Mwnbw: Azerbaijan International jurnal\ ai 10



Yüklə 73,43 Kb.

tarix18.05.2018
ölçüsü73,43 Kb.


1

B

B



B

Baaaakk


k

k\\\\::::    N

N

N

Neeeeffffttttiiiin



n

n

n    ttttiiiikk



k

kd

d



d

diiiiyyyyiiii    }}}

}wwwwh

h

h



hwwwwrrrr

F

F



F

Fwwwwrrrriiiid

d

d

d    W



W

W

Wllllwwwwkk



k

kbb


b

bwwwwrrrroo

o

ovvvv


Mwnbw: Azerbaijan International jurnal\ - AI 10.2 (Yay 2002)

©

©



©

©    22


2

200


0

000


0

044


4

4....    A

A

A

Azzzzeeeerrrrbb



b

baaaaiiiijjjjaaaan

n

n

n    IIIIn



n

n

ntttteeeerrrrn



n

n

naaaattttiiiioo



o

on

n



n

naaaallll

A

A

A



AZ

Z

Z



ZE

E

E



ER

R

R



RIIII....oo

o

orrrrgggg



Azwrbaycan uzun zamanlardan bwri zwngin neft ehtiyatlar\na g=rw tan\nm\]d\r. Azwrbaycan\n quru

wrazisindw wn ilkin neft yataqlar\n\n kw]fiyyat\ wn az\ndan eram\zdan wvvwl 7-ci wsrw aid edilir. Bu

zaman Azwrbaycan wrazisindw Midiya d=vlwti yerlw]irdi. Hal-haz\rda bu d=vlwtin torpaqlar\ Cwnubi

Azwrbaycan\n (Iran\n) wrazisinw twsad^f edir. Midiyan\n Assuriya ilw swrhwd wrazisi d^nyada quyudan

neft [\xar\lan ilk wrazi olmu]dur. Eram\zdan wvvwl 5-ci wsrdwn ba]layaraq neft quyulardan dwri

vedrwlwrdw [\xar\l\rd\.

Neft Midiyal\lar, Kaspilwr vw digwr qwdim Azwrbaycan tayfalar\n\n hwyat\nda =nwmli rol oynam\]d\r.

Onlar neftdwn yanacaq kimi gil vw metal lampalar\ doldurmaqda istifadw edirdilwr. Neft hwm dw

yararl\ silahlar haz\rlanmas\nda istifadw olunurdu. Midiya d=y^][^lwri nefti ox, nizw uclar\na vw

katapult mwrmilwrinw s^rt^rd^lwr. Yand\r\ld\qdan sonra bu silahlar d^]mwn gwmilwrinw vw ya]ay\]

yerlwrinw at\l\rd\. Qwdim yunanlar bu qwdim alov ya`d\ran silahlara “Midiya nefti” deyirdilwr.

Orta wsrlwrdw Azwrbaycanda, x^susilw dw Ab]eron yar\madas\nda neft [ox geni] miqyasda [\xar\l\rd\.

10-13-c^ wsrlwrdw “y^ng^l neft” Balaxan\ kwndindw, “a`\r neft” isw Suraxan\da [\xar\l\rd\.

Azwrbaycan\lar nefti necw safla]d\rma`a hwlw eram\z\n ilk wsrlwrindwn bilirdilwr. 13-c^ wsr

co`rafiya[\s\ Ibn Bekran deyir ki, Bak\da nefti onun pis qoxusunu azaltmaq vw tibbi istifadw ^[^n

daha yararl\ hala salmaq ^[^n safla]d\r\rd\lar.

Marko Polo 13-c^ wsrdw yaz\rd\ ki, wla Bak\ nefti evlwri i]\qland\rmaq vw dwri xwstwliklwrini m^alicw

etmwk ^[^n istifadw olunurdu. Azwrbaycan co`rafiya[\s\ Wbd wr-Rw]id Bakuvi (14-15-ci wsrlwr)

yaz\rd\ ki,hwr g^n Bak\dan xaricw 200 dwvw neft xurcunu ixrac olunurdu. Bir “dwvw xurcunu” 300 kq

neftw bwrabwr oldu`undan, bu hwr g^n 60, 000 kq neft ixrac\ demwk idi.

Hwmdullah Qwzvini (14-c^ wsr) yaz\rd\ ki, neft fwhlwlwri neft quyular\n\ su ilw doldurudular ki, neft

swthw qalxs\n. Daha sonra neft Xwzwr dwnizi suitilwrinin dwrisindwn haz\rlanan dwri torbalara

doldurulurdu. 1669-cu ildw orta wsr alimi Mwhwmmwd M=min dw qeyd etmi]di ki, bu n=v dwri

torbalar neftin saxlan\lmas\ vw da]\nmas\ ^[^n istifadw olunurdu.




2

1572-ci ildw ingilis i] adam\ Cefri Deket Bak\ya gwlir vw ]whwr haqq\nda m^]ahidwlwrini qeyd edir.

Onun yazd\`\na g=rw Bak\ yax\nl\`\nda [oxlu miqdarda neft torpa`\n swthinw s\z\rd\. Bir [ox insanlar

bu nefti wldw etmwk ^[^n, hwtta uzaq mwsafwlwrdwn buraya swyahwt edirdilwr.

Deket yaz\rd\ ki, “naft” adlanan qara tipli neft b^t^n =lkw wrazisindw evlwri i]\qland\rmaq ^[^n

istifadw olunur. Bu neft ba]qa =lkwlwrw 400-500 qat\r vw e]]wkdwn ibarwt karvan ilw da]\n\rd\. Bak\n\n

yax\nl\`\nda o, a` vw [ox dwywrli neftw rast gwlmi]di.  O, belw qwnatw gwlmi]di ki, bu neft ingilislwrin

istifadw etdiyi neftw (da` neftinw) ox]ay\r.

Iran tarix[isi Wmin Whmwd wr-Razi 1601-ci ildw qeyd edir ki, Bak\ yax\nl\`\nda hwr g^n neft [\xar\lan

500 neft quyusu var idi. 17-ci wsr t^rk tarix[isi Katib {wlwbi dw eyni s=zlwri deyirdi.

17-ci wsr alman swyahwt[isi Lerx yaz\rd\ ki, Ab]eron yar\madas\na 350-400 neft quyusu var idi, vw

Balaxan\ kwndindw olan bircw quyudan g^ndwlik 3000 kq neft [\xar\l\rd\.

Alman alimi vw Isve[ swfirliyinin katibi olan Engelbert Kempfer (1651-1716) 1683-c^ ildw Bak\ya

swyahwt etmi] vw =z g^ndwliyindw qeyd etmi]di ki, burada neft quyular\n\n 27 metr dwrinliyi vard\r

vw bu quyular\n divarlar\ taxta vw ya whwgda]\ ilw =rt^lm^]d^r. Bu d=vrdw Bak\ nefti Rusiya vw }wrqi

Avropan\n digwr xalqlar\na ixrac edilirdi.

O yaz\rd\ ki, Bak\dan o qwdwr dw uzaq olmayan Suraxan\ kwndindw hwr g^n 2700-3000 kq neft hasil

edilib ixrac olunurdu. Bu miqdar hwr biri 8 neft [wni da]\yan 80 araban\ doldururdu.

Orta wsrlwrdw neft hasilat\ wtraf m^hitin [irklwnmwsinw twsir g=stwrirdi, ancaq hwmin d=vrlwrdw buna

o qwdwr dw b=y^k whwmiyywt verilmirdi. Azwrbayacan m^wllifi Mwhwmmwd Yusif }irvani =z^n^n

“Tibbnamw” (1712) kitab\nda yaz\rd\ ki, neft vw k^k^rd hasilat\ndan torpaq vw su zwhwrli

maddwlwrlw [irklwnmi]dir.

1689-cu ildw Azwrbaycana swfwr edwn ingilis missioneri Vileot Atan\n yazd\qlar\na g=rw, Swfwvi ]ahlar\

Bak\ neftindwn hwr il 7000 t^mwn vw ya 420, 000 frans\z livri (Frans\z frank\ 1799-cu ildw istifadw

olununan qwdwr Fransan\n pul vahidi livr idi)

miqdar\nda mwnfwwt wldw edirdilwr.

M^qqwddws alovun mwnbwyi

Eram\z\n 7-ci wsrinin sonlar\nda regionda islam yay\lana qwdwr, indiki Azwrbaycan wrazsindw ya]ayan

insanlar atw]w ibadwt edwn zwrd^]tlwr idilwr. Bak\ wtraf\ndak\ wrazi buradak\ maraql\, qeyri-adi twbiwt

hadiswsinw g=rw Zwrd^]tl^y^n mwnwvi mwrkwzi oldu. Neft torpa`\n elw dwrinliyindw yerlw]irdi ki, qaz

torpa`\n swthindwki de]iklwrdwn s\zaraq alova [at\rd\. Mwhz bu yerlwr m^qwddws hesab olunmu] vw

atw]pwrwstlik mwbwdlwri Ab]eron yar\madas\nda Suraxan\ vw Bak\ yax\nl\`\nda vw digwr rayonlarda

tikilirdi.

Hwtta bug^n dw Bak\n\n mw]hur Q\z Qalas\ ^zwrindw qaz mw]wli yan\r. Bwzi alimlwr hesab edirlwr ki,

Q\z Qalas\ndan m^dafiw mwqswdilw istifadw olunurdu. Bwzilwri isw deyirlwr ki, bu qala 2500 il

bundan wvvwl zwrd^]t mwbwdi kimi istifadw olunmu]dur. Arxeoloji qaz\nt\lar Q\z Qalas\n\n

yax\nl\`\nda ibadwtgah oldu`unu ^zw [\xarm\]d\r. Ibadwtgah\n da] qab\nda neft vw yan\q izlwri

oldu`undan twdqiqat[\lar belw hesab edir ki, bu qab wbwdi mw]wlin yanmas\ ^[^n neftlw




3

doldurulurdu. Professor Davud Axundov inan\r ki, eram\z\n birinci minilliyindw  Xwzwr dwnizinin

i[wrisindw olan Q\z qalas\n\n =n^ndw sahil zola`\nda “Suda Atw] Mwbwdi” yerlw]irdi.

Neft vw qaz hwtta orta wsrlwrdw bir [ox azwrbaycanl\lar\n islam dinini qwbul etdikdwn sonra da

M^qwddws Alovun mwnbwyi kimi istifadw olunurdu. 18-ci wsrdw Ab]eron yar\madas\n\n yanar nefti

Hindistandan olan atw]pwrwstlwri cwlb etdi vw onlar Bak\ yax\nl\`\nda Suraxan\ kwndindw Atw] Mwbwdi

(Atw]gah\) tikdilwr. Bu zwrd^]t dininin davam[\lar\ mwbwdin i[wrisindw yanan qaz vw neftdwn

qidalanan wbwdi, m^qwddws atw]w pwrwsti] edirdilwr.

19-cu wsrdw frans\z yaz\[\s\ Alkesandr D^ma Atw]gaha swyahwt etmi] vw bu haqda a]a`\dak\lar\

yazm\]d\: “ {ox nadir hallarda swyahwt edwn frans\zlar istisna olmaqla, b^t^n d^nya Bak\dak\

Atw]gahdan xwbwrdard\r… Mwnim hwmvwtwnlwrim, wgwr bu atw]pwrwstlwri g=rmwk istwyirsinizsw, onda

bir az twlwsmwlisiniz, [^nki  hwmin mwbwddw yaln\z 3 atw]pwrwst qalm\]d\r ki, bunlardan biri [ox

qoca, digwr ikisi isw 30-35 ya]lar\ndad\r.”

D^ma mwbwdi a]a`\dak\ kimi twsvir edirdi: “Biz mwbwdin i[wrisinw tamamilw alovla =rt^lm^]

qap\lardan daxil olduq. Geni] d=rdbucaql\ hwywtin ortas\nda g^nbwz ilw bir yerdw ibadwt ota`\

yerlw]irdi. Wbwdi mw]wl ibadwt ota`\n\n tam ortas\nda yan\r.”

Neft dwrman vasitwsi kimi

Hal-haz\rda Bak\ Wlyazmalar Institutunda saxlan\lan tibbi vw wzca[\l\q mwnbwlwrinw aid wlyazmalarda

g=stwrilir ki, orta wsrlwrdw neft  vw neft mwhsullar\ tibbi mwqswdlwr ^[^n [ox geni] istifadw olunurdu.

Mineral neft mwlhwm kimi wswb xwstwliyi, fiziki zwiflik, iflic vw titrwmw kimi xwstwliklwrw qar]\ istifadw

olunurdu. Neft hwm[inin sinw a`r\s\, =sk^rwk, astma vw revmatizm kimi xwstwliklwrin m^alicwsindw

dw istifadw olunurdu.

Mwswlwn, 1311-ci ildw Azwrbaycan m^wllifi Yusif Xoyi twrwfindwn yaz\lan “Cam-^l-Ba`dadi” kitab\

tibbdw neftin vw mazutun istifadwsindwn dan\]\l\rd\. O deyirdi ki, neftdwn al\nan mwlhwmlwr ]i]lwrin

m^alicwsindw, neftdwn d^zwldilmi] g=z damc\lar\ kataraktan\n m^alicwsindw, vw qulaq damc\lar\

qulaq a`r\lar\n\n m^alicwsindw istifadw olunurdu.

1669-cu ildw yazd\`\ “T=xfwt ^l-m=minin” (Hwqiqi Dindarlara Bwx]i]) kitab\nda Mwhwmmwd M=min

neft mwhsullar\ndan astma, xroniki =sk^rwk, sanc\, dispepsiya vw ba`\rsaq qurdlar\n\n aradan

qald\r\lmas\nda istifadw etmwyi mwslwhwt g=r^rd^.

Eynilw, 17-ci wsr Azwrbaycan m^wllifi Hwswn ibn Rza }irvani “a` neft”, “mavi neft”, “qara neft” vw

bitumenin m^alicwvi effektlwrini twsvir edirdi. Qara neft twmizlwnmwmi] neftdir, mavi neft azca

safla]d\r\lm\] neftdir, vw a` neft safla]d\r\lm\] vw ya biz azwrbaycanl\lar\n bug^n kerosin

adland\rd\`\m\z neftdir.

Neftdwn hwm dw heyvanlar\ m^alicw mwqswdilw dw istifadw olunurdu. 15-ci wsrdw Bak\da ya]ayan

alim, Wbd^rrw]id Bakuvi neftin antiseptik keyfiyywtlwrindwn yazm\]d\r. Bakuvinin yazd\`\na g=rw,

Bak\ vw Ab]eron sakinlwri dwvwlwrin dwrilwrini qotur xwstwliyindwn qorumaq ^[^n neftdwn istifadw

edirdilwr.



4

M^asir Azwrbaycanda neft hwlw dw tibbi mwqswdlwrlw istifadw olunur. }imal-mwrkwz Azwrbaycanda

terapiya mwrkwzi tikilwn twbii vwziyywtdw tap\lan x^susi Naftalan nefti buna misald\r. Bak\dak\ bir

ne[w terapiya mwrkwzlwri dw neftdwn m^alicwdw alternativ vasitw kimi istifadw edir.

Neft vw memarl\q

Bak\ he[ dw hwr zaman indi oldu`u kimi memarl\q cwhwtdwn g=zwl ]whwr olmam\]d\r. 18-ci wsrdw o,

Xwzwr dwnizi sahilindw yerlw]wn vw 7 min whalisi olan ki[ik liman ]whwri idi. Onun memarl\q varidat\

yaln\z }irvan]ahlar saray\ndan, Q\z Qalas\ndan, orta wsrlwr ]whwrinin divarlar\ndan, vw bir ne[w

qwdim mwscid, hamamxana vw qaladan ibarwt idi. Hwmin d=vrdw ticarwt mwqswdilw hasil olunan

neftin miqdar\ elw dw [ox deyildi.

Azwrbaycan Rusiya twrwfindwn i]`al olunduqdan sonra Ab]eron yar\madas\nda neft hasilat\

whwmiyywtli dwrwcwdw artd\. Neftdwn wldw olunan pula ]whwrdw g=zwl binalar tikilir vw ba`lar sal\n\rd\.

19-cu wsrin ikinci yar\s\n\da Bak\ Qafqaz\n mwrkwzinw vw Rus imperiyas\n\n wn b=uk swnaye

mwrkwzlwrindwn birinw [evrilir.

Bak\ belw b=y^k ]whwrw bircw gecwnin i[wrisindw [evrilmwmi]di. 19-cu wsrin sonlar\nda Qafqazda iki

iri vw g=zwl ]whwr var idi: Bak\ vw Tiflis. Bu iki ]whwr bir-biri ilw wzwmwtinw vw g=zwlliyinw g=rw rwqabwt

apar\rd\. }amax\, Gwncw (Azwrbaycan), Yerevan (Ermwnistan), Batumi (G^rc^stan) daha az

whwmiyywtli ]whwrlwr idilwr.

Hwmin zamanlar Rus h=k^mwti Tiflisw b=y^k =nwm verirdi vw onun g=zwllw]dirilmwsinw b=y^k

mwblw`dw pul swrf edirdi. {ar\n Qafqazdak\ general-qubernatorlar\ mwhz orada oturudular. Tezliklw

Tiflis g=zwl binalar ilw doldurulur vw Qafqazda wn g=zwl ]whwr hesab olunma`a ba]lan\r.

Rus h=k^mwtinin Bak\ya o qwdwr fikir vermwmwsinw baxmayaraq, ]whwr zwngin neft ehtiyatlar\n\n

istifadwsi hesab\na inki]af edirdi. 1890-1920-ci illwrdw Bak\ Tiflisi hwm =l[^s^nw, hwm dw g=zwliiyinw

g=rw arxada qoydu. Ta`\yev, Na`\yev, Muxtarov kimi neft maqnatlar\ ]whwri Barokko, Renessans,

Mavritan vw erkwn modern ^slublar da daxil olmaqla m^xtwlif Avropa ^slublar\nda tikilmi] saray

binalar\ ilw bwzwmi]dilwr.

1920-ci ildw Sovet hakimiyywtinin qurulmas\ neft maqnatlar\n\n nwhwng saraylar\n\n tikintisinin

sonu demwk idi. Bunun yerinw b^t^n ]whwrdw “qutu” ]wkilli evlwr tikilmwyw ba]land\. Lakin Sovet

d=vr^ndw belw, Bak\ Qafqazda wn =nwmli vw wn g=zwl ]whwr olaraq qal\rd\. Wslindw Stalin d=vr^ndw

bir s\ra g=zwl inzibati binalar tikilmi]di. Bu binalardan wn valehedicisi Nizami k^[wsindw neft

fwhlwlwri ^[^n tikilmi] “Buzovnaneft” adlanan bina idi.

Whalisinin say\na gwlincw isw, Bak\ SSRI-dw Moskva, Sankt Peterburq, Kiyev vw Da]kwnddwn sonra 5-

ci b=y^k ]whwr idi. Burada [oxlu sayda neft istehsal edwn zavodlar, kimywvi zavodlar vw neft hasilat\

avadanl\`\ fabriklwri tikilmi]di. Twbii swrvwtlwrinw g=rw Bak\ Sovet Ittifaq\n\n wn =nwmli swnaye

mwrkwzlwrindwn birinw [evrildi.

1991-ci ildw Azwrbaycan =z m^stwqilliyini wldw etdikdwn sonra =lkw bazar iqtisadiyyat\na ke[idw

qwdwm qoydu vw neft ]whwrin memarl\`\na wvvwlkindwn daha b=y^k twsir g=stwrmwyw ba]lad\. Ikinici

Neft Y^kswli]inin nwticwsi olaraq son onillikdw Bak\da y^zlwrlw yeni vw g=zwl binalar tikildi.




5

Neft vw mwdwniyywt

20-ci wsrin wvvwllwrindw Bak\da ba]lanan Neft Y^kswli]i Azwrbaycan mwdwniyywtinin bir [ox

istiqamwtlwrinin inki]af\na swbwb oldu. Hac\ Zeynalabdin Ta`\yev kimi neft maqnatlar\ incwswnwtw

[ox b=y^k t=hfwlwr vermi] vw onun inki]af\na yard\m etmi]lwr. Mwswlwn, 110 il bundan wvvwl

Ta`\yev b^t^n regionda Avropa ^slubunda ilk dram teatr\n\n tikintisini maliyywlw]dirdi. Bir ne[w il

sonra o, Bak\da [ari[a Aleksandra ad\na rus-m^swlman q\z internat mwktwbinin wsas\n\ qoydurdu.

Bu mwktwb m^swlman d^nyas\na q\zlar ^[^n olan ilk internat mwktwbi idi.

Istedadl\ Azwrbaycan bwstwkarlar\ &zeyir Hac\bwyov vw M^sl^m Maqomayevw }wrq musiqisindw

inqilab etmwk ^[^n imkanlar yarad\lm\]d\. Hac\bwyov Qwrb musiqi janr\ olan operan\ “mu`am”

adlanan }wrq musiqi formas\ ilw birlw]dirmi], “Leyli vw Mwcnun” (1908) vw “Koro`lu” (1937) kimi

g=zwl wswrlwr yaratm\]d\r.

Neft Bak\n\ yaln\z Qafqaz\n deyil, hwm dw b^t^n m^swlman }wrqinin mwdwni mwrkwzinw [evirdi.

1900-1920-ci illwrdw Bak\da Azwrbaycan dilindw y^zlwrlw qwzet, jurnal vw kitab nw]r edilirdi.

Bunlardan biri satirik Cwlil Mwmmwdquluzadw twrwfindwn wsas\ qoyulan vw yaln\z Azwrbaycanda

deyil, b^t^n Mwrkwzi Asiya, T^rkiyw, Iran vw Balkanlarda n^fuza malik “Molla Nwsrwddin” jurnal\

idi.

Ta`\yev vw digwr Azwrbaycan neft maqnatlar\ Azwrbaycanl\ twlwbwlwri Rusiya vw Avropaya twhsil



alma`a g=ndwrirdilwr. Xaricdw al\nan bu twhsil Azwrbaycan milli hwrwkat\n\n rwhbwri, Azwrbaycanda

ilk siyasi partiyan\n yarad\c\s\ olan Mwmmwd Wmin Rwsulzadw, Azwrbaycan Demokratik

Respublikas\n\n (1918-1920) ilk prezidenti Fwtwli Xan Xoyski, yaz\[\ vw Azwrbaycan milli

hwrwkat\n\n ideoloqu Whmwd bwy A`ayev, &zeyir Hac\bwyovun qarda]\, M^savat Partiyas\n\n ^zv^,

Azwrbaycan Demokratik Respublikas\n\n (ADR) Fransaya g=ndwrilwn diplomatlar\ndan biri olan

Ceyhun Hac\bwyli, vw satirik vw sosial-iqtisadi m=vzularda yazan ]air Sabir kimi ziyal\lar\n

yeti]dirilmwsindw rol oynam\]d\r.

Buna g=rw dw m^swlman }wrqindw ilk demokratik respublikan\n 1918-ci ildw Azwrbaycanda

yarad\lmas\ twsad^fi deyil. 5 ildwn sonra, Sovet hakimiyywti alt\nda olanda belw Azwrbaycan wrwb

wlifbas\n\ lat\n wlifbas\ ilw wvwz edwn ilk m^swlman =lkw olmu]dur. Azwrbaycan ziyal\lar\ Whmwd bwy

A`ayev vw Wli bwy H^seynzadw T^rkiywdw pan-t^rk[^l^k ideologiyas\n\n inki]af\na twsir

g=stwrmi]lwr. Rusiyadak\ m^swlmanlar vw t^rklwr Azwrbaycan mwdwni irsi barwdw =yrwnmwk ^[^n

Bak\ya gwlirdilwr.

Ilk Neft Y^kswli]i illwrindw Azwrbaycan Iranda, x^susilw dw Cwnubi Azwrbaycanda siyasi ideyalar\n

inki]af\na dwrin twsir g=stwrmi]dir. Y^zlwrlw iranl\ kwndli Bak\ya gwlwrwk neft mwdwnlwrindw pul

qazan\rd\lar. Bak\ sakinlwri bu i][ilwri “hwm]whri” adland\r\rd\lar. Kwndlilwr o qwdwr kas\b idilwr ki,

onlar\n hwtta adi geyimlwri belw yox idi. Onlar\n k=ynwklwri, wllwri vw sifwtlwri hwmi]w qara neftw

bula]m\] olard\. Hwtta b^gun Bak\ sakinlwri k=hnwlmi] vw [irkli paltarl\ bir adam g=rwndw belw

deyirlwr: “Niyw g=rw hwm]whri kimi geyinmiswn?”

“Hwm]whrilwr” tezliklw Azwrbaycan milli vw sosialist ideologiyas\n\n twsiri alt\na d^]^rlwr. Onlar\n

}imali Azwrbaycandan g=t^rd^y^ ideyalar 20-ci wsrin wvvwllwrindw Swttarxan vw }eyx Mwhwmmwd

Xiyabaninin ba][\l\`\ alt\nda Cwnubi Azwrbaycanda m^twrwqqi hwrwkat\n inki]af\na k=mwk etdi.




6

Mwdwni mwrkwz

Sovet hakimiyywti illwrindw Bak\ geni] mwdwniyywt vw turizm mwrkwzi kimi tan\nma`a ba]lad\. Bak\

SSRI-yw swfwr edwn xarici diplomatlar, turistlwr, opera vw estrada m^`wnnilwrinin swfwr proqramlar\na

daxil edilwn 3-cu wsas ]whwr (Moskva vw Sankt Peterburqdan sonra) idi.Wlbwttw ki, Bak\n\n neftdwn

gwlwn gwlir saywsindw bu swfwrlwr ^[^n ]wrait yarada bilmwsi dw b=y^k rol oynay\rd\.

Kommunist Partiyas\n\n hakimiyywti illwrindw dw neft Azwrbaycan mwdwniyywtinw =nwmli twsir

g=stwrw bilirdi. Twbli`at[\lar neft i][ilwrinw “wmwk qwhrwman\” kimi sitayi] edirdilwr. Yaz\[\lar,

rwssamlar vw bwstwkarlara “neft i][ilwrinin b=y^k wmwklwrini” twriflwmwk tap]\r\`\ verilmi]di. Bu

insanlar\n hwyat\ vw i]i barwdw y^zlwrlw mahn\, ]er, wswr, vw film yarad\lm\]d\.

Mwswlwn hal-haz\rda Moskvada ya]ayan vw Rusiya Rwssamlar Ittifaq\n\n swdri vwzifwsindw [al\]an

Azwrbaycan rwssam\ Tahir Salahov “Neft da]lar\” rwsm wswrindw neft i][ilwrinin m^vwffwqiyywtini

twsvir etmi]dir. Mw]hur m^`wnni Rw]id Behbudov neft barwdw mahn\lar oxumu] vw 1960-c\ illwrdw

Azwrbaycan Film Studiyas\ twrwfindwn [wkilwn vw neft i][ilwrinw hwsr olunan “Bwxtiyar” musiqili

filmindw wsas rolu canland\rm\]d\r. }air Swmwd Vur`un isw =z^n^n mw]hur “Azwrbaycan”

poemas\nda neft barwsindw yazm\]d\r.

B^g^n bir [ox beynwlxalq neft ]irkwtlwri Azwrbaycan mwdwniyywtinin m^xtwlif sahwlwrinin inki]af\na

yard\m etmi]lwr. Bwzi neft ]irkwtlwri u]aq evlwri, mwktwblwr vw u]aq ba`[alar\ ^[^n maddi yard\m

g=stwrirlwr. Digwrlwri isw memarl\q abidwlwrini bwrpa edir, Azwrbaycan universitetlwrinw vw elmi

institutlara komp^ter vw texniki avadanl\q ba`\]lay\r vw ya istedadl\ gwnclwrin yerli vw xarici

universitetlwrdw twhsilini maliyywlw]dirirlwr.

Neft vw inqilab

Azwrbaycan 1917-ci ilw qwdwr Rus Imperiyas\n\n twrkibinw daxil idi vw beynwlxalq m^nasibwtlwrw bir

o qwdwr dw cwlb olunmam\]d\. {ar rejiminin y\x\lmas\ vw Rusiyada Oktyabr Inqilab\n\n qwlwbw

qazanmas\ ilw bu vwziyywt dwyi]di. Azwrbaycan\ son 100 il wrzindw idarw edwn nwhwng Rus Imperiyas\

devrildi. Azwrbaycan vw Qafqaz\n digwr d=vlwtlwri [ox [wtin vw twhl^kwli vwziyywtw d^]d^lwr. {oxlu

neft ehtiyatlar\na malik olan Bak\ ]whwri bir [ox d=vlwtlwri =z^nw cwlb edirdi. Azwrbaycan\n iri vw

q^drwtli qon]ular\ Bak\ya hwswd apar\r vw onun ^zwrindw nwzarwti wlw ke[irmwyw [al\]\rd\.

1918-ci ildw Azwrbaycan =z m^stwqilliyini elan edir, lakin =lkwnin legitim hakimiyywti Bak\ya daxil

ola bilmir. Wrazinin neft swnayesinin mwrkwzi oldu`u ^[^n ]whwr Bol]eviklwr, Mwrkwzi Xwzwr

Diktaturas\ vw Ingilislwr dw daxil olmaqla m^xtwlif xarici q^vvwlwrin wlindw idi.

Sovet Rusiyas\nda isw Lenin Bak\n\n zwngin neft yataqlar\n\ nwzarwtdw saxlay\rd\ vw Bak\ ^zwrindw

hakimiyywti wlw ke[irmwyw can at\rd\. Lenin twkrar-twkrar deyirdi: “Sovet Rusiyas\ Bak\ nefti olmadan

m=vcud ola bilmwz. Biz Bak\ fwhlwlwrinw kapitalistlwri devirmwkdw k=mwk etmwliyik ki, sonra onlar

yenidwn Rusiyaya birlw]w bilsinlwr.”

Rus Bol]eviklwri dw hakimiyywti yenidwn wlw ke[irmwk ^[^n fwaliyywt g=stwrirdilwr. Onlar

azwrbaycanl\lardan deyil, wsaswn ermwnilwr vw ruslardan ibarwt 26 Bak\ Kommissarlar\n\ m^dafiw

edirdilwr. Bak\ Kommissarlar\ Kommunas\n\n swdri Stepan }aumyan bildirmi]di: “Rusiya Bak\

neftinin olmamas\ndan [ox wziyywt [wkir. Bak\n\n beynwlmilwl neft i][ilwri ilk bol]evik d=vlwtinin



7

qurulmas\na yard\m etmwlidir. Biz onlar\ neft ilw twchiz etmwliyik. Bunun wvwzindw Rusiya bizw [=rwk

g=ndwrwcwk vw b^t^n Bak\ kas\blar\n\ doyduracaqd\r.”

Lakin bol]eviklwr Bak\ neft mwdwnlwrinin sahibi deyildilwr. Rusiyaya yard\m etmwk ^[^n onlar ilk

n=vbwdw ]whwrdw hakimiyywti wlw ke[irmwli idilwr. Lakin bu o qwdwr dw asan deyildi.

Azwrbaycanl\lar\n [oxu, hwtta Bak\dak\ ruslar belw bol]eviklwrin rwhbwrliyi alt\nda ya]amaq

istwmirdilwr. Nwticwdw, Bol]eviklwr Bak\ ermwnilwrindwn Bak\ nefti u`runda m^barizwdw m^ttwfiq

kimi isifadw etdilwr.

Neft vw etnik konfliktlwr

19-cu wsrin wvvwllwrindw Rus ordusunun gwli]inw qwdwr ermwnilwr vw azwrbaycanl\lar =zlwrini bir-

birinin d^]mwni hesab etmirdilwr. Wslindw bu iki =lkwnin mwdwniyywtlwri, x^susilw dw adwt-wnwnwlwr,

musiqi vw mwtbwxlwri bir-birinw [ox bwnzwyir.

Bws onda azwrbaycanl\lar vw ermwnilwr aras\ndak\ bu d^]mwn[iliyi kim vw nw yaratm\]d\r? Qafqaz vw

Ki[ik Asiyada =z hakimiyywtini vw twsirini g^clwndirmwyw [al\]an [ar vw bol]evik Rusiyas\ regionda

dwfwlwrlw milli nifrwt hissi oyatma`a cwhd g=stwrmi]dir. 1918-ci ildw Bol]eviklwr ermwni millwt[ilwri

olan “Da]naklar\” azwrbaycanl\lara qar]\ q\r`\na wl atma`a ruhland\rd\lar. Da]naklar hwrbi vw

terrorist hwrwkwtlwr hwyata ke[irwn ermwni millwt[i sol Da]naks^tun Partiyas\n\n ^zvlwri idilwr.

Hwmin il Bol]eviklwr vw da]naklar gizli dan\]\qlar apararaq Bak\da azwrbaycanl\lara  h^cum etmwk vw

]whwri wlw ke[irmwyi qwrara ald\lar. Da]naklar uzunm^ddwtli d=y^]w haz\rla]araq ]whwrdw silahl\

qo]unlar toplama`a ba]lad\lar. Bu d=y^][^lwr =zlwrini hwr birinin gwzdirdiyi iri Mauser revolverinin

]wrwfinw  “mauseristlwr” adland\r\rd\lar. Bol]eviklwrin hwddwn art\q Bak\ neftinw ehtiyac duyurdular

vw onlar daha art\q g=zlwyw bilmwzdilwr, ona g=rw dw mauseristlwrdwn azwrbaycanl\lara qar]\ h^cuma

ke[mwyi istwdilwr.

1918-ci ilin mart ay\nda Bak\da Azwrbaycan-Ermwni m^naqi]wsi ba]lad\. Bu wslindw ikitwrwfli hwrbi

m^haribwdwnsw, azwrbaycanl\lar\n k^tlwvi ]wkildw q\r\lmas\ idi. Ermwni da]naklar\ndan fwrqli olaraq,

Bak\dak\ azwrbaycanl\lar\n =zlwrinin m^dafiw etmwk ^[^n [ox az sayda silah vw hwrbi q^vvwlwri var

idi. Onlar g^cl^ s^rwtdw silahlanm\] d^]mwnw qar]\ m^barizw aparma`a haz\r deyildilwr.

Neft maqnatlar\ m^xtwlif ]wxslwr vw d=vlwt n^maywndwlwrindwn ]whwrdw planla]d\r\lan q\r\`\nlarla

ba`l\ xwbwrdarl\q ald\qlar\ ^[^n h^cumlara haz\r idilwr. Onlar ]whwrdwn qa[m\] vw =zlwrinin

]whwrkwnar\ evlwrindw, [oxu isw Ab]eron yar\madas\nda yerlw]wn Mwrdwkanda gizlwnmi]dilwr. Bwzilwri

isw Moskvaya, Sankt Peterburqa vw Tehrana qa[m\]d\lar. Minlwrlw kas\b azwrbaycanl\n\n isw qa[\b

can\n\ qurtarmaq ^[^n nw ]whwrkwnar\ villas\, nw dw ki ]whwrdwn getmwk ^[^n kifaywt qwdwr pulu var

idi. Onlardan [oxu isw qar]\dan gwlwn hadiswdwn xwbwrsiz idilwr.

18-ci ilin mart q\r`\n\n\n sirlwri a]karland\qdan sonra, hwmin zaman Bak\da =z evlwrindw vw

k^[wlwrdw 12 min insan qwtlw yetirildiyi hesablanm\]d\. (Mwnbw: “Azwrbaycan” qwzeti- Azwrbaycan

Demokratik Respublikas\ h=k^mwtinin rwsmi orqan\)

Mwnim ulu babam, xeyriyw[i Hatwm Wbd^l Ba`\ (Wlia[\q Wbd^l Ba`\ kimi tan\n\rd\) da onlar\n

i[wrisindw idi. Bir hadiswdw, ermwni da]nak komandiri Lalayan y^zlwrlw azwrbaycanl\n\ wsir alm\] vw




8

onlar\ Opera Binas\nda wsir saxlayaraq ailwlwrindwn [oxlu miqdarda pul istwmi]di. Lakin pulunu

ald\qdan sonra, wsirlwri azad etmwk wvwzinw onlar\n ham\s\n\ g^llwlwmi]di.

Digwr bir da]nak rwhbwri Amazasp Bak\ vw Azwrbaycan\n m^xtwlif ]whwrlwrindw k^tlwvi q\r`\nlar\

davam etdirmi]di. }amax\da Da]naklar y^zlwrlw insan\ mwsciddw ba`layaraq onlar\ yand\rm\]d\lar.

Qubada vw Salyanda Amazasp\n q^vvwlwri y^zlwrlw insan =ld^rm^] vw ]ikwst etmi]dilwr.

Azwrbaycanl\lar\n yaln\z bwzisindw silah olmas\na baxmayaraq, onlar ]whwr k^[wlwrindw toplanm\] vw

da]naklara m^qavimwt g=stwrmwyw [al\]m\]lar. Mw]hur un vw neft maqnat\ olan A`a Bala Quliyev

Bak\ k^[wlwri ilw gwzwrwk bunlar\ deyirdi: “Hwmvwtwnlwrim! Xalq\m\z\ xilas etmwk [ox vacibdir. Hwr

birinizw =z fabrikimdwn 4000 kisw un ilw m^kafatland\racam. Gwlin ]whwrimizi m^dafiw edwk.”

Eynilw neft maqnat\ Teymur A]urbwyov da azwrbaycanl\lara belw deyirdi: “Mwn sizw 4000 t^fwng vw

200 qutu patron verw bilwrwm.” Y^zlwrlw Azwrbaycanl\ k^[wlwrw [\xaraq ]whwri q\r`\ndan m^hafizw

etmwyw ba]lad\. Lakin ermwni-bol]evik koalisiyas\ daha g^cl^ idi vw buna g=rw dw azwrbaycanl\lar

mw`lub oldular.

Bu yolla 26 Komissar ]whwri wlw ke[irdi. Bak\ nefti Bol]eviklwrin wlinw ke[di. Bunula wlaqwdar olaraq

yeni Bak\ h=k^mwtinin rwhbwri Stepan }aumyan deyirdi: “Mwn bu qwdwr m^swlman\n =l^m^nw g=rw

heyifslwnirwm. Ancaq bizim qwlwbwmiz o qwdwr b=y^kd^r ki, biz belw whwmiyywtsiz ]eylwr barwdw

d^]^nmwmwliyik. ” Bir ay\n i[wrisindw Bak\ Komissarlar\ Rusiyaya 1,5 milyon ton neft g=ndwrmi]di.

Sovet d=vr^ndw b^t^n bu hadiswlwr gizli saxlan\l\rd\. He[ kws Azwrbaycan\n m^xtwlif b=lgwlwrindw

ba] verwn minlwrlw insan qwtli barwdw bir s=z dan\]a bilmwzdi. {ox adam hwtta bilmir ki, bu q\r`\n\n

qurbanlar\n\n qal\qlar\ bugun }whidlwr Xiyaban\ kimi tan\nan twpwdwki k^tlwvi qwbirlwrdw

basd\r\lm\]d\r. Yaln\z bu il, ywni 2002-ci ildw Azwrbaycan Parlamenti bu hadiswlwri

m^wyywnlw]dirmi] vw onlar\ “Azwrbaycan xalq\n\n genosidi” adland\rm\]d\r.

Neft I[wri }whwri xilas etdi

Ermwni-Bol]evik q\r`\n\ zaman\ Bak\n\n toxunulmaz qalm\] wrazisi qwdim qala divarlar\ i[wrisindw

yerlw]wn I[wri }whwr idi. Bu toxunulmazl\q wsaswn Azwrbaycan m^qavimwt[ilwrini silahland\ran vw

tw]kilatland\ran neft maqnatlar\n\n vw yerli “qo[ular\n” swylwri nwticwsindw m^mk^n olmu]du. Bu

neft maqnatlar\ndan bwzilwri =z pullar\ ilw silah alm\] vw whali aras\nda paylam\]d\lar. Qwdim qala

divarlar\ ilw m^dafiw olunan azwrbaycanl\lar ermwnilwrin qar]\s\n\ alm\] vw onlar\ geri [wkilmwyw

mwcbur etmi]dilwr.

Wn cwsur m^qavimwt[ilwrdwn biri I[wri }whwrin m^dafiwsini tw]kil etmwyw yard\m edwn Mwmmwd

Hwnifw (1875-1920) idi. “Vulkan” Gwmi[ilik }irkwtinin rwhbwri olan Mwmmwd Hwnifw mw]hur neft

maqnat\ vw torpaq sahibi “Qat\r” lwqwbi ilw tan\nan Hac\ Zeynalabdinin (1837-1915) o`lu idi.

Mwmmwd Hwnifw Bak\dan Hw]twrxana, Rw]tw, Wnzwliyw vw Xwzwr dwnizinin digwr limanlar\na neft

g=ndwrilmwsi ilw mw]`ul olurdu. Neft biznesi onu I[wri }whwrdw [ox n^fuzlu vw varl\ bir adam

olmas\na swbwb olmu]du. Bu b=hranl\ g^nlwrdw o neft pullar\ndan istifadw edwrwk I[wri }whwri

q\r`\nlardan xilas etmi]di.

Mwmmwd Hwnifwnin lwqwbi “Qo[u Mwmmwd Hwnifw” idi. Onun wylwncwlwri s\ras\na g^lw]mwk vw

revolverdwn g^llw atmaq daxil idi. Ermwnilwrin h^cumundan =ncw qohumlar\ onu xwbwrdar



9

edirdilwr: “Tezliklw ermwnilwr ]whwrdwki b^t^n m^swlmanlar\ =ld^rwcwklwr. Biz ]whwrkwnar\ndak\

evimizw k=[^r^k. Axmaq olma, ]whwri twrk elw!”

Lakin Mwmmwd Hwnifw cavab vermi]di: “Mwn qorxaq deyilwm. I[wri }whwr camaat\ mwni =z rwhbwri

hesab edir. Bundan wlavw, mwn yerli qo[ular\n b=y^y^ywm. Onlar mwnw inan\r vw h=rmwt edirlwr.

Mwn necw qa[\b onlar\ bu pis vwziyywtdw twk qoya bilwrwm?”

Mwmmwd Hwnifw revolver, t^fwng vw hwtta pulemyot alaraq onlar\ yerli camaat aras\nda paylad\.

Sonra o I[wri }whwrin b^t^n ki]ilwrini swfwrbwr etdi. Onlardan bwzilwri m^haribwdwn qorxurdu vw

I[wri }whwri m^dafiw etmwk istwmirdi, lakin Mwmmwd Hwnifw =z silahl\ qo[ular\ ilw onlar\n evlwrinw

]wxswn getmi] vw =zlwrinw qo]ulma`a mwcbur etmi]di.

Wbd^l adl\ bir tacirin m^qavimwtw qo]ulmaq [a`\r\]\na verdiyi cavab haqq\nda belw bir rwvaywt

gwzir. Wbd^l demi]di: “Xahi] edirwm, mwni incitmw. Mwnim b=y^k ailwm var. Mwni ermwnilwr

=ld^rsw, onlar\n qeydinw kim qalacaq? Mwn varl\yam. Qoy mwn vw mwnim adamlar\m =z evimizw

gedwk, bunun wvwzindw isw swnw pul =dwywrik.”

Mwmmwd Hwnifw qwzwblwnmi] vw demi]di: “Mwnim swnin [irkli pullar\na ehtiyac\m yoxdur, qorxaq

it! Mwnim dw ailwm var, ancaq mwn m^haribwdwn geri [wkilmirwm. Dur vw mwnimlw gedwk, yoxsa

swni elw buradaca =ld^rwrwm. ” Bundan sonra tacir onlara qo]ulmu]du.

Mwmmwd Hwnifw I[wri }whwrin m^dafiw[ilwrinw =z^ rwhbwrlik edirdi. Onun papa`\ bir ne[w dwfw

g^llwyw gwlsw dw, =z^nw he[ nw olmam\]d\. Bu mwnim ailwmw hwmin hadiswlwrdwn yadigar kimi qal\b.

Mwhwmmwd Hwnifw nwnwmin day\s\ idi.

Nwticwdw I[wri }whwr xilas olmu], lakin Mwmmwd Hwnifw bundan sonra uzun m^ddwt ya]aya

bilmwmi]di. 1920-ci ildw o Bol]eviklwr twrwfindwn tutulmu] vw “xalq d^]mwni” elan edilwrwk

=ld^r^lm^]d^.

Mwn Mwmmwd Hwnifwnin cwsur hwrwkwtlwri barwdwki bu mwlumatlar\ bu dwh]wtli hadiswlwri qeydw

alan 1918-ci il Azwrbaycan qwzetindwn oxumu]am. }^bhwsiz ki, bu q\r`\nlar zaman\ Bak\da insanlar\

xilas edwn y^zlwrlw digwr mwrd qo[ular olmu]dur, lakin onlar\n bu qwhrwmanl\qlar\ Sovet d=vr^ndw

(1920-1991) unudulmu] vw ya twhrif edilmi]di.

Neft vw beynwlxalq siyaswt

Bak\ Komissarlar\n\n ]whwr ^zwrindwki hakimiyywti o qwdwr dw uzun s^rmwdi. Rusiya h=kumwti Bak\

neftini wlw ke[irsw dw, s=z verdiyi kimi bunun wvwzindw [=rwk g=ndwrmwdi vw nwticwdw Bak\n\n kas\b

whalisi acl\qla ^zlw]di. Bak\da men]eviklwr vw da]naklar =z wvvwlki m^ttwfiqlwri olan Sovet Rusiyas\na

qar]\ aya`a qalxd\lar vw ingilis ordusunu ]whwrw dwvwt etdilwr. 1918-ci ilin yay\nda ingilis hwrbi

hisswsi Bak\ya g=ndwrildi vw 26 Bak\ Komissar\n\ hwbs edwrwk onlar\ g^llwlwdi. Yenidwn Lenin Bak\

neftindwn mwhrum oldu.

Hwmin d=vrdw Gwncwdw yerlw]wn Azwrbaycan Demokratik Respublikas\ (ADR) h=k^mwti T^rkiywnin

k=mwyi ilw Bak\ya qay\tma`a cwhd g=stwrdi. Avqustun 31-dw t^rk general\ Nuru Pa]a 3 min wsgwrlw

Bak\ya daxil oldu vw 30 minlik da]nak vw rus men]evik hwrbi koalisiyas\n\ mw`lub etdi. Ingilislwr

twlwsik ]whwri twrk etdilwr vw gwnc Azwrbaycan h=k^mwti =z qwrargah\n\ ki[ik Gwncw ]whwrindwn




10

Bak\ya k=[^rd^. Noyabr\n 17-dw beynwlxalq pakta wsaswn t^rklwr Bak\n\ twrk edir, ingilis ordusu isw

formal olaraq ADR h=k^mwtinin tan\yaraq Bak\ya qay\td\.

Lakin bol]eviklwr Bak\ neftini wlw ke[irmwk planlar\ndan wl [wkmwmi]dilwr. 1920-ci il aprel ay\n\n

18-dw ADR 11-ci Q\z\l Ordu twrwfindwn i]`al olunur vw m^wyywn m^ddwtdwn sonra SSRI-nin twrkib

hisswsinw [evrilir. Moskva =z emissar\ Serebrovskini Bak\n\n b^t^n neft swnayesinw rwhbwrliyw twyin

edir. Bundan sonra ]wxsi sahibkarlar b^t^n m^lkiyywtindwn mwhrum edilmi] vw onlar\n m^lkiyywti

wlw ke[irilmi] vw m^sadirw olunmu]du. Bu vwziyywt 70 ildwn [ox (1921-1970) davam etmi]di.

1920-ci ildw Bak\dak\ neft maqnatlar\n\n [oxu ADR h=k^mwtinin devrilwcwyini g^man edirdilwr vw

buna g=rw dw onlar =z neft kompaniyalar\n\n swhmlwrini satma`a [al\]\rd\lar. He[ kws bu swhmlwri

almaq istwmirdi, [^nki Qafqazda siyasi vwziyywt [ox qeyri-sabit idi. Yaln\z Standard Oil Company

]irkwtinin twsisat[\s\ olan amerikan miliyoneri Con Rokfeller istisna tw]kil edirdi. O, Nobel,

Manta]ev, Na`\yev, vw digwr mw]hur Bak\ neft maqnatlar\n\n swhmlwrini alma`a c^rwt etdi. 1920-ci

ildw Bak\ bol]eviklwr twrwfindwn yenidwn i]`al olunanda Rokfeller twwc^b^dwn donub qalm\]d\. O

wmin idi ki, bol]eviklwrin hakimiyywti uzun s^rmwywcwk. O bol]eviklwrin devrilmwsini g=zlwyirdi,

lakin hwr ]ey wbws idi.

|| D^nya m^habirwsi zaman\ Adolf Hitler Bak\ neft mwdwnlwrini wlw ke[irmwyw [al\]d\. Hwmin d=vrdw

sovet tanklar\n\n vw twyyarwlwrinin 90%-i Bak\ yanaca`\ ilw i]lwyirdi. Hitler paytaxta 1942-ci il

sentyabr\n 25-i h^cum etmwk plan\ haz\rlam\]d\. Swnwdli filmdwn dw g=r^nd^y^ kimi Hitler =z

generallar\n\n whatwsindw a[\q-ayd\n olan qwlwbwni bayram edir. “Qwlwbw tortu” ^zwrindw “Bak\”

yaz\lan se[ilmi] tikw Hitlerw verilir. “Xwzwr dwnizi” digwrlwri twrwfindwn b=l^n^r. M^ttwfiqlwr isw =z

n=vbwsindw Hitlerin Xwzwr dwnizini wlw ke[irmwk iddias\ndan xwbwrsiz deyildilwr. Ingilislwr hwtta wgwr

Hitler ]whwri wlw ke[irwcwyi twqdirdw neft mwdwnlwrini da`\tmaq mwqswdilw Bak\n\n “Qara }whwrinin”

neft mwdwnlwrinw at\lacaq bombalar\n dwqiq hwdwflwrini nwzwrdw tutan plan haz\rlam\]d\lar.

Xo]bwxtlikdwn 1942-ci ilin q\]\ iradwli alman qo]unlar\n\ }imali Qafqaz\n izolw edilmi] da`lar\nda

dayanma`a mwcbur etdi. Wgwr Hitler Bak\n\ wlw ke[irsw idi, onda Sovet ordusu =z^n^n wsas yanacaq

twchizat\ndan mwhrum olmu] olard\ vw m^haribw tamamilw ba]qa sonluqla bitmi] olard\. {ox adam

m^ttwfiqlwrin nasist Almaniyas\ ^zwrindwki qwlwbwdw Azwrbaycan\n oynad\`\ rolu layiqincw

qiymwtlwndirmir.

1991-ci ildw Azwrbaycan m^stwqillik qazand\qdan sonra Azwrbaycan xalq\ yenidwn =z milli neft

ehtiyatlar\ndan yararlanmaq ]ans\n\ wldw etdi. 1994-c^ ilin sentyabr ay\nda bwzilwri d^nyan\n apar\c\

korporasiyalar\ olan beynwlxalq ]irkwtkwrlw 20-yw yax\n neft m^qavilwsi imzaland\. Nwticwdw =lkw

iqtisadiyyat\na milyonlarla dollar investisiya yat\r\ld\.

Bu g^n Azwrbaycanda hwyat hwlw dw neft ilw [ox ba`l\d\r. Azwrbaycanl\lara yeni i] yerlwri a[ma`a

yard\m edwn neftdwn gwlwn gwlirlwr ]whwrin memarl\`\n\ da dwyi]mi]dir. B^t^n ]whwr wrazisindw

y^zlwrlw yeni binalar, marketlwr, restoranlar vw ba`lar tikilir vw sal\n\r. Yenidwn Azwrbaycan Qafqaz\n

iqtisadi vw siyasi mwrkwzinw [evrilir vw buna twkanverici q^vvw wsrlwr boyu oldu`u kimi yenw dw

neftdir.


Fwrid Wlwkbwrov Azerbaijan International jurnal\n\n m^ntwzwm yazarlar\ndan biridir. O, Wlyazmalar

Institutunun Wrwb Wlyazmalar\ ]=bwsinin ba] elmi i][isidir. Onun ba]qa mwqalwlwrini oxumaq ^[^n




11

AZER.com internet swhifwsindw axtar\] apar\n. Onun bwzi digwr mwqalwlwrinw lat\n wlifbas\ ilw

AZERI.org internet swhifwsindw rast gwlw bilwrsiniz.

______


Veb direktor: Betti Bleyer

Twrc^mw etdi: Aytwn Wliyeva

Yoxlad\: &lviyyw Mwmmwdova

Redaktw edwn vw veb ^[^n haz\rlayan: Aydan Nwcwfova





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə