancaq dehidratasiya olunmuş K+ görünürlər. Beləliklə, adi vəziyyətdə K+ su molekulları tərkibində olan oksigen atomları ilə rabitə yaratdıqları halda, filtr daxilində eyni tipli rabitələr amin turşularının karbonil qruplarının oksigen atomları ilə yaranır. Daha dəqiqi, filtr səviyyəsində K+ su örtüyünü itirdikdən (dehidratasiya olunduqdan) sonra amin turşularının karbonil qrupu ilə rabitəyə girərək filtr boşluğuna daxil olurlar. Na+ ionlarının K+ kanallarından keçmə sürətinin kəskin az olmasının iki səbəbi vardır: 1) dehidratasiya olunmuş Na+ ionlarının ölçüləri kiçik olduqlarına görə filtr dəliyini əhatə edən karbonil qrupu ilə lazımi rabitələr yarada bilməməsi; 2) su molekulları ilə birləşmiş Na+ ionlarının böyük ölçüyə malik olduqlarına görə filtr boşluğuna yerləşə bilməməsi. K+ kanalını əmələ gətirən zülalların zardaxili hissəsində depolyarizasiyanı qəbul edən, sitoplazma tərəfində Ca2+ ionları ilə, hüceyrə xaricinə baxan səthində isə müxtəlif liqandlarla (məs., asetilxolin, ATF) birləşmək qabiliyyətinə malik xüsusi sensor hissələri vardır. Açıq və qapalı halda K+ kanalı zülallarının müqayisəli analizi göstərir ki, sensor hissələr müvafıq qıcıqları qəbul edən kimi formalarını dəyişməklə sitoplazmaya yaxın yerləşən a-spirallarını yana doğru dartaraq (şək. 1.9-da oxla göstərilib) kanalı açıq vəziyyətə gətirirlər.

K+ kanalları orqanizmdə olan bütün hüceyrə tiplərində təsadüf edilir. Bu kanallar zar potensialının (sükunət potensialı) yaranmasında, hüceyrələrin həcminin tənzimində, əzələ və sinir hüceyrələrində elektrik qıcıqlarının modulyasiyasında və s. iştirak edirlər. K+ kanallarını təşkil edən zülalların sintezində mutasion dəyişiklik baş verdikdə və orqanizmdə K+ ionlarının kəskin çatışmazlığı zamanı ürək fəaliyyətinin elektrik yazısının (EKQ) QT intervalının uzanmasına təsadüf edilir. Bunun səbəbi depolyarizasiya zamanı ürək əzələ hüceyrələrinin K+ kanallarının vaxtında açılmamasıdır. Bu zaman fəaliyyət potensialının müddətinin artması ürəkdə qəfləti ölümlə nəticələnən anormal ritmlərin yaranmasına səbəb olur.



Şəkil 1.10


DAŞIYICI ZÜLALLAR

Bu zülallar ionoforlar və ya transportyorlar da adlanır. Daşıyıcı zülalların hüceyrə zarını dəfələrlə çarpazlayan molekullarının bir və ya hər iki tərəfində müəyyən ion və molekullarla birləşmək üçün xüsusi yerləri olur. Ona görə də ion kanallarını əmələ gətirən zülallardan fərqli olaraq, daşıyıcı zülallar müəyyən ion və molekullarla bilavasitə birləşdikdən sonra yenidən bərpa oluna bilən konformasional dəyişikliyə uğrayaraq göstərilən maddələrin hüceyrə zarının bir tərəfindən digər tərəfinə keçirilməsini təmin edirlər (şək. 1.10). Daşıyıcı zülallar vasitəsilə yerinə yetirilən keçiricilik yalqız və müştərək olmaqla 2 qrupa bölünür. Yalqız keçiricilik (uniport) zamanı ancaq bir maddə müəyyən bir istiqamətdə hərəkət edir (şək. 1.10 A). Müştərək keçiricilik zamanı isə bir keçirici zülal iki və ya çox sayda maddənin (şək. 1.10 B) eyni istiqamətdə (simport) və ya əks (şək. 1.10 C) istiqamətlərdə (antiport) yerdəyişmələrinə şərait yaradır.

Yalqız və müştərək keçiricilik vasitəsilə hərəkət edən ion və molekullar haqqında məlumat cədvəl 1.2-də verilmişdir.
Cədvəl 1.2.


Keçiriciliyin növü

Uniport

Simport

Antiport

Yerdəyişən ion və molekullar

Qlükoza

Amin


turşuları

Na+

/Qlükoza


Na+ /Amin

turşusu


Na+/Cl-

Na+/K+/2Cl-

Na+/H2PO4


Na+/H+

Na+/Ca2+


Cl-/HCO3'

ADF/ATF



Cədvəldən göründüyü kimi, yalqız (uniport) keçiriciliyi təmin edən zülallar asanlaşdırılmış diffuziya yolu ilə qlükoza və amin turşularının yerdəyişməsində iştirak edirlər. Uniport keçiriciliyi təmin edən zülalların hüceyrəarası sahəyə, ya da sitoplazmaya baxan səthlərində qlükoza və ya müvafıq amin turşusunun birləşməsi üçün xüsusi yer olur. Müvafiq birləşmə yaranan kimi zülallar konformasional dəyişikliyə uğrayaraq qlükoza və ya amin turşularını onların qatılıqlarının çox olduğu sahədən az olduğu sahəyə keçirirlər. Bu üsulla qlükoza qanın plazmasından GLUT-2 geninin mutasiyası zamanı amin turşuları sırasında 197-ci yerdə valinin əvəzinə izoleysin turşusu qalığının yerləşməsi insulindən asılı olmayan şəkərli diabet (2-ci tip) xəstəliyinin yaranma səbəblərindən biridir. Ayrı-ayrı və müəyyən qrup amin turşularının (a, neytral, ikiəsaslı) hüceyrə zarından keçirilməsində iştirak edən, SLC-1 və SLC-3 genləri ilə kodlaşdırılmış 10-a yaxın inteqral qlikoprotein məlumdur. Onlar amin turşuların bağırsaqlardan sorulmasında, böyrəklərin proksimal qıvrım borucuqlarından reabsorbsiyasında, mediator rolunu oynayan amin turşuların isə sinir və qliya hüceyrələrinin sitoplazmalarına daxil olunmalarında iştirak edirlər. Cədvəl 1.2- dən göründüyü kimi, daşıyıcı zülalların köməkliyi ilə bir istiqamətdə müştərək keçirilən (simport) ion və molekulların hamısının yerdəyişməsi Na+ ionlarının qatılıq fərqindən yaranan enerjinin hesabına mümkün olur, yəni ikincili aktiv keçiriciliyə aiddir. Simport keçiriciliyi təmin edən zülalların digər bir xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onların hüceyrənin xaricinə və ya daxilinə baxan səthlərində Na+ yanaşı, digər ion və ya molekulun birləşməsi üçün də xüsusi yerlər olur. Qlükoza və Na+ bir istiqamətli müştərək keçiriciliyini SGLT genləri ilə kodlaşdırılmış qlikoproteinlər həyata keçirirlər. Bunlar nazik bağırsaq enterositlərinin və böyrəklərin proksimal qıvrım borucuqları epitelinin apikal səthlərində yerləşərək qlükozanın (bəziləri fruktozanın da) müvafıq hüceyrələrin sitoplazmalarına daxil olmasını təmin edirlər. Na+/Cl-, Na+/K+/2Cl- daşıyıcıları vasitəsilə orqanizmdə NaCl mübadiləsi, epitel toxumasının keçiriciliyi, vəzlərdə sekresiya prosesləri tənzim olunur. Böyrəklərin proksimal borucuqlarında fosfatların reabsorbsiyasında NPT2 genləri ilə kodlaşdırılmış Na+/H2PO4͞ daşıyıcıları iştirak edirlər. İonların müştərək əks istiqamətli (antiport) keçirilməsində iştirak edən zülallar kation (Na+/H+, Na+/Ca2+ ) və anion (Cl ̄/HCO3-) dəyişdiriciləri də adlandırılır. Na+/H+ kation dəyişdiricisinin fəaliyyəti nəticəsində böyrəklərdə, həzm kanalında və bir çox digər orqanlarda Na+ sitozola daxil olduğuna və metabolizm prosesində meydana çıxan H+ sitozoldan xaric edildiyinə görə hüceyrədaxili pH lazımi səviyyədə saxlanılır. Na+/Ca2+ kation dəyişdiricisi əksər hüceyrələrdə, ələlxüsus qıcıqlanma və yığılma qabiliyyətinə malik olan hüceyrələrdə çox təsadüf edilir. Bu zülalın fəaliyyəti 3 Na+ hüceyrəyə daxil olması, bir Ca2+ qatılığın əksinə olaraq hüceyrədən xaric olması ilə nəticələnir. Na+/Ca2+ daşıyıcısının və Ca2+ nasosunun birlikdə fəaliyyəti nəticəsində Ca2+ hüceyrə daxili və xarici qatılıqları arasındakı fərq 10 minə çatır. Əks istiqamətli müştərək (antiport) keçiricilərə mitoxondrilərin daxili zarı tərkibində təsadüf edilən ADF/ATF dəyişdiricisi də aiddir. Bu dəyişdiricinin tərkibinə daxil olan 6 a-spiraldan təşkil olunmuş subvahidlərin (2 ədəd) yerdə qalan daşıyıcıların əcdadı olduqları güman edilir. ADF/ATF daşıyıcı zülalının fəaliyyəti nəticəsində sitoplazmatik ADF mitoxondri matriksində sintez olunmuş ATF-lə dəyişdirilir . Anion dəyişdiriciləri içərisində ətraflı öyrəniləni eritrositlərin plazmolemmasında yerləşən zolaq 3 qlikoproteinidir. Toxumalarda oksidləşmə prosesi zamanı əmələ gələn karbon qazı (CO2) diffuziya yolu ilə eritrositlərin sitoplazmasına daxil olduqda, karboanhidraza fermentinin təsiri ilə bikarbonat anionuna (HCO3-) çevrilir. Sonuncu, eritrositlərin 3 zolaq qlikoproteinin köməkliyi ilə Cl- ionu ilə dəyişdirildikdən sonra plazmaya qarışaraq ağciyərlərə çatdırılır. Bikarbonat molekulları qeyri-sabit olduqlarına görə parçalanaraq CO2 əmələ gətirirlər ki, o da ağciyərlərdə diffuziya yolu alveol boşluğuna daxil olur.

Qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda adları çəkilən strukturların əmələ gəlməsində iştirak edən zülallar ayrı-ayrılıqda yox, birlikdə, həm də koordinasiya olunmuş şəkildə fəaliyyət göstərərək hər bir hüceyrənin ona xas olan funksiyalarının yerinə yetirilməsini, hüceyrə həcminin tənzimini, onların ətraf mühitə uyğunlaşmasını və s. təmin edirlər.



Şəkil 1.11



ENDOSİTOZ. Öz kimyəvi quruluşuna və fiziki xassələrinə görə nasos, daşıyıcı və kanallar vasitəsilə hüceyrəyə daxil ola bilməyən makromolekullar, suda həll olmuş maddələr, mikroorqanizmlər, hissəciklər (ölmüş hüceyrələrin fraqmentləri) və s. sitoplazmaya müxtəlif formalara və mürəkkəb mexanizmə malik endositoz prosesləri vasitəsilə daxil olurlar. Endositoz termini birinci dəfə Kristian de Dyuv (1963) tərəfindən hüceyrədən xaricdə yerləşən törəmələrin udularaq sitoplazmaya daxil edilməsini göstərmək üçün işlədilmişdir. Orqanizmdə eritrositlərdən başqa digər bütün hüceyrələrin qida məhsulları ilə təchizində, müdafiə olunmasında və hüceyrəətrafı mühitin sabitliyinin (homeostaz) təmin olunmasında endositoz prosesinin rolu əvəzsizdir. Endositoz prosesinin müxtəlif istiqamətli təsnifatı mövcuddur. Ümumi qəbul olunan odur ki, böyük hissəciklərin və mikroorqanizmlərin udulması faqositoz (şək. 1.11 A), makromolekullar və suda həll olunan maddələrin hüceyrə tərəfindən udulması isə pinositoz adlanır. Əgər pinositoz prosesi zamanı əmələ gələn qovuqcuqların ölçüsü 50-150 nm arasında tərəddüd edirsə, buna mikropinositoz (şək. 1.11 B, C, Ç), daha iri ölçülü (150-200 nm) olursa, makropinositoz deyilir (şək. 1.11 D). Faqositoz. Orqanizmə daxil olmuş bakteriyaların, təkhüceyrəlilərin və göbələklərin, həmçinin zədələnmiş hüceyrələrin və lazım olmayan hüceyrəarası maddələrin xüsusi ixtisaslaşmış hüceyrələr (makrofaq və neytrofillər) tərəfındən udulması prosesinə faqositoz deyilir (şək. 1.11 A) . Bütövlükdə orqanizm üçün yad hissəciklər adlandırılan bu törəmələrin udulması reseptor-asılı proses olub, çox vaxt xüsusi molekul ların (”opsoninlər") köməkliyi ilə həyata keçirilir. Opsonin rolunda əkscisimlər və qanın komplement zülalları iştirak edirlər. Əkscisimlər orqanizmə daxil olmuş mikroorqanizmlərin səthində olan antigenlərlə, qanın komplement zülalları isə yoluxmuş və ölü hüceyrələrlə birləşərək faqositlərin səthində olan opsonin reseptorları [immunoqlobinlərin sabit fraqmenti (Fc) reseptoru] ilə əlaqə yaradan kimi faqositoz prosesi başlayır. Opsonin - reseptor əlaqələrinin yaranması faqositozun yapışma mərhələsi də adlanır. Bundan sonra yad hissəciklərin udulması prosesi başlayır. Bunun üçün hüceyrə səthində əmələ gəlmiş çıxıntılar (psevdopodilər) yad hissəcikləri əhatə etdikdən sonra birbiri ilə birləşirlər. Nəticə də hər tərəfdən hüceyrə zarı ilə əhatə olunmuş yad cisimcik faqosom (şək. 1.11 A) şəklində sitoplazmaya daxil olur. Faqosomlar sitoplazmada birincili birləşdikdən sonra yad hissəciklərin məhvi və həzm olunması prosesləri baş verir. Makropinositoz termini hüceyrə zarının girintili-çıxıntılı (büzməli) hissələrindən əmələ gələn lamellapodilərin bir-biri ilə birləşərək (şək. 1.11 D) böyük həcmli mayenin sitoplazmaya daxil edilməsi ilə nəticələnən, ölçüsü 1 mkm-ə qədər çatan qovuqcuqların (makropinosomların) əmələ gəlməsini göstərmək üçün işlədilir. Mikropinositozun da bir neçə forması vardır: Adi (örtüksüz) pinositoz - qovuqcuqların köndələn ölçüsü 100 nmə qədər olur (şək. 1.11 C). Klatrin örtüklü pinositoz (reseptor vasitəli endositoz) - qovuqcuqların köndələn ölçüsü 100-150 nm arasında tərəddüd edir (şək. 1.11 Ç). Kaveolalar - qovuqcuqların köndələn ölçüsü 50-80 nm olur (şək. 1.11 B). Endositozun yuxarıda sayılan formalarından ancaq birində - reseptor vasitəli endositozda əmələ gələn pinositoz qovuqcuqlar bir çox zülalların (bax sonraya) iştirakı ilə meydana çıxan klatrin örtüyü əhatə ilə olunurlar. Ona görə faqositozu, adi pinositozu, kaveolanı bəzən klatrin örtüksüz endositoz da adlandırırlar.

Reseptor vasitəli endositoz - klatrin örtüklü pinositoz. Reseptor vasitəli endositoz müxtəlif qrup maddələrin - liqandların (məs., transferrin, az sıxlıqlı lipoproteinlər, toksinlər, immunoqlobinlər, böyümə faktorları, bəzi viruslar) - sitoplazmaya daxil olmasında iştirak edir. Bu prosesin seçici xarakter daşımasının əsas səbəbi hüceyrə zarında ancaq göstərilən liqandlarla birləşmə qabiliyyətinə malik xüsusi reseptor rolunu oynayan inteqral zülalın olmasıdır. Örtüklü qovuqcuqların yaranmasında klatrin zülalının rolu aşkar edildikdən sonra, bu prosesdə 25-dən artıq zülalın iştirakı müəyyən edilmişdir. Onların hamısı haqqında ətraflı məlumat verməsək də qeyd etməliyik ki, örtüklü nəqliyyat qovuqcuqlarının əmələ gəlməsində reseptor rolunu, əsasən inteqral zülallar, adapter (çeşidləyici) zülallar (arestin və AP-2), klatrin, dinamin və amfifizin zülalları oynayırlar (şək. 1.12). Adapter rolunu oynaya bilən dörd zülal (Adapter proteins AP-1, AP-2, AP-3, AP-4) müəyyən edilmişdir. Onlardan endositoz prosesində ancaq AP-2 zülalı iştirak edir. Adapter zülallar liqandla birləşən inteqral zülalın (reseptorun) sitoplazmaya baxan səthində yerləşən siqnal hissəsi ilə klatrin zülalı arasında körpü rolunu oynayırlar. Bu baxımdan AP-2 zülalının reseptor inteqral zülallarının sitoplazmaya baxan hissəsi ilə klatrin zülalı arasında əlaqə yaratması reseptor vasitəli endositoz prosesinin başlanmasını göstərir.

Şəkil 1.12


Klatrin zülalı üç ağır (190 kD) və üç yüngül (30 kD) zəncirdən təşkil olunmuşdur. Ağır və yüngül zəncirlər mərkəzi nöqtədən şüa şəklində üç istiqamətdə yönələrək üçayaqlı bir quruluşu - triskelionu əmələ gətirirlər (şək. 1.12). AP-2 zülalı liqand-reseptor kompleksi ilə birləşən kimi klatrin molekulları ilə də əlaqə yaradaraq hüceyrə zarı üzərində haşiyələnmiş çuxurcuq əmələ gətirir. Çuxurcuğun ətrafına toplanmış klatrin və AP-2 molekulları bir-biri ilə birləşərək beş və ya altı tərəfli dəlikləri olan səbətəbənzər tor yaradırlar. Torun yaranması ilə paralel olaraq triskelion kompleksi üçölçülü fəza quruluşunu dəyişərək haşiyəli çuxurcuğu dərinləşdirir və onu qovuqcuğa çevirir. Qovuqcuqlar sitoplazmaya doğru dərinləşdikcə, onların hüceyrə zarına yaxın nazikləşmiş hissəsində (boynunun ətrafında) yerləşən amfifizin zülalı bir tərəfdən klatrin və AP-2 molekulları ilə, ikinci tərəfdən isə quanozintrifosfataza (QTF-aza) aktivliyinə malik dinamin zülalı ilə əlaqə saxlayırlar. Dinamin zülalının molekulları bir-biri ilə birləşərək qovuqcuğun boynunu hər tərəfdən əhatə edən halqa (boyunduruq) əmələ gətirirlər. Dinamin zülalının hidrolizi zamanı baş verən konformasional dəyişiklik nəticəsində örtüklü pinositoz qovuqcuğunun boyun nahiyəsi kəskin daralaraq hüceyrə zarından ayrılır. Beləliklə, hər tərəfdən klatrin və AP-2 zülalları ilə örtülmüş və daxilində hüceyrə zarının bir hissəsilə birlikdə reseptor-liqand kompleksi olan örtüklü qovuqcuq sitoplazmaya daxil olur. Örtüklü pinositoz qovuqcuqlar sitoplazmaya daxil olan kimi xüsusi faktorların (istilik şoku zülalları HSP70, şaperonlar) köməkliyi ilə klatrin və AP-2 örtüyündən azad olduqdan sonra ilkin endosomlarla birləşirlər. Endositoz prosesinə aid verilmiş məlumatlara yekun olaraq qeyd etmək lazımdır ki, klatrin örtüklü endositoz hüceyrə zarının liqand-reseptor kompleksinin toplandığı yerdə baş verirsə, klatrin örtüksüz endositoz (haşiyəsiz endositoz, kaveola, makropinositoz, faqositoz) prosesi əksərən hüceyrə zarının sal adlandırılan xüsusi ixtisaslaşmış hissələrinin iştirakı ilə həyata keçirilir. Klatrin örtüksüz endositozun baş verməsində müxtəlif ardıcıllıqlarla kaveolin, ARF (qovuqcuqları Holci kompleksinin trans tor hissəsindən ayıran QTF-lə birləşmiş zülal), dinamin, ankirin, spektrin və aktin zülalları iştirak edirlər.



EKZOSİTOZ. Ekzositoz - hərfi mənada hüceyrə daxilində sintez olunmuş və ya müxtəlif proseslər zamanı meydana çıxmış metabolik əhəmiyyəti olmayan törəmələrin hüceyrə zarının köməkliyi ilə hüceyrədən xaric edilməsini bildirir və əksərən sekresiya (ifraz edilmə) termininin sinonimi kimi işlədilir. Ancaq nəzərə alınmalıdır ki, sekresiya prosesi zamanı sintez olunmuş məhsulların hüceyrədən xaric edilməsi ilə yanaşı, hüceyrə zarının özünün tərkibinin daimi olaraq yeniləşməsi də təmin olunur. Ekzositoz prosesi zamanı zarla əhatə olunmuş qovuqcuq və qalıq cisimciklərlə hüceyrə zarı arasında baş verən əlaqələrin iki mexanizmi məlumdur: tam bitişmə və öpüb-qaçma (kiss and run). Tam bitişmə zamanı qovuqcuğu əhatə edən zar tamamilə hüceyrə zarının tərkibinə daxil olaraq, öz mənfəzində olan sekreti bütövlükdə hüceyrəətrafı sahəyə çıxartdıqdan sonra klatrin örtüyünün köməkliyi ilə yenidən sitoplazmaya qaytarılır.

Şəkil 1.13
QICIQLARIN QƏBULU (RESEPTOR FUNKSİYA) Hər bir hüceyrənin mühüm xüsusiyyətlərindən biri ətraf mühitdə olan təsiretmə qabiliyyətinə malik (siqnal) saysız faktorlardan (qıcıqlandırıcılar, liqandlar) ancaq öz fəaliyyəti üçün vacib olanlarını qəbul edib, onlara adekvat cavab verməsidir. Təsiredici faktorlara fiziki amilləri (müxtəlif növ şüalar, mexaniki təsirlər, osmotik təzyiq), kimyəvi maddələri (adi qazlar, amin turşuları, zülallar, nukleotidlər, steroidlər və lipid törəmələri), başqa hüceyrələri və hüceyrəarası törəmələri misal göstərmək olar. Hər bir hüceyrənin ancaq müəyyən təsirlərə cavab verməsinin əsasında onların səthində və ya sitoplazmasında informasiya daşıyıcı amil və maddələrlə (liqandiaria) əlaqə yaratmaq qabiliyyətinə malik xüsusi reseptorların olması dayanır. Liqand (birinci vasitəçi də adlandırılır) - reseptor əlaqələri açar-qıfıl mexanizmi kimi çox uyğunluq tələb edir və hədsiz seçici xarakter daşıyır. Yəni, liqand yalnız ona məxsus reseptorla birləşdikdə lazımi cavab verilməsi üçün gedən çox mürəkkəb prosesə start verilir. Liqandlara xas olan xüsusiyyətlərdən biri də onların aşağı qatılıq dərəcəsi (<10-8 M) ilə təsiretmə qabiliyyətinə malik olmalarıdır. Hüceyrə həyatının demək olar ki, bütün prosesləri (böyümə, sekresiya, hərəkət, metabolizm, proliferasiya, regenerasiya, differensiasiya və s.) siqnal molekullarının onlara məxsus reseptorla birləşməsindən sonra hüceyrə daxilində baş verən çoxşaxəli mürəkkəb reaksiyaların nəticəsində həyata keçirilir. Liqandların fıziki-kimyəvi xassələrindən asılı olaraq reseptorlar hüceyrənin ya zarında, ya da onun sitoplazmasında yerləşirlər. Təsiretmə qabiliyyətinə malik amil hüceyrə zarının fosfolipid qatlarını sərbəst keçmək qabiliyyətinə malik olduqda, onların reseptorları hüceyrə daxilində yerləşir və nüvə reseptorları adlanırlar. Belə liqandlara müxtəlif növ şüalar, steroid hormonlar (cinsi hormonlar, mineralokortikoidlər, qlikokortikoidlər), qalxanabənzər vəzi hormonları, retinoidlər, D3 vitamini, azot-2- oksid (NO) və karbon-2-oksid (CO) aiddirlər. Liqandların böyük əksəriyyətinin yağlarda həllolma qabiliyyətləri olmadıqlarına görə, onların reseptorları hüceyrə zarı tərkibində yerləşirlər. Yerləşdiyi yerdən, işləmə mexanizmindən və formasından asılı olmayaraq bütün reseptorlar kimyəvi quruluşca zülal, daha dəqiqi qlikoproteindirlər. Liqand - reseptor əlaqələrinin yarandığı yerdən və liqandların təsir dairəsinin ölçüsündən asılı olaraq çoxhüceyrəli orqanizmlərdə bir neçə təsir forması ayırd edilir. Onların içərisində ən geniş yayılanları aşağıdakılardır:



Dostları ilə paylaş:
1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə