Mustafayeva A.İ., hüquq üzrə fəlsəfə doktoru, amea insan Hüquqları İnstitutunun direktoru ♦



Yüklə 213,72 Kb.

səhifə1/7
tarix14.06.2018
ölçüsü213,72 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7


 

Mustafayeva A.İ., hüquq üzrə fəlsəfə doktoru,  

AMEA İnsan Hüquqları İnstitutunun direktoru

 

 



Bioetikanın sosial normalar sistemində və  

ictimai münasib

ətlərin tənzimlənməsində yeri 

 

Son onillikl

ərdə dünya birliyi özünün yeniləşmə mərhələsindədir. Qloballaşma 

bütün planetimizd

əki prosesləri  əhatə  etmişdir.  Təbabət və  genetika sahəsində  əldə 

olunan yeni nailiyy

ətlər müxtəlif bilik sahələrini təmsil edən mütəxəssislərin 

s

əylərinin birləşdirilməsi zərurəti yaratmışdır. Nəticədə, yeni fənlərarası elm sahəsi - 



bioetika meydana g

əlmişdir.  Bu,  elm  və  texnikanın  inkişafı,  yeni  texnologiyaların 

s

əhiyyə sahəsinə tətbiq edilməsi, elmi tədqiqatlar aparılması, preparatların sınaqdan 



keçirilm

əsi, pasiyentlərlə  münasibətlər  praktikası,  etik  qaydalara  riayət edilməsi, 

m

əlumatlandırılmış  razılıqla  bağlı  qanunvericilik  normaları  və  digər yeniliklərlə 



əlaqədar bütöv fəlsəfi, etik-mənəvi, hüquqi problemləri əhatə edir. 

Qeyd olunmalıdır ki, müasir cəmiyyət bioetikanın ilkin obyektini transformasiya 

edir v

ə dünyanı təkcə “şəxsi mənəvi dəyərlər və prinsiplər işığında” deyil, həmçinin 



“müxt

əlif etik siyasi və hüquqi metodologiyalar cəlb etməklə” nəzərdən keçirir. 

Etika tarixind

ə mənəviyyat bəzən əxlaqdan fərqli bir şey kimi təfsir olunmuş -

dur.  “Etika”  termini q

ədim yunan sözü olan ethos  (adət,  xarakter,  düşüncə  tərzi) 

sözünd

ən törəyib və Aristotelin əsərlərində işlədilmişdir [36, s. 4-5]. Bu sözün latin 



analoqu  mosmores  olub xasiyy

ət, adət, xarakter, davranış mənalarını verir. Buradan 

da l

əyaqət haqqında yunan elmi ilə  yanaşı,  latın  moralitas  -  əxlaq meydana gəlir. 



Başqa  sözlə  desək, öz ilkin mənasına görə, yunan və  latın  sözləri,  əsasən, üst-üstə 

düşür,  lakin  mədəniyyətin və  fəlsəfənin  inkişafı  prosesində  “etika”  və  “əxlaq” 

(m

ənəviyyat) terminləri yetərincə müxtəlif məzmun kəsb edir. 



F

əlsəfi fikrin dahi nümayəndəsi Hegel etikanı üç hissəyə bölür: abstrakt hüquq, 

əxlaq və  mənəviyyat.  Bunlardan  birincisi  xarici  davranışı  əhatə  edir, ikincisi isə 

subyektin xüsusi irad

əsinin daxili mahiyyətini açır. Hegel mənəviyyata daha böyük 

____________________________ 



♦ 

Mustafayeva Ayt

ən  İnqlab  qızı  –  hüquq üzrə  fəlsəfə  doktoru,  AMEA  İnsan  Hüquqları  İnstitutunun 

direktoru (Az

ərbaycan). E-mail: info@ihr-az.org 



 

əhəmiyyət verərək, onu ideal kimi, zərurilik və  sosial-tarixi təzahürlərə  tənqidi 



yanaşma kimi nəzərdən keçirir [42, s. 45]. 

Cessika Miller göst

ərir ki, elmin etikası elm və əxlaqın qarşılıqlı münasibətləri-

nin f


əlsəfi və  sosial cəhətdən iki cür öyrənilməsidir: a) elmin əxlaqa, bilik və elmi 

t

ərəqqinin  əxlaqlılığa,  insanların  əxlaqına və  cəmiyyətin mənəvi tərəqqisinə  təsiri, 



elmi d

əyərlərin  əxlaqa, həqiqət və  xeyirxahlığın  nisbətinə, mənəvi təzahürlərin hə-

qiqiliyin

ə  təsiri  baxımından və  b)  əxlaqın  elmə,  əxlaqın  dəyər və  normalarının  el-

md

əki münasibətə və onun nəticələrinə, alimlərin dünyagörüşlərinin elmi fəaliyyətin 



v

ə  elmi ünsiyyətin  nizamlayıcısı  kimi  mənəvi fəaliyyətin dərkinə  təsiri, alimlərin 

v

ətəndaş və əxlaq məsuliyyətinin məzmununun açılması baxımından [18, s. 38-40]. 



Aşağıdakı məsələlər elmi etikanın normalarında öz təcəssümünü tapır: 

1) elmi f

əaliyyətin xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılan ümumbəşəri mənəvi tələb-

1

əг və qadağalar; 



2) bioetik normalar m

əhz elm üçün səciyyəvi və xarakterik olan dəyərlərin təs-

diqi v

ə müdafiəsinə xidmət edir. 



Bunlardan birincisi h

əqiqətin təmənnasız  axtarışı  və  müdafiəsidir. Adətən, 

günd

əlik elmi fəaliyyətdə  əldə  edilmiş  bilikləri dərhal həqiqət və  ya  yanlışlıq  kimi 



qiym

ətləndirmək asan olmur. 

Diqq

ətə  çatdıraq  ki,  bioetika  ötən yüzilliyin 60-cı  illərinin  axırlarında  -  70-ci 



ill

ərinin əvvəllərində ABŞ-da yaranmış çağdaş mədəniyyətin mürəkkəb fenomenidir. 

D.Kallaxan

ın  göstərdiyi kimi, “bioetika”  terminini 1970-ci ildə  Amerika onkoloqu 

Van Rensseler Potter ir

əli sürmüşdür [10, s. 34-36]. O, insanların həyatına ləyaqətli 

şərait yaratmaq məqsədilə humanitar elmlərin nümayəndələrinin və təbiətşünasların 

(

һər  şeydən  оnсə,  bioloqların  və  həkimlərin) səylərini birləşdirməyi təklif edirdi. 



D.Kallaxan

ın fikrincə, "sağqalma elmi sadəcə elm olmayıb, həm də iki daha vacib və 

çox z

əruri elementi -  bioloji bilik və  insani dəyərləri  birləşdirə  bilən yeni hikmət 



olmalıdır".  Buna  görə  də  alim onun ifadə  olunması  üçün  bioetika  terminini  təklif 

etmişdir [10, s. 45-46]. 

El

ə buradaca qeyd edək ki, terminin mənası çox tezliklə kökündən dəyişdi. Ən 



yeni elmi texnologiyalar

ın  (genetik, reproduktiv, transplantoloji və  s.)  inkişafının 




 

s



əbəb  olduğu  antropoloji,  mənəvi, sosial və  hüquqi problemlərin fənlərarası  araş-

dırılması  оnə  çıxdı.  V.P.Buşuyevanın  fikrincə,  кесən  əsrin 70-ci illərində  ABŞ-da 

bioetika üzr

ə  ilk tədqiqat və  təhsil mərkəzləri yaradıldı.  Onların  tədqiq etdikləri 

probleml

ər isə  siyasətçilərin, jurnalistlərin, din xadimlərinin, ümumiyyətlə, kütlə-

l

ərin  ən  geniş  nümayəndələrinin diqqətini  ciddi  şəkildə  cəlb etməyə  başladı  [39, s. 



52-53; 30, s. 65-78]. 

M

əlum olduğu kimi, növbəti onillikdə bioetika çox sürətlə Qərbi Avropaya da 



yayıldı,  90-cı  illərdən  başlayaraq  isə  Şərqi Avropa (Rusiya da daxil olmaqla) və 

Asiya (h


ər şeydən оnсə, Yaponiya və Çində) ölkələrində də qəbul edildi [19, s. 447]. 

3 dekabr 1967-ci ild

ə Cənubi Afrika cərrahı Kristian Barnard dünyada ilk dəfə 

olaraq bir insan

ın  ürəyini digərinə  köçürdü. O, avtomobil qəzası  nəticəsində  beyni 

b

ərpaolunmaz dərəcədə  zədələnən  qadının  döyünən ürəyini  çıxarmaqla  sağalmaz 



x

əstənin həyatını xilas etdi [27, s. 69-70]. 

Bu inqilabi hadis

əyə  ictimai münasibət yetərincə  ziddiyyətli oldu. Bəziləri K. 

Barnardı  yüz  minlərlə  sağalmaz  xəstənin xilas edilməsi üsulunu yaradan qəhrəman 

adlandırırdı.  Digərləri isə  əksinə, onu qətldə  ittiham edirdilər:  axı  o,  hələ  dö-

yünm

əkdə olan ürəyi çıxarmışdı [27, s. 70-80]. 



Bioetika, 

əsasən, mənəvi baxımdan qərar qəbul etmək üçün çətin olan ayrı-ayrı 

hadis

ələrin, mənəvi kolliziyaların, dolaşıq işlərin – “bioetik dilemmaların” - təhlilinə 



üstünlük verir. Mahiyy

ətinə  görə, bioetikanın  ayrı-ayrı  “dolaşıqlıqları”  öуrənən  və 

t

əsvir edən vəzifələrinin təfsiri, zənnimizcə, Amerika mədəniyyətinin  müəyyən 



ənənələri ilə, hər  şeydən  оnсə,  Amerika cəmiyyətində  hüquq  institutlarının  xüsusi 

əhəmiyyətliliyi ilə sıx bağlıdır [24, s. 43-53]. 

Fikrimizc

ə,  “fayda”  və  “rifah”  davranış  və  hərəkətlərin  əxlaqı  meyarlarına 

çevrilir. Bu zaman “rifah”  daha çox sayda adam üçün fayda kimi izah olunur. 

Şübhəsiz ki, fayda müxtəlif cür olur. Etik elmlərin  hazırkı  tipi  çərçivəsində  “fay-

dalar”

ın  mümkün  siyahısında  aparıcı  yeri  iqtisadi  fayda  tutur.  Bəsit iqtisadi he-



sablamalar  “x

əstə  -  cəmiyyətin parazitidir”  fikrinə  gətirib  çıxarır.  Məhz bu mü-

hakim

ə  F.Nitsşenin  təklif etdiyi yeni “həkimlər üçün əxlaq”da ilkin və  təyinedici 



m

əqama çevrilir [55, s. 10-11]. Onun fəlsəfəsində  naturalist-praqmatik etikanın 






Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə