N. N. Musayeva Kİtabxana informatikasi azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirinin 21. 08. 01 tarixli 917 saylı əmri ilə Ali məktəb tələbələri üçün dərs



Yüklə 0,86 Mb.

səhifə31/31
tarix08.07.2018
ölçüsü0,86 Mb.
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   31

 

147


Müəlliflərlə  razılaşdıqdan,  müəllif  hüquqlarının  olmayan 

və müəllif hüqüqunun müddəti bitmiş ədəbiyyatın elektron 

variantını hazırlamaq olar.  

 

3.3 «RUSLAN»  Avtomatlaşmış Kitabxana‐İnformasiya 



Sistemi 

 

RUSLAN 


Avtomatlaşmış 

Kitabxana‐İnformasiya 

Sistemi 

(AKİS) 


Sankt–Peterburq 

Dövlət 


Texniki 

Universitetinin  «Açıq  kitabxana  sistemləri»  mərkəzində, 

«Sərhədsiz  elektron  kitabxanalar»  yaradılması  ideyasını 

reallaşdırmaq  məqsədilə  hazırlanmışdır.  Sistem  korporativ 

kitabxana‐informasiya  sistemidir.  Onun  əsasında  müxtəlif 

coğrafi  uzaqlıqda  yerləşən,  qeyri‐məhdud  sayda  server  və 

işçi  stansiyalardan  (klient  kompüterlərindən)  ibarət 

mürəkkəb  konfiqurasiya  və  arxitekturalı  korporativ 

kitabxana‐informasiya  şəbəkələri  yaradılır

2

.    RUSLAN 



tətbiq 

olunduğu 

 

kitabxanaların 



təlabatına 

və 


xüsusiyyətlərinə  asanlıqla  uyğunlaşdırıla  bilir.  Belə  ki, 

Avtomatlaşmış  Kitabxana‐İnformasiya  Sisteminin    sistem 

parametrləri  (Avtomatlaşmış  İşçi  Yerlərindən  istifadə 

hüququ, yeni məlumat bazalarının yaradılması və s.) sistem 

adminstratoru, texnoloji imkanları (biblioqrafik və avtoritet 

yazıların formatı, çap sənədlərinin şablonunu: kataloq kartı, 

inventar  siyahı  və  s.)  isə  konkret  istifadəçi  tərəfindən 

dəyişdirilə bilər.  

RUSLAN  Rusiya,  əksər  MDB  ölkələrinin  və  Qərb 

ölkələrinin  kitabxana  texnologiyalarının    xüsüsiyyətlərini 

nəzərə  almaqla  yaradılmışdır.  Sistemdə    müasir  kitabxana 

texnologiyaları‐korporativ 

kataloqlaşdırma, 

On‐line  

                                                           

2

 Sistemin komponentləri bir kompüterdə və lokal kompüter 



şəbəkəsində də fəaliyyət göstərə bilər. 

 

148



axtarış,  elektron  mətn  bazasından  birgə  istifadə,  elektron 

sifariş  və  göndəriş,  oxucuların  və  ədəbiyyatın  ştrix‐kodla 

identikləşməsi,  On‐line  adminstrasiya  xidməti    və  s.  tətbiq 

olunmuşdur. 

Sistemdə  aşağıdakı  Avtomatlaşmış  İşçi  Yerləri(AİY) 

nəzərdə tutulmuşdur: 

 

Komplektləşdirici‐Kataloqdaqlaşdırıcı ; 



 

Kitab verilişi; 



 

Oxucu; 



 

Sistem adminstratoru. 



Komplektləşdirici‐Kataloqlaşdırıcı AİY. 

 

Komplektləşdirici ‐  Kataloqlaşdırıcı  Avtomatlaşmış 



İşçi  Yeri    sadə  və  rahat  işçi  interfeysinə  malikdir  və  bütün 

ənənəvi  komplektləşmə  (ədəbiyyat  fondunun  uçotu, 

ədəbiyyat  sifarişi,  dövrü  mətbuata  abunə,  inventar  və 

yekun uçot kitabının aparılması və s.) funksiyalarını yerinə 

yetirməklə  yanaşı,  kitabxanaya  daxil  olan  bütün  növ 

materialların 

UNİMARC, 

RUSMARC, 

USMARC 

formatlarında biblioqrafik təsvirini və konkret kitabxananın 



elektron kataloqunun və Korporativ Kitabxana İnformasiya 

Şəbəkəsinin  yekun  kataloqunun  yaradılmasını  təmin  edir.  

Biblioqrafik  yazılar  sistem  tərəfindən  yazıların  qrammatik 

yazılışı,    struktur  və  məntiqi  tamlığı  avtomatik 

yoxlanılmaqla  şablon  əsasında  yaradılır.    RUSLAN 

korporativ  Avtomatlaşmış  Kitabxana‐İnformasiya  Sistemi 

olduğundan və Z39.50 protokolu ilə 600‐dən artıq dünyanın 

ən  böyük  kitabxana‐informasiya  sistemləri  ilə  birbaşa 

biblioqrafik 

yazı 


mübadiləsi 

mümkün 


olduğundan 

kataloqlaşdırılan  ədəbiyyatın  ilk  öncə  biblioqrafik  yazısı 

axtarılır.  Qeyd  edək  ki,      Avtomatlaşmış  İşçi  Yeri    sadə

kompleks  və  dəqiqləşmiş  axtarış  aparatına  malikdir(şək.71). 

Eyni  zamanda  bir  neçə  sorğu  əsasında  bir  neçə  məlumat 




 

149


bazasında 

axtarış 


aparıla 

bilər. 


Kataloqlaşdırılan 

ədəbiyyatın    biblioqrafik  yazısı  tapıldıqda  sadəcə  olaraq, 

həmin  yazının  surətini  kitabxananın  elektron  kataloquna 

daxil  etmək,  yazıya  müəyyən  əlavələr  və  dəyişikliklər 

etmək  lazımdır.    Axtarılan  yazı  digər  maşınla  oxunan 

formatda  olarsa  sistem  avtomatik  olaraq  onu  tələb  olunan 

formata konvertə edə biləcək.  

 

 



Şək.71 

 

Kataloqlaşdırılan 



ədəbiyyatın 

biblioqrafik 

yazısı 

tapılmadıqda 



isə 

kataloqlaşdırıcı 

şablon 

əsasında 



ədəbiyyatın  biblioqrafik  yazısını  özü  hazırlamalıdır. 

Avtomatlaşmış  İşçi  Yerində    hər  formatın  hər  bir  sahəsi 

üçün    kontekst  kömək‐Help  sistemi,  korporativ  məlumat‐

lüğət  bazasından,  avtoritet  yazılardan  istifadə  nəzərdə 

tutulmuşdur(şək.72‐73).  Bunun  sayəsində  Avtomatlaşmış 

 

150



İşçi Yerindən istifadə etməklə, hətta az hazırlıqlı işçilər belə 

ədəbiyyatı  asanlıqla və tam şəkildə kataloqlaşdıra bilərlər. 

 

 

 



 

Şək. 72 



 

151


 

Şək.73 


 Avtomatlaşmış İşçi Yerində biblioqrafik təsvirin bütün 

ünsürləri əsasında məlumat‐lüğət bazasının yaradılması və 

ondan korporativ istifadə, kitabın xülasəsinin(rezyumesini) 

skanerə  olunması  və  mətn  kimi  tanınması,    biblioqrafik 

yazıların ixracı nəzərdə tutulmuşdur.  

 

Kitab Verilişi Avtomatlaşmış İşçi Yeri. 

 

 Kitab verilişi AİY : 

 

Oxucuların qeydiyyatını və təkrar qeydiyyatını; 



 

Oxucular  haqqında  ətraflı  məlumat  bazasının 



yaradılmasını; 

 



Ştrix‐kod texnologiyası ilə kitab verilişinin uçotunu; 

 



İnternet  vasitəsilə  eletron  sifarişin  və  elektron 

göndərişlərin yerinə yetirilməsini; 

 

152


 

Borclular  haqqında    məlumat  hazırlanmasını  və 



borclulara  elektron  poçt  vasitəsi  ilə  xəbərdarlıq 

edilməsini;  

 

Konkret  ədəbiyyata  təlabat,  oxucular  və  s.  haqda 



statistik hesabatların hazırlanmasını və s.  

təmin edir.   

 

Oxucu Avtomatlaşmış İşçi Yeri. 

 

Oxucu  Avtomatlaşmış  İşçi  Yerinin    işçi  interfeysi  Web 

səhifə  şəklində  hazırlanmışdır    və  uzaq  məsafədə  yerləşən 

oxucuların,  Z39.50  və  HTTP  protokolları  vasitəsilə 

korporativ şəbəkənin və  dünyanın 600‐dən artıq ən böyük 

kitabxana‐informasiya  sistemlərinin  biblioqrafik,  elektron 

sənəd  (mətn,  qrafiki,  audio  və  video  fayllar)  və  avtoritet 

yazı  bazalarında  axtarışını  təmin  edir

3

.  Standart  WWW 



brauzerinin  (MS  Internet  Explorer,  Netscape  Navigator  və 

s.)  ünvan  sətrində    korporativ  şəbəkənin  URL  ünvanını 

yazdıqda Oxucu Avtomatlaşmış İşçi Yerinin   işçi  interfeysi 

yüklənir(şək.74).    Sistem  istifadəçinin  qeydiyyatını  tələb 

edir.  Müvafiq  identikləşmə  parametrlərini‐istifadəçinin 

adını  və  parolu  daxil  etdikdən  sonra  Axtarış  forması 

brauzerin işçi sahəsində əks olunur(şək.75). 

 

                                                           



3

 Axtarış eyni zamanda bir neçə dildə aparıla bilər. 




 

153


 

Şək.74 


 

 

154



 

Şək. 75 


İstifadəçi  axtarış  apardıqda  ilk  öncə  ədəbiyyatın  tipini  və 

axtarış 


mənbəyini‐onu 

maraqlandıran 

kitabxananın 

elektron  kataloqunu  seçməlidir

4

.    Sonra  axtarış  ünsürlərini 



müəyyən  edib,  daxiletmə  sahələrinə  axtarış  parametrləri 

daxil  edilir.  Məntiqi  operatorlardan  istifadə  etməklə 

kompleks  axtarış  sorğusu  yaratmaq  olar.  Əgər  daxiletmə 

sahəsində  bir  neçə  söz  yazılıbsa  və  sözlərin  ardıcıllığı 

əhəmiyyətlidirsə  Atribut  açılan  siyahısında  Fraza(Фраза), 

əks  halda  isə  Sözlər  siyahısı(Список  слов)  atributunu 

müəyyən  etmək  lazımdır.  ‘*’  simvolundan  istifadə  etməklə 

sözün  əvvəlində  (məs:Azad*),      ortasında(məs:  A*ad)  və 

sonunda(Məs:    *ad)  gələn  hərflərə  görə  axtarış  aparmaq 

olar.  Nəşr  ili  istisna  olmaqla  tarix  8  simvollu  İLAYGÜN 

formatı (İL‐4 simvol, AY‐2 simvol, GÜN‐2 simvol) əsasında 

                                                           

4

 



Korpoativ şəbəkənin yekun kataloqunda axtarış apardıqda 

bütün mənbələri qeyd etmək lazımdır. 




 

155


daxil  edilir.    Məsələn:  19970328  ‐  28  mart  1997  –ci  il.  

İstifadəçi axtarışın nəticəsinə nizamlı şəkildə, təkrar yazılar 

olmadan,  müəyyən  hissələrlə  baxmaq  istəyirsə  müvafiq 

parametrlərini  və  rejimlərini  müəyyən  etməlidir(bax: 

şək.75).  Axtarış  Axtarış  düməsini  sıxmaqla  yerinə  yetirilir

5

.  



Uğurlu axtarışın nəticəsi‐ biblioqrafik yazılar qısa(şək.76) və 

ya  tam  formada(şək.77)  açılan  növbəti  pəncərədə  əks 

olunacaqdır.  

 

Şək.76 



                                                           

5

 D



üymə axtarış mənbəyinin seçilməsindən 5 dəqiqə sonra 

sıxılıbsa, axtarış mümkün olmayacaq. Bu halda axtarış mənbəyi 

yenidən seçilməlidir. 

 

156



 

Şək.77 


 

Tapılmış  ədəbiyyatın  nüsxəsi  və  sərbəst  nüsxəsi  haqda 

məlumat almaq üçün biblioqrafik yazıların qısa formasında 

Əlavə 

informsiya 

(Дополнительная 

информация) 

hiperistinadına  müraciət  etmək  lazımdır.  Biblioqrafik 

yazının MARC sahələrinə baxmaq istədikdə isə biblioqrafik 

yazının  tam  formasında  Sahələrin  nişanlarını  göstərmək 

(Показать  метки  полей)  hiperistinadına  müraciət  etmək 

lazımdır.  Tapılmış  biblioqrafik  yazı  əsasında  ədəbiyyat 

sifarişi aşağıdakı qaydada həyata keçirilir: 

 

 



1.

 

Tapılmış  biblioqrafik  yazıya  ehtiyac  olarsa  əlavə 



olaraq  sifariş  olunan  ədəbiyyatın  cild,  buraxılış 


 

157


nömrəsi yazılır və ədəbiyyatın saxlandığı kitabxana, 

sifarişin  tipi  müəyyən  olunur  və  Davam  etmək 

(Продолжить) düyməsi sıxılır(şək.78). 

 

 



Şək.78 

2.

 



Əgər  sifarişin  tipi  olaraq  Müvəqqəti  istifadə  üçün 

(Документ  во  временное  пользование)  variantı 

seçilibsə  sifarişi  müəyyən  səbəblərdən  yerinə  yetirmək 

mümkün  olmadıqda,  sifarişin  yerinə  yetirilmə  forması 

seçilir

6

(şək.79).  Surətinin  sifarişi  tipi  seçildikdə  isə 



                                                           

6

 



Növbəyə qoyulsun formasını seçmək məsləhətdir. 

 

158



sifarişin forması müəyyən olunmalıdır(şək.80).

7

 Hər iki 



halda Sifariş etmək(Заказать) düyməsi sıxırmalıdır. 

 

 



Şək.79 

 

                                                           



7

 Uzaq məsafədə yerləşən oxucülar  Elektron göndəriş formasını 

seçməlidir. 



 

159


 

Şək.80 


 

3.

 



 Sifarişin yerinə yetirilməsi haqqında  informasiya 

növbəti pəncərədə əks  olunacaq(şək.81). 

 

160


 

Şək.81 



Sistem adminstratoru. 

Sistem adminstratoru AİY sistem 

adminstratoruna aşağıdakı əməliyyatları yerinə 

yetirməyə imkan verir: 

 

Z39.50 və məlumatlar bazası  serverlərinin 



konfiqurasiyasını dəyişdirmək;  

 



İstifadə hüqunü müəyyən etmək;  

 



Yeni məlumat bazalarını yaratmaq;  

 



Məlumat bazalarının ehtiyat surətini yaratmaq;  

 



Serverlərin monitorinqini və s. 


 

160


Əlavə A 

alb – alban  

ara –ərəb        

arm – erməni 

aze – azerbaycan 

bel – belorus 

bul – bolqar 

chi – çin    

cre – alman               

cze – çex 

dan ‐ daniya           

eng ‐ ingilis 

est ‐ gston 

fre ‐ fransız 

geo ‐ gürcü 

ger ‐ alman                            

hin ‐ hindi   

hun ‐ macar  

ita ‐ italyan                        

jpn ‐ yapon 



 

kaz – qazax 

kir ‐ qırğız       

kor ‐ koreya                   

lav ‐ latış 

lit ‐ litov 

mol ‐ moldav       

mon ‐ monqol             

pol ‐ polşa          

por ‐ portuqal 

rum ‐ rumın 

rus ‐ rus 

slo ‐ slovak 

spa ‐ ispan          

swe ‐ şved 

taj ‐ tacik 

tuk ‐ turkmen 

ukr ‐ ukrain 

uzb ‐ özbək       

vie ‐ vyetnam               



 

  

  



 

 

 



 


 

161


ƏDƏBİYYAT. 

 

1.



 

Xələfov  A.A.  Kitabxanaşünaslığa  giriş.  Bakı:  BDU, 

2001. 

2.

 



Халафов А.А., Курбанов А.И. Проблемы компьютериза-

ции  библиотек  Азербайджана.  Материалы  конференции 

Библиотечное дело. М., 2000. 

3.

 



UNIMARC  MANUAL.  Руководство  применению 

международного  коммуникативного  формата  UNI‐

MARC. М.:, 1992. 

4.

 



Xəlilov M.S., Qurbanov A.İ., Musayeva N.N. Kitabxana  

İnformatikası. I cild, Bakı: Odlar Yurdu, 2001.‐ 246 s. 

5.

 

Qurbanov  A.İ.,  Abdullayeva  R.A.  Fərdi  kompüterlərin 



proqram təminatı. Bakı: Caşıoğlu, 2001.‐291 s. 

6.

 



Форматы USMARC. Краткое описание. В 3‐х частях.    

Ч1.Формат  USMARC  для  библиографических  дан‐

ных./  Б‐ка  Конгресса.  Служба  развития  сети  и 

стандартов  MARC;  Пер.  с  англ.  и  научн.  ред. 

С.А.Беляниной, 

И.В.Мельник, 

А.Н.Пака, 

Р.А.Кругловой. М.:, 1996.‐176 с.  

7.

 

Шрайберг  Я.Л.,  Воройский  Ф.С.  Автоматизирован‐



ные 

библиотечно‐информационные 

системы 

России:  состояние,  выбор,  внедрение  и  развитие.  ‐ 

М.: Либерия, 1996.‐271 с. 

8.

 



Грибов  В.Т.  Новые  информационные  технологии  в 

библиотеках,  новые  решения.  //”Библиотеки  и  ас‐

социации в меняющемся мире: новые технологии и 

новые  формы  сотрудничества”:  Материалы  конф.  ‐

М.: ГПНТБ России,1998.‐ Т.1. 

9.

 



Вислый А.И., Рубина С.С. Библиотека 5.0 От DOS к 

Windows  и  Internet  //  ”Библиотеки  и  ассоциации  в 

меняющемся мире: новые технологии и новые фор‐

 

162



мы  сотрудничества”:  Материалы  конф.  ‐М.  : 

ГПНТБ,1999.‐ Т.1.– c.120‐122 

10.

 

Бродовский  А.И.,  Дунаевская  С.М.,  Маршак  Б.И.  и 



др./Научн.рук. д.т.н. Я.Л.Шрайберг.  Интегрирован‐

ная библиотечно‐информационная система ИРБИС 

– Описание системы. М.: ГПНТБ, 1999.‐ Т1.‐ 95 с.    

11.


 

Племнек А.И., Агаджанова Л.Н.,  Баранов В.Л., Вол‐

жев  И.А.,  Дорофеев  С.Т.,  Купреенко  С.В., Соколова 

Н.В.  Проект  Библиотечной  сети  учреждений  науки 

и  образования  Северо‐Западного  региона  России  ‐  

RUSLANet  //НТБ.‐1997.‐№11.‐ c. 27‐ 36.



 



Dostları ilə paylaş:
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   31


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə