Multikulturalizmə giriş” fənninin predmeti və əhəmiyyəti plan mədəniyyətin sosioloji anlayışı Mədəniyyətin Elementləri


Mövzu 9 Orta əsrlər Azərbaycan dini, ictimai-fəlsəfi fikir tarixində tolerantlıq və multikulturalizmin ideya əsasları



Yüklə 1,13 Mb.
səhifə11/13
tarix17.09.2017
ölçüsü1,13 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Mövzu 9

Orta əsrlər Azərbaycan dini, ictimai-fəlsəfi fikir tarixində tolerantlıq və multikulturalizmin ideya əsasları

Plan

  1. 1.Azərbaycan mədəniyyətində mühüm rola malik İslam dinində bərabərlik və ədalət anlayışlarının orta əsrlər müsəlman sivilizasiyasında təzahürləri

2.Orta əsrlər müsəlman sivilizasiyasında sufiliyin (müsəlman mistikasının) mahiyyəti və Azərbaycanda sufilik ənənəsinin inkişaf etdirdiyi ideallar

3.Orta əsrlər Azərbaycan ictimai-fəlsəfi fikrində bərabərlik və ədalət idealları

Ədəbiyyat

1. Дандамаев М.А., Луконин В.Г. Культура и экономика древнего Ирана. М.,1980, с. 312-318

2. Əliyev E. Azərbaycanda Zərdüştilik. Bakı, Çaşoğlu, 2002, s. 8-28

3. Əliyev R. Din. Əxlaqa aparan yol. Bakı 2005, s. 13-18

4. Azərbaycan tarixi yeddi cilddə. İkinci cild (III-XIII əsrin birinci rübü). Bakı, Elm, 1999, səh. s. 109-149, 255-282

5. Azərbaycan tarixi. Uzaq keçmişdən 1870-ci iləqədər. (Red. S. Əliyarlı). Bakı 1996 səh.132-155;189-191

6. Ziya Bünyadov. Azərbaycan VII-IX əsrlərdə. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007. s.81-120

7. Əsgər Əhməd. XII-XV əsrlərdə Аzərbaycanın mənəvi mədəniyyət. Bakı-2012.s.65-88

8. İslam: Tarix. Fəlsəfə. İbadətlər. Bakı, Elm, 1994, s. 6 -114; 147 -165

9. H. İmanov, A. Əhədov. Orta əsr islam şərqində fəlsəfi fikir. B.: Bakı Universiteti nəşriyyatı,1998

Vahid tanrıya inamın zəruri tələb olduğu, həyata etik-sosial yanaşmanın hökm sürdüyü ilk müsəlman cəmiyyəti Məhəmməd peyğəmbərin Yəsrib şəhərində İslam dini əsasında təşkil etdiyi müsəlman icması (ümmət) olmuşdur. Baxmayaraq ki, Yəsribin qəbilə başçıları ilk vaxtlar Məhəmməd peyğəmbərin yalnız ali ruhani nüfuzunu qəbul edirdilər, o, özünəməxsüs “siyasi və diplomatik istedadı” ilə vəziyyəti dəyişdirə bildi. O, Yəsrib əhalisinin dörd əsas ünsürünü: aus, xəzrəc (ənsarların), yəhudilərin və mühacirlərin (Məkkədən hicrət, köç etmişlər, qüreyşilər) sülh içində birgəyaşamalarını təsbitləyən qarşılıqlı müqavilələr bağlaya bildi. Tədqiqatçıların “Mədinə konstitutsiyası” kimi qiymətləndirdiyi bu müqavilədə (83, s.93; 132, s.59: “Mədinə statusu”), başqa insanlardan fərqləndirilən dindarlar vahid bir icmanın (ümmətin) üzvü elan edilirdilər. Burada icma üzvlərinin Allahın himayəsində olduqları vurğulanır, dindar kimsələr bir-birinə himayədarlığa, Allah yolunda birgə döyüşməyə (cihada) çağırılırdılar. Belə ki, icmanın müdafiəsi və İslamın yayılması naminə aparılan bir çox döyüşlər də, müsəlman icmasında yeni hüquqi münasibətlərin formalaşmasına təkan verirdi. Allahdan nazil edilmiş vəhylərlə Quranda, Allah qarşısında hamı bərabər elan edilərək, «Allahın yanında ən hörmətli olan (şəxsin) Allahdan ən çox qorxan, pis əməllərdən ən çox çəkinən» (14, surə 49, ayə 13) iman gətirmiş şəxs olduğu təsdiqlənirdi. Ən əsası isə, hər bir mömin icma üzvünün hüquqlarını özündə əks etdirən hal kimi, cinayətkarın cəzasının fərdiləşdirilməsi idi. Amma «…yeni icmanın quruculuğuna olduqca həssaslıqla yanaşan Məhəmməd peyğəmbər, ayrı-ayrı qəbilələrin bunaqədərki əlaqə və münasibətlərini (məs: qanbahası, əsirlərin alınması) olduğu kimi» saxlasa da, bunlardan irəli gələn nəticənin möminlər arasında bərabər bölünməsini tələb edirdi. Yəhudilər də icmanın bərabər üzvləri elan edilərək, onların da dinləri tanınır və möminlərə qarşı olanlara yardım etməmək, cinayətə görə yalnız cinayətkarın məsuliyyət daşıması yəhudilərə də aid edilirdi. Bütün bunlar isə, məsələn, Qurandakı əl-Maidə surəsinin 5-ci ayəsində olduğu kimi, kitab əhlinin (yəhudi və xaçpərəstlərin – R.M.) (halal!) yeməklərinin və qadınlarının müsəlmanlara haram olmadığını təsbitləmişdir.

Müsəlman icmasında «Mömin kəs, bizim özgələşmə adlandırdığımız bir şey hiss etməyib, özünü bütövlükdə icmaya qarşı qoymadığı kimi, onun da (ümmətin də) özünə qarşı olduğunu hiss etmirdi. Çünki o, “mən” və “onlar” anlayışları ilə düşünməyib, başqa icma üzvləri ilə qarşılıqlı münasibətləri daha geniş məfhum olan “biz” məfkurəsi ilə gerçəkləşdirirdi».

İslamda tövhid, mütləq varlığa – Allaha inam olub, «sosiallaşmanın (burada, müsəlman icmasının – R.M.) əsasında duran təməl prinsipdir». İnsan isə, Allahın xəlq etdiyi canlıların ən gözəli və ən kamilidir. O, insanın surətini gözəlləşdirmişdir (14, surə 64, ayə 3: «fəəhsənə suvarakum»), onu gözəl biçimdə yaratmışdır (14, surə 95, ayə 4: «xələqnəl insanə fi əhsəni təqvim»). Elə «…əzəli olaraq İslamın varlığına şamil edilmiş fövqəlmilli, ümumbəşəri məzmunu…»nu əks etdirən cəhətlərdən biri isə, Quranda «başqa canlılardan fərqlənən insanlara dil, din, irq fərqlərinin fövqündə duran» – “nas” (insanlar) kəlməsilə müraciət edilməsidir. Çünki Allah insanlara (ya eyyuhən-nas) müraciət edərək, «Sizi tək bir şəxsdən (Adəmdən) xəlq edən, ondan zövcəsini (Həvvanı) yaradan və onlardan da bir çox kişi və qadınlar törədən…» (14, surə 4, ayə 1) Rəbb olduğunu, yalnız Ondan və Onun Qiyamət günü imansızlara verəcəyi əzabdan qorxmağa çağırmışdır. Başqa bir tərəfdən isə ilahiyyatçılar da yekdilliklə «İslam dininə mənsub olanların birlik və bərabərlik içində olmalarını, irq, dil, bölgə və başqa amillərlə ayrılıb parçalanmamalarının səbəbini tövhidlə» əlaqələndirməkdədirlər.

Həqiqətən də, İslam dininin bütün bəşəriyyətə ünvanlandığını ifadə edən «nas» kəlməsi ilə yanaşı, Quranda 64 dəfə «ümmət» kəlməsi də işlədilmişdir ki, bu isə «…insanların inanc birliyini, …din və şəriətlə bağlı olduqlarını…» ifadə edir. Belə ki, insanların iman birliyi mənasında işlədilən ümmət anlayışı, özündə etnik-milli mənsübiyyət mənasını ehtiva etmədiyi kimi, Quranda Allahın bir-birlərini tanımaları, kimliklərini bilmələri naminə insanları xalqlara (şüub) və qəbilələrə (qəbail) ayırdığı da qeyd olunmuşdur (14, surə 49, ayə 13).

«Şuub» sözünü Quran təfsirində izah etmiş ət-Təbəri isə yazmışdır ki, bununla uzaq nəsəblə bir-birinə bağlı olan insanlar nəzərdə tutulur. Ərəblər isə daha çox qəbilə əhli olduqlarından, şəb qəbilələrin cəmidir (205, C.XI, s.397-398). Ət-Təbəri, Məhəmməd peyğəmbərdən nəql etdiyi hədislərdə də Allah elçisinin «insan nəsəblərindən birinin başqasından üstün olmadığını, hamının Adəm övladları olaraq yalnız saleh əməldə və təqvada (Allahpərəstlikdə, Allahdan qorxmaqda, çəkinməkdə) fərqləndiklərini» söylədiyini bildirirdi (205, C.I, s.399). Amma İslam peyğəmbərinin mənşəcə ərəb olması, Quranın da ona «açıq-aydın ərəb dilində» nazil olunmasından, bu yeni din ilk öncə meydana gəldiyi Ərəbistan gerçəkliklərinə öz münasibətini bildirməli idi.

İslamda «iman qardaşlığı qan qardaşlığından artıq» olduğundan, peyğəmbər müsəlmanın müsəlman qardaşının eybini örtməsini, sanki cahiliyyət dövründə ərəblərin diri-diri topağa basdırdıqları bir qız uşağının diriltməsinə bənzətmişdir. İman isə, «…mütləq olaraq “yaxşı iş”lə” (əməli-saleh) əlaqələndirilir, daha doğrusu, «yaxşı iş» imanın meyarı kimi göstərilir»di. Bu qəbil əməllər zümrəsinə daxil olan, müsəlman cəmiyyətində insanın yerini müəyyənləşdirən amillərdən biri isə, mömin kimsənin Allah, din, iman yolunda cihad etməsidir. Belə ki, Quranda heç bir üzürlü səbəb olmadan evlərində əyləşən müsəlmanlar (qaidunə), Allah yolunda öz malları və canları ilə cihad edənlərlə (mucahidunə) bərabər sayılmırlar. «Allah malları və canları ilə vuruşanları evlərində əyləşənlərdən dərəcə etibarilə üstün tutmuşdur…Allah mücahidləri evlərində oturanlardan daha böyük mükafatla, Öz tərəfindən yüksək dərəcələrlə, bağışlama və rəhm göstərməklə üstün tutmuşdur» (14, surə 4, ayə 95-96). Quranın başqa bir ayəsində isə, iman etməmiş, amma Kəbə zəvvarlarına su verib Məscidül-həramı təmir edən kimsənin belə Allaha, axirət gününə iman gətirib, Allah yolunda cihad edənlərlə bərabər olmadığı da öz əksini tapmışdır (14, surə 9, ayə 19).

Bütövlükdə nə İslam, nə də ki, Məhəmməd peyğəmbər təkcə ərəblərə aid edilməyib, bütün bəşəriyyətə ünvanlanır. Bu mənada Quranda rastlanan “əcəm” anlayışı da heç bir müəyyən xalq mənasında işlədilməyərək, «yalnız anlaşılmaz bir dildə danışan adam»ı nəzərdə tutur.

İslamı qəbul etmiş qeyri-ərəbləri məvalilər (himayə edilmişlər – R.M.) adlandırırdılar. IX-X əsrlərdə yaşayıb-yaratmış ərəb filoloqları - İbn Qüteybə, Əbul-Abbas əl-Mübərrəd, Məhəmməd əl-Mərzubani və ən çox Əbul-Fərəc İsfahaninin əsərlərində Azərbaycanın ən erkən ərəbdilli, məvali şair və ədiblərinin yaradıcılıqları haqqında məlumat verilmişdir. Xüsusən də, İbn Qüteybə “əş-Şir vəş-şüəra” (“Şer və şairlər”) kitabında qeyd etmişdir ki, «Əbul-Yəqzan Cuveyriyəyə əsaslanaraq demişdir: “Mədinədə məvalərdən elə bir şair yoxdur ki, o, əslən Azərbaycandan olmasın».

Xilafətin ictimai-siyasi həyatında müxtəlif formalarda təzahür etmiş şüubilik keçmiş Sasani imperiyasında yaşamış xalqlar arasında şiəçiliyə meyillilik, təriqətçilik və hətta keçmiş etiqadlarından irəli gələrək açıqcasına zındıqlığa meyl göstərilməsi ilə müşayət olunurdu. Ərəb alimi Şavqi Dayfın qeyd etdiyi kimi, «Əməvilər məvalilərlə münasibətdə dinin göstərişlərindən uzaqlaşmış, onları ağır vergilərlə sıxışdırmağa başlamış, onlarla ərəblər arasında hüquq bərabərliyini pozmuşdurlar». İctimai-siyasi həyatdakı bu ayrı-seçkilik, VIII əsrin I yarısında İran (Sasani) xalqları arasında meydana çıxan “şüubilik” hərəkatının islamaqədərki yerli mədəni ənənələri ərəb mədəniyyəti dairəsinə daxil etmək yolu ilə qoruyub saxlamaq cəhdində göstərirdi. Şüubiləri mötədil və ifrat qollara ayırırdılar. Mötədil şüubilər ərəblərlə başqa xalqlar arasında heç bir fərq qoymurdular. Bu da məlumdur ki, məvalilərin heç də hamısı ərəblərə qarşı açıq mübarizə aparmırdı. İctimai-siyasi ziddiyyətlərin böhran həddinə çatdığı, müxtəlif cərəyanlar, məzhəblər və təriqətlər arasında kəskin mübarizə getdiyi bir dövrdə məvali şairlər də öz mənafelərinə uyğun olaraq bu və ya başqa siyasi dəstənin tərəfində dururdular. Həmin siyasi qruplar da, öz növbəsində, məvalilərin xidmətindən həvəslə istifadə edirdilər.

Bütövlükdə orta əsrlər Xilafət üsul-idarəsində insanın sosial və hüquqi bərabərliyinə dair aşağıdakı qənaətlərə gəlmək olar:

- Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra müsəlman icmasında hakimiyyət məsələsinin tarixi həlli ilə yanaşı cəmiyyətdə sinfi münasibətlərin formalaşması dövrü yaşanmışdır;

- Hakimiyyətin sülalə monarxiyasına çevrilərək keçmiş aristokratiyanın əlində cəmləşməsi klassik İslam bərabərlik təsəvvürlərinə zidd olaraq cahiliyyət dövrünə xas olmuş ifrat qəbilə təəssübkeşliyi (əsəbiyyə) dirçəldilmişdir;

- İşğal edilmiş ərazilərdə gerçəkləşdirilmiş ərəb təəssübkeşliyi İslamın bərabərlik ideallarına zidd olduğundan və fərqli sosial və hüquqi münasibətlər sistemi formalaşdırdığından bu ərazilərin qədim dövlətçilik və mədəniyyət ənənələrinə sahib olmuş xalqları arasında şuubilik (xalqçılıq) hərəkatının yaranmasına səbəb olmuşdur;

- Dini şüur hakim olduğundan bütün sosial-ictimai-siyasi çıxışlar da dini səciyyə daşıyıb ilkin İslam və onun norma və prinsiplərinə qayıdışdan tutmuş, əvvəlki inanc sistemlərində təbliğ edilmiş “sosial ədalət və bərabərlik” şüarlarının gerçəkləşdirilməsinə yönəlmişdir.


2.Orta əsrlər müsəlman sivilizasiyasında sufiliyin (müsəlman mistikasının) mahiyyəti və Azərbaycanda sufilik ənənəsinin inkişaf etdirdiyi ideallar

Təsəvvüfdə iki istiqaməti fərqləndirmiş görkəmli tədqiqatçı, AMEA-nın müxbir üzvü Z.C.Məmmədov qeyd etmişdir ki: «1) Mötədil sufilərə görə insan öz “mən”i”ni itirib, Allahın “Mən”i”ndə vucuda gəlir. {Məsələn} Cüneyd Bağdadi yazırdı ki, «Haqq sənə məxsus “sən”i öldürür, özünə məxsus “Sən”i dirildir», «bilavasitə Allahla birgə mövcud olursan»; 2) İfrat sufilərə gəldikdə, onlar “Mən”i həm Allah, həm də insan yerində işlədərək, “İnsan” ilə “Allah”ı” eyniləşdirmişlər: «Məni görən kəs Haqqı görmüşdür», «Məndən başqa ilahi yoxdur», «Sufi Allahdır», «Mən haqqam». {Məsələn} Həllac insani təbiət ilə ilahi təbiət arasında yalnız yenilik ilə qədimlik sarıdan fərq görürdü». İfrat sufilərin az-çox dərəcədə panteizmə meyl göstərdiklərini söyləyən tədqiqatçı alim, sufizmin panteist fəlsəfənin də İbn Ərəbidən (1165-1240) hələ yarım əsrdən qabaq orta əsr Azərbaycan filosofu Eynəlqüzat Miyanəcinin (1099-1131) əsərlərində dolğun bir şəkildə öz ifadəsinin tapdığını sübut etmişdir. Z.Məmmədov, ümumiyyətlə “panteizm”in orta əsr Şərq mütəfəkkirlərinin əsərlərində adətən əl-hülul (təcəssüm) və əl-ittihad (birləşmə) terminləri ilə ifadə edildiyini bildirərək, yazırdı ki, «əl-Hülul ilahi təbiətin insanda təcəssüm etməsini, insani təbiətin ilahi təbiətə çevrilməsini…, əl-ittihad isə insani və ilahi başlanğıcların birgə mövcudluğu demək»dir.

Adətən sufizmin panteist fəlsəfəsinin banisi hesab edilən İbn Ərəbi tədqiqatçısı, professor A.D.Kınışa görə isə, bu sufi mütəfəkkirinin baxışlarını panteizmin «Hər şey Allahdır, Allah hər şeydir» məşhur sxeminə sığışdırmaq heç də asan deyildir. Çünki A.D.Knışın fikrincə, «Hər şeydən əvvəl İbn Ərəbinin metafizikasında mütləq transendental Varlıq (əl-Haqq) və xəlq olunmuş dünya (əl-xəlq) arasında panteizmin tələb etdiyi kimi, heç bir halda substansional bir ümumilik yoxdur». İnsan isə İbn Ərəbiyə görə, dünyada “kiçik aləm” (“əl-aləm əs-səqir”) və aləmin “xülasə”si” (“əl-müxtəsər”) olmaq etibarı ilə, ilahi adların və atributların ən çox adekvat təzahürü, məxluqatın son məqsədi və Absolyutun özünüdərkidir. İnsanla Absolyutun birləşməsi, ani olaraq ilkin olanı özünün ümumi ontoloji vəhdətində irrasional “dərk etmək” və özünü onun ayrılmaz hissəsi kimi hiss etməkdir (yəni, qneseoloji bir aktdır). Elə bundan sonra mistik özünün ilkin vəziyyətinə, amma artıq yeni bir səciyyədə qayıtmış olur. Belə ki, o insanlara çatdırılması zəruri olan bir şeyi – varlığın “sirri”ni” dərk etmişdir. Sufi baxışlarından göründüyü kimi, bu qəbil insanlar kamil varlıq olub, elə onlardan ibarət cəmiyyət ədalətli cəmiyyət sayıla bilər.

Sufi hərəkatında tədricən insani sakitləşdirən, onu dünyəvi zövqlərdən qoruyan, mötədillik və könüllü yoxsulluq təlqin edən ən ümumi fəaliyyət qaydalarının məcmuyu hazırlanmağa başlandı. Könüllü olaraq yoxsulluq {içində yaşamaq} həmçinin siyasi bir məna daşımaqda idi. Belə ki, bəzi erkən asketlər bilərəkdən gəlirli peşələrdən, hətta varislikdən belə imtina edib, bununla da ənənəvi idarəçiliyə xas olan ədalətsizlik və rüşvətxorluğa qarşı etiraz edirdilər. Adətən belə passiv etiraz və aktiv sosial həyatdan və iqtisadi fəaliyyətdən aralanmaq aktiv mübarizəyə gətirib çıxartmırdı. Buna görə də hakim dairələr gözləri önündə meydana gələn asketik hərəkata qarşı mübarizə aparmağa lüzüm görmürdülər. Onlar silahlı mübarizə yolunu seçmiş dini icmaların, məsələn, xaricilərin və bəzi “ifrat” saydıqları təriqətlərin yatırılmasına öz qüvvələrini yönəldirdilər. Asketlərə özlərinə müəyyən etdikləri dindar əməllərinə əməl etmək qalırdı ki, bununla da onlar özlərini məşhər günündə olacaq haq-hesaba hazırlayırdılar (youmul al-hisab). İlahi mərhəmətə xüsusi əhəmiyyət vermək getdikcə bəzi asketləri hətta İlahi məhəbbət haqqında düşüncələrə gətirmişdi. A.Knışa görə, “Erkən dövr mistiklərin təlim və deyimlərində Allaha yaxın olmaq hissi fikrən yaxud əməllərdə və hətta İlahi mərhəməti qısamüddətli unutmağına (qafla) görə cəzalandırılmaq qorxusu ilə qarışırdı”.

Mistikin məqsədi ruhu Allaha sadiqlik və təmizlik vəziyyətinə qaytarmaqdır ki, bununla da o birbaşa yaratma aktına qədərki vəziyyətinə qayıtmış olur. Bu da ona Xaliq ilə müqavilə bağlamış (əhd etmiş) günün “yenidən yaşaması”na” imkan verir. Bu məqsədə çatmaq yolunda mistik, yaranmış dünyanın “cilovlar”ı”ndan qaçmağı bacarmalı, eləcə də dünyəvi nəfsi ilə (nafs) mübarizə aparmalıdır. Nəfsə sufilər eqoistik istəklərin, arzuların mənbəyi və deməli, Allaha doğru gedən yolda bir maneə kimi baxmışdırlar. Beləliklə də, mistikin vəzifəsinə özünənəzarət, özünəhesabat, bir sözlə özünüidarə aid olaraq, burada onun könüllü olaraq qəbul etdiyi dindar mərhumiyyətlərinə özündəki “Mən”ini məhv etmək və ondan gələn bütün məhvedici ehtirasları yox etmək üçün ümid vardır. Əks təqdirdə, “Mən” mövcud olduqca özünü əsl İslama, başqa sözlə deyilsə, İlahi iradəyə həsr etmək qeyri –mümkündür.

Sufilər məqamla hal arasında böyük fərq görürdülər. Belə ki, sufilərə görə, «Hal Allahın insan ürəyinə bağışladığı bir şeydir. Ürək onu kənarlaşdırmağa, gedəndə isə yenidən cəlb etməyə qadir deyil. Məqam uzun sürən mərhələdir. İnsan ona öz şəxsi səyi nəticəsində müəyyən qədər nail olur. Məqam əməl sahəsinə aiddir, hal isə bəxş edilən bərəkətdir».

Tövbə etmək (taubə), nəfsə nəzarət etmək, ehtiyatlılıq (vara), zahidlik (zuhd), yoxsulluq (fəqr), dözümlülük (səbr), Allahın iradəsinə tabe olmaq (təvakkul), nəsibindən razı olmaq (riza) kimi məqamlardan bəhs etmiş Əbu Nəsr əs-Sərrac ət-Tusi, qeyd edilmiş əsərində müşahidə, Allaha yaxınlıq (əl-qurb), məhəbbət (məhəbbə), qorxu (xauf), ümüd (racə), coşğun istək (şauq), ünsiyyət (üns), sakitləşmək (itməninə), şahidlik (muşəhədə), yəqinlik (yaqın) kimi halların mənalarını izah etmişdir. «Bütün möminlər arasında həqiqətləri, hal və məqamları ilə Allahın seçdiyi kəslər»in – «xüsusi», «xüsusi əhl», «…hallardan və məqamlardan keçən, onları yaşayan, çətinlikləri qət edən bir əhl»in isə, «xüsusun xüsusu» («seçilmişlərin seçilmişi») olduğunu yazan əs-Sərrac ət-Tusi, əsərində mistik idrakın müxtəlif mərhələlərində duran bir neçə sufi təbəqəsini bir-birindən fərqləndirmişdir. Belə ki, mistik yolun başlanğıcında durub, müəllimin – şeyxin başçılığı altında dərs alanlara murid (cəmdə, muridun) deyilir. «İlahi hikmət»lər”in bəxş edilmədiyi şəxslərdən (bax: 14, surə 2, ayə 269), sadə müsəlmanlardan fərqlənənlər isə, “dərk edən ürək sahibləri” (ərbab əl-qulub) adlanırlar. “Allahın dostları”, başqa sözlə deyilsə, Allahın himayə etdikləri sufilərə isə valilər (cəmdə, auliya, övliya bu sözdəndir – R.M.) deyilir. “Allahı dərk etmiş” və ilahilik, dünya haqqında tam biliyə malik olmuş sufilər arif (cəmdə, arifun) adlandırılırlar. Əsərdə sufilərin növbəti təbəqəsinə isə, mələklərin Allaha yaxın olduğu kimi, muqərrəbun - “Allaha yaxınlaşmışlar” deyilir.

IX-X əsrlərdə yaşamış bir çox azərbaycanlı sufilərin orta əsrlər mötəbər mənbələrində adlarının çəkildiyi məlumdur. Bunlardan Əbubəkr Hüseyn ibn Əli ibn Yəzdanyar Urməvi daha çox tanınmışdır. Əbülqasim Qüşeyrinin (986-1073) fikrincə, İbn Yəzdanyar demişdir: «Sən Allahla ünsiyyətdə olmağı bərk istəyirsənsə, deməli, insanlarla ünsiyyəti sevirsən…Sən Allah yanındakı mənzilini bərk istəyirsənsə, deməli, insanlar yanındakı mənzili sevirsən».

Əbul-Həsən əl-Əşərinin tələbəsi olmuş, lakin müəlliminin baxışları ilə tamamilə razılaşmamış “Böyük şeyx” ləqəbli sufi İbn Xəfifin (981-ci ildə ölmüşdür) tələbəsi olmuş Əbu Abdulla Məhəmməd ibn Bakuvi isə (təq. 933-1050) müsəlman Şərqində azadfikirliliyə çağırışı ilə məşhur olmuş Hüseyn ibn Mənsur Həllacın qızğın təbliğatçısı olmuşdur. İnsanı bir şəxsiyyət kimi nəzərdən keçirməyən Məhəmməd Bakuvini «insan yalnız varlığın bir fenomeni kimi maraqlandırmışdır». İnsandakı təbii olanla mənəvi olanları qarşı-qarşıya qoymaqla, Bakuvi insanın nəfsi ilə cismini bir-birinə qarşı qoymuşdur. Məhəmməd Bakuvi yalnız ariflərin gözündə cismin və nəfsin eyni olduğunu qeyd edirdi. Bu sufi mütəfəkkiri baxışlarında insan cisminin öldükdən sonra dirilməyinə inanmır, lakin nəfsin əbədiliyini təsdiqləyirdi. Bu da bütövlükdə, «Sufi mütəfəkkirlər, peripatetik filosoflardan fərqli olaraq, insan ruhunun (nəfsin) əbədiliyinə və əzəliliyinə də inan»malarından irəli gəlirdi. Fikirlərində sosial problemlərə xüsusi diqqət ayırmamış mütəfəkkirin ayrı-ayrı ifadələrindən çıxış edərək S.Rzaquluzadə qeyd etmişdir ki, «Baba Kuhinin ictimai baxışları müəyyən dərəcədə cəmiyyətdəki hakim, müəyyən dərəcədə cəmiyyətdəki hakim, müəyyən edilmiş təsəvvür və normalarla üst-üstə düşməmişdir». Bəzən onun hakim quruluşa qarşı passiv formada muxalifətdə durmasını, möhtəşəm xürrəmi hərəkatının məğlub edilməsi ilə də əlaqələndirirlər.

Bütövlükdə, XI-XII əsrlərin başlıca ideya cərəyanlarından birinin təsəvvüf olduğunu yazan Z.C.Məmmədov, X əsrin sonlarından etibarən sufi icmalarının geniş yayıldığını qeyd etmişdir. Ribat, zaviyə, xənəkə, təkkələrdə və eləcə də müstəqil surətdə öz evlərində yaşayan sufi muridləri, seçdikləri mürşid – böyük sufi şeyxinin yolunu axıradək ardıcıllıqla davam etdirməyə cəhd edirdilər. Sufilik şaxələnib müəyyən ordenlərə (silsilələrə) parçalanır ki, bunlardan biri də xalq içərisində böyük nüfuza malik olan sufi şeyxi Əbunnəcib Sührəvərdi və onun qardaşı oğlu Əbuhəfs Sührəvərdinin adı ilə bağlı olan sührəvərdilik idi. Sufi təliminin mötədil qoluna aid edilən Əbunnəcib Sührəvərdi hakim dairələr tərəfindən toxunulmaz olduğundan, Tacəddin Sübkiyə görə: «sultandan, xəlifədən və başqalarından qorxub ona pənah gətirənləri müdafiə etmiş, onları təhlükədən sovuşdurmuşdur». Əbunnəcib Sührəvərdinin sufi təlimi onun əmisinin adını daşıyan qardaşı oğlu Əbuhəfs Ömər Məhəmməd oğlu Sührəvərdi (1145-1234) tərəfindən davam və inkişaf etdirilmişdir. Praktik sufizmə dair qiymətli əsərlər müəllifi olmuş Əbuhəfs Sührəvərdi hüquqşünas alim olmaqla bərabər görkəmli siyasi xadim, nüfuzlu diplomat olmuşdur. Z.Məmmədov yazır ki, böyük şöhrətli sufi mütəfəkkiri xəlifə Nasir li-Dinillahın (1180-1225) dövründə Bağdadda baş şeyx rütbəsinə layiq görülmüşdür. Şihabəddin Əbuhəfs Sührəvərdi mühüm işlərdə Xilafət üçün elçilik (səfirlik) etmiş, diplomatik danışıqlar aparmışdır. İbn Bibi onun Kiçik Asiyaya gəlməsini təsvir edərək yazırdı ki, “elçinin Aqsaraya yetişməsini eşidincə sultanla bərabər qazilər, imamlar, şeyxlər, sufilər, əxilər və fütüvvə sahibləri pişvaza çıxdılar. Sultan Əlaəddin Şeyx Şihabəddin Sührəvərdi ilə görüşərək onun əlini öpdü. Elçi gətirdiyi xalatı və əmmaməni Konyada sultana verdi”.

Başqa sufi mütəfəkkirlərindən fərqli olaraq təsəvvüf yolçusu (əs-salik) olan müridin ali rütbəyə yüksələnədək özünü kamilləşdirən hallar və məqamlar arasında möhkəm hədd, kəskin fərq olmadığını xatırladaraq yazırdı ki, «Bəzilərinə hal görünən şey başqasına məqam görünə bilər». Əbuhəfs Sührəvərdiyə görə özünəhesabat (əl-mühasəbə), özünənəzarət (əl-müraqəbə) və daxili muşahidə (əl-müşahədə) halları və məqamları bütün təriqət boyu çulğalaşaraq təsəvvüf yolçusunu daim sarır, onu Haqqa (Allaha – R.M.) yaxınlaşdırır. Əmirəlmöminin Əlinin fikrini dəstəkləyən Əbuhəfs Sührəvərdi yazırdı ki, «…, o (Əli bin Əbi Talib – R.M.), demişdir: Sizdən hesabat sormamışdan özünüzə hesabat verin, ölçünü sizə ölçdürməkdən qabaq ölçün». İnsanın fəaliyyətində yalnız səbrlə səmimi olduğunu qət etmiş şeyx yazırdı ki, «Səbrin gerçəkliyi nəfsin sakitliyindən zühur edir». Bir sözlə, «…bəndə tövbə, zühd və Allaha aid əməlin ardıcıllığında özünü doğrultduqda onun hazırkı vaxtı gələcək vaxtı təcrid edir. O, tədbir və ixtiyar məqamına yetişir. Sonra ixtiyara malik olma həddinə çatır. Bununla ehtirasının yoxa çıxması, biliyinin bollaşması və batinindən cahillik maddəsinin kəsilməsi səbəbinə onun ixtiyarı Allah-təalanın ixtiyarından olur». Mütəfəkkir iddia edirdi ki, Əbuyəzid Bistami “Sübhanəllah” (“Allah pakdır”) əvəzinə “Sübhani” (“Mən pakam”) və Həllac “Ənə əl-Haqq” (“Mən haqqam”) deyərkən özlərini deyil, təkcə Allahı nəzərdə tutmuşlar. O, “Əvarif əl-məarif” (“Biliklərin töhfələri”) kitabında yazırdı ki, «Əgər bilsəydik ki, bu söz hüluldan olan bir şeyi gizli surətdə andırır, onda onları rədd etdiyimiz kimi, o sözü də rədd edirik».

Təsəvvüfdəki bir sıra etik-əxlaqi və ictimai-siyasi fikirlər o dövrdə mövcud olmuş əxilik, məlamətilik və qələndərilik cərəyanlarının ideologiyası ilə çulğalaşmışdır. Sufi mütəfəkkirlərdən bəzilərinin həmin cərəyanlarla maraqlandıqlarını qeyd edən Z.Məmmədov, bu orta əsr cərəyanlarından olan əxilərin ideologiyasının şərhinə Əbülqasim Qüşeyrinin “Təsəvvüf elminə dair traktat” (“ər-Risalə fi elm ət-təsəvvüf”), İbn Ərəbinin “Məkkə fəthləri” (“əl-Fütuhat əl-məkkiyyə”) kitablarında xüsusi yer ayırdıqlarını, Əbuhəfs Sührəvərdinin isə bu mövzuya ayrıca bir əsər – “Fütüvvətnamə” həsr edərək, burada məlamətilik və qələndərilik haqqında mötəbər fikirlər söylədiyini qeyd etmişdir.

Belə ki, əxilərin ideologiyasının ifadə edən “fütüvvə” anlayışını şərh edən Əbülqasim Qüşeyri yazırdı ki, fütüvvə (comərdlik) başqasının işində iştirak etmək, onun işinə yaramaqdır. Fütüvvə icmasının üzvləri – əxilər evində yemək yemək yeyən şəxsin övliya, yaxud kafir olmasının fərqinə varmır. Onlar üçün ən xarakterik cəhətlər: zəhmətsevərlik, səxavətlilik və qonaqpərvərlikdir. Fütüvvə varını heç kəsdən əsirgəməməkdir. Bir sözlə, bu ideologiyanın əsasında humanizm, ictimai bərabərlik və sosial ədalət dururdu. Əxiliyi xarakterizə edən sosial şüar isə fütüvvənin «özünün ədalətli olub, başqasının da ədalətli olmasını tələb» edilməsi idi.

Yaradıcılığında panteist məqamların yer aldığı görkəmli sufi mütəfəkkirlərindən biri də, böyük filosof, əslən Marağa ilə Təbriz arasında yerləşən Miyanə şəhərindən olan Eynəlqüzat Əbülməali Abdulla Məhəmməd oğlu Miyanəcidir (1099-1131). Baxışlarının ən yaxşı ariflərin «…çalışıb-çapalamaya ehtiyac duymadan ilk baxışda mərifət gözü ilə dərk» etdiklərini yazan bu Həmədan baş qazisi, 28-29 yaşlarında azadfikirlilik üstündə fəqihlər tərəfindən təqiblərə məruz qalaraq, dinsizlikdə təqsirləndirilmişdir. Otuz iki yaşında dərs dediyi mədrəsənin darvazası yanında dar ağacından asılan Eynəlqüzat Miyanəci, elmdə və fəlsəfədə çoxlarının qeyd şərtsiz qəbul etdiyi baxışları tənqidi münasibət bəsləmiş, nə kəlam, nə də müxtəlif dini cərəyanların, məzhəblərin teoloji kauzistikası ilə razılaşmamışdır.

Belə ki, Eynəlqüzat Miyanəci kreotsionizmlə razılaşmayaraq qeyd edirdi ki, «Əgər saliklərin (təsəvvüf yolçularının – R.M.) qəlbləri öz gözləri ilə həmin substansiyaya (Allaha – R.M.) nəzər salsa heç bir fərq olmadan həmçinin ona (atributlara – R.M.) təsadüf edər». O, bu fikriylə, məlum olduğu kimi, Quran ayələrinin başa düşülməsində bir-birindən fərqli mövqe tutmuş fəqih-mütəkəllimlərdən batinilərin Allahın atributlarına etinasız qalan ezoterik doktrinanı və dualizmə aparıb çıxartdığını zənn etdiyi zahirilərin ekzoterik doktrinasını rədd edirdi. Deməli, sufi mütəfəkkiri Allaha ən yaxın insanların da mərifət əhli, ariflər, yəni irfan (intuisiya) tərəfdarlarını, əql arxasındakı mərhələni qəbul edənləri – mistikləri nəzərdə tuturdu. Nəzər əhlindən, aqillərdən olan alimlərin dağı çəkmək iddiasında olan tərəzi ilə müqayisə edən Eynəlqüzat Miyanəci, əzəliyyətə qovuşan arifləri belələrindən «Ariflər Allaha şeylərdən baxmırlar, əksinə Allahda şeylərə baxırlar» deyə fərqləndirirdi. Amma filosof möhkəm inandığı həqiqəti yalnız ariflərə deyil, həm də aqillərə (alimlərə) də çatdırmağa səy göstərirdi.


: img -> page -> tmp
tmp -> Mövzu fəLSƏFƏ onun predmeti, problem dairəsi və CƏmiyyəTDƏ rolu
tmp -> Azərbaycan döVLƏt aqrar universiteti MÜHƏNDİSLİk fakultəSİ HƏyat fəALİYYƏTİNİn təHLÜKƏSİZLİYİ kafedrası
tmp -> Mövzu Dövlət və hüququn Plan
tmp -> Yazıya qədərki qaynaqlar. Mixi yazılar və antik ədəbiyyat. "Albaniya tarixi"
tmp -> Dos. Azad Mustafa oğlu Bayramov Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti İctimai elmlər və Multikulturalizm kafedrası
tmp -> Mühazirənin planı: Maddələrin qruluşu və xassəsi Süni və təbii radioaktivlik
tmp -> 27 aprel 2017-ci IL tariXLİ İclasinin protokolundan çixariş EŞ 09 1
tmp -> Yazıya qədərki qaynaqlar. Mixi yazılar və antik ədəbiyyat. "Albaniya tarixi"
tmp -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ


Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə