Nizami Gəncəvinin 870 illiyi ilə əlaqədar çap olunmuş yeni məqalələr



Yüklə 207,32 Kb.
səhifə1/2
tarix28.06.2018
ölçüsü207,32 Kb.
  1   2

Nizami Gəncəvinin 870 illik yubileyi ilə əlaqədar çap olunmuş yeni məqalələr (Bunlar “Nizaminin folklor əlaqələri” adlı monoqrafiyaya daxil ediləcəkdir).
Nizami və folklor
Azərbaycan türkləri öz müdrikliyi, yaradıcılıq dünyasının zənginliyi ilə seçilən qədim mədəniyyətə malik xalqlar arasında özünəməxsus yer tutur. Onun tarixin qaynaqlarından zəka məşəli kimi nur saça-saça gələn əsrlər yaşıdı mifləri, saysız-hesabsız əfsanə və rəvayətləri, maraqlı nağılları, duzlu lətifələri, şirin bayatıları, yanıqlı ağıları, həzin holavarları, hikmətamiz atalar sözü və məsəlləri bitib tükənməyən mənəvi sərvət, zəngin bir xəzinədir. Azərbaycan poeziyasının korifeylərindən sayılan Nizami Gəncəvi bu xəzinədən layiqli pay götürmüş, ona əbədi həyat bəxş etmişdir.

Nizaminin xalq poeziyası ilə bağlılığından, onun əsərlərinin bu sahədə bir qaynaq kimi əhəmiyyətindən söz açan M.H.Təhmasib yazırdı: “Qədim Azərbaycan ədəbiyyatı haqqında məlumat mənbələrindən biri də Nizami kimi dahi sənətkarın əsərləridir. Nizami şifahi xalq ədəbiyyatının bir çox janrlarından istifadə etdiyi kimi, xüsusilə qədim eposdan da bacarıqla faydalanmışdır. Bu dahi sənətkarın “Xəmsə”sində yüzlərlə kiçik, böyük əfsanələrə, rəvayətlərə, əsatirlərə təsadüf edilir. ”1

Nizaminin milli əfsanə və rəvayətlərdən faydalandığını onun bütün araşdırıcıları təsdiq edirlər. M.Ələkbərov bu xüsusda yazırdı: “Nizami dastanlarının başlıca mövzusunu, məlum olduğu üzrə, qədim hadisələr və əfsanələr təşkil edir”.2

Nizami Gəncəvi və folklor məsələsi genişliyi ilə öyrənilməsə də, onun ayrı-ayrı cəhətləri barədə müəyyən axtarışlar aparılmış, dəyərli məqalələr yazılmış və araşdırmalar çap etdirilmişdir.3 Lakin, Nizaminin Azərbaycan əsatir, əfsanə və rəvayətləri ilə bağlılığı, əlaqəsi bu günədək xüsusi araşdırma obyektinə çevrilməmişdir.

Nizaminin bir sənətkar kimi formalaşmasında Yaxın və Orta Şərqin ictimai, fəlsəfi fikri, yazılı və şifahi poeziyası ilə yanaşı, zəngin Azərbaycan xalq yaradıcılığı, xüsusilə əfsanə və rəvayətləri mühüm rol oynamışdır. Araşdırma belə bir qənaət doğurur ki, şairin dövrü, zəmanəsi ilə səsləşən, sadə insanın zəngin mənəviyyatını açan poemalarında xalq içərisində geniş yayılmış əfsanə və rəvayətlərdən, miflərdən bol-bol istifadə olunmuşdur. Bu da təsadüfi deyildir. Dövrümüzə qədər gəlib çıxan həmin folklor örnəklərində o zamankı Azərbaycan türklərinin ədalətli hökmdar haqqında arzu və istəkləri öz poetik ifadəsini tapmışdır. Bu isə hər şeydən öncə, şairlə xalqın əsas məsələlərdə həmrəy olmasının nəticəsi və ifadəsi deməkdir. Azərbaycan folkloru örnəklərində aşılanan ideyalar Nizami yaradıcılığını zəngin fikir və duyğularla qidalandırdığı kimi, onun humanizminin zənginləşməsində də əhəmiyyətli rol oynamış, şairin qadına münasibətindəki mütərəqqi düşüncələrinin büllurlaşmasında əsaslı yer tutmuşdur.

Nizami yaradıcılığı Azərbaycan folkloru ilə Azərbaycan poetik söz sənəti öz növbəsində Nizami irsi ilə elə qaynayıb qarışmışdır ki, çox hallarda bunları bir-birindən ayırmaq, təcrid etmək, kimin kimdən faydalandığını müəyyənləşdirmək mümkün deyildir. Əslində, bu cəhət bütün böyük səntəkarların yaradıcılığına xas olan bir keyfiyyətdir. Şair bəzən xalqdan aldığı poetik düşüncə örnəyini öz dühasının, istedadının süzgəcindən keçirib elə bir sənət incisi yaratmışdır ki, əvvəlki mənbəni, kökü az qala unudursan. Xalq isə öz növbəsində onu yeni sənət örnəyi kimi qəbul edir, özününküləşdirir, bəzən müəllifini unutsa da, həmin bədii nümunəni əsrlərin imtahan və sınağından keçirib yaşadır, gələcək nəsillərə ərməğan edir.

Akademik Həmid Araslı Nizami Gəncəvinin folklor qaynaqlarını öyrənməyin əhəmiyyətindən bəhs edərək yazırdı: “Xalq ədəbiyyatı xəzinəsində Nizaminin şəxsiyyəti və onun qəhrəmanları, əsərlərinin süjetləri ilə əlaqədar çoxlu materiallar vardır ki, bunların elmi surətdə toplanması nizamişünaslıq işinin qarşısında duran mühüm vəzifədir.

Bu müxtəlif variantların müqayisə və təhlili istər şairin şəxsiyyətini, istərsə onun doğma xalqı ilə münasibətini təyin etmək üçün ən mühüm tədqiq obyektidir”. Nizamişünasların çoxu, xüsusilə Azərbaycan alimləri təsdiq edirlər ki, “o, (Nizami-S.P.) klassik şairlərimiz içərisində hamıdan artıq xalq yaradıcılığı xəzinəsindən istifadə etmişdir.”

Nizami Gəncəvinin şifahi söz sənəti ilə bağlılığı çoxcəhətlidir və özünün müxtəlif təzahür formaları ilə nəzəri çəkir. Bunları təxminən aşağıdakı şəkildə qruplaşdırmaq mümkündür:


  1. Nizaminin faydalandığı folklor örnəkləri, xüsusilə yerli toponimlərlə, əfsanəvi və real tarixi şəxsiyyətlərlə bağlı əfsanə və rəvayətlər.

  2. Nizami mövzuları əsasında formalaşmış folklor örnəkləri.

  3. Şairin həyatı, fəaliyyəti ilə bağlı yaranmış folklor əsərləri.

Azərbaycan folklorunun əksər janrlarından yaradıcı şəkildə bəhrələnən Nizami öz əsərlərində xalq əfsanə və rəvayətlərindən daha geniş istifadə etmişdir. Epik şeirin təbiətinə yaxın olan əfsanə və rəvayətlər şairin yaradıcı xəyalını qanadlandırdığı kimi, onun poeziyasının poetik vüsətini də artırmış, onlara obrazlılıq, xəlqilik gətirmişdir. Nizami bu folklor örnəklərini təkcə özünəməxsus orijinal quruluşu, ifadə tərzi, zəngin bədii boyaları olduğu üçün qiymətləndirməmiş, eyni zamanda onlara sənədli poetik həqiqətlər kimi baxmış, bəşəri ideayaların ifadəsi üçün bunları əhəmiyyətli saymışdır. Şair xalq əfsanə və rəvayətlərinin bir çoxunda geniş əməkçi kütlələrin daimi arzusu kimi qorunan ədalətli hökmdar ideyasını bəyənmiş və dövrünün şahlarına ibrət dərsi vermək üçün onlardan geniş istifadə etmişdir.

Bəllidir ki, nizamişünaslar indiyə qədər şairin folklor əlaqələrindən bəhs edərkən əsasən onun “Xəmsə”sinə müraciət etmiş və bu baxımdan bir sıra dəyərli fikirlər söyləmişlər, bu qəbil tədiqiqatçılar başlıca olaraq Nizamidən folklora doğru gedən istiqaməti öyrənməyə çalışmışlar. Folklordan Nizamiyə doğru gedən yol isə diqqətdən nisbətən kənarda qalmış və demək olar ki, izlənilməmişdir.

Bəllidir ki, Nizaminin həyatı və poetik irsi nə öz dövründə, nə də sonrakı yüzilliklərdə əsaslı şəkildə öyrənilməmişdir. Şairin tərcümeyi-halı çox sonralar, qismən “Xəmsə” əsasında araşdırılmışdır. Halbuki, Azərbaycanda Nizaminin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı yer adları, kəndlər, qalalar, arxlar və bunlarla bağlı çoxlu əfsanə və rəvayətlər indi də mövcuddur. Bunlar şairin yaradıcılıq yolunun bir çox cəhətlərini aydınlaşdırmaq işində əhəmiyyətli rol oynaya bilər.

Nizaminin həyatı ilə bağlı rəvayətlər:

Nizami Gəncəvinin həyatı ilə bağlı yüzilliklər boyu xalq arasında dolaşan əfsanə və rəvayətlər olduqca azdır. Lakin, bu nadir örnəklər şairin ömür yolu ilə əlaqədar bəzi qaranlıq məsələləri aydınlaşdırmağa, bu barədə ehtimallar şəklində olsa da, müəyyən mülahizələr söyləməyə imkan verir. Belə rəvayətlərdən olan “Nizami və Ağcaqız” adlı nümunədə Nizami ilə arvadı Afaq arasındakı münasibətlər, Afaqın taleyinin bəzi cəhətləri əks etdirilmişdir. Burada diqqəti çəkən başlıca cəhət ondan ibarətdir ki, Afaq-Ağcaqız Azərbaycanın Qax rayonundakı Qıpçaq kəndi (Qıpçaq türk tayfasıdır) ilə əlaqələndirilir.

Vaxtilə akademik Həmid Araslı Afaq haqqında yazmışdır: “Appaq (o, Afaqı öz əsərində belə adlandırır) kişi kimi böyümüşdür. O dağlar qızı idi...Appaq qayalar başında, dağlar döşündə nəğməyə başladığı zaman oba gəncləri o səsi dinləyir və bu parlaq ülkərin həsrətini çəkirdilər. Lakin iş belə olmadı. Fələk onu elindən, obasından ayırdı, çox uzaq qürbətə saldı.

Appağı var-yoxu ilə karvana qatdılar, uzaqlara-Dərbənd əmirinin sarayına apardılar. Onun sinəsinə köləlik damğası vurulanda qəhrəman qızın ürəyi yaralı quş kimi çırpındı, bu ailənin macərasını öz obasında eşidən olmadı”. 3,41

Bu rəvayət vaxtilə Qızıl Arslan tərəfindən Nizamiyə bağışlanmış Həmdünyan kəndinin yerini də müəyyənləşdirməyə imkan verir. Qaxdakı Nizami qalası ilə əlaqədar rəvayətlər, həmin qalada Qızıl Arslanla Nizaminin görüşdüyünü bildirən fikirlər xalq arasında indi də yaşayır. Həmdünyan kəndinin istiqamətini, yerini təxmini də olsa müəyyənləşdirmək üçün əlavə dəlillər verir.

Aydın olur ki, Həmdünyan Abxaziya ilə qonşuluqda yerləşən kiçik kənddir. Əkin yerlərini abxaz kəndliləri yarılığa əkir, hər iki qonşu xalqın əməkçiləri bundan ruzi çıxarırlar.

Nizami ilə Qızıl Arslanın görüşü Qıpçaq kəndi çevrəsində olmuş, şairə bağışlanan Həmdünyan kəndi də həmin ərazidə, yaxud da ona yaxın bir yerdə yerləşmişdir. “Əkir yarılığa onu abxazlar” misrası da bu qənaəti təsdiq etməkdədir. Hazırda həmin ərazidə Həmdünyan adlı kənd yoxdur. Görünür, bu kənd ya tədricən dağılıb yaşayış məntəqəsi kimi sıradan çıxmış, ya da adı dəyişdirilib özgə adla adlandırılmışdır. Hər halda, “Nizami və Ağcaqız” rəvayəti şairin “Xosrov və Şirin”də verdiyi məlumatlarla səsləşərək, belə bir həqiqəti təsdiq edir ki, Nizami ilə Qızıl Arslanın görüşü, Qaxın Qıpçağında, ya da ona yaxın olan ərazidə baş vermişdir. Bu da Nizamiyə bağışlanan Həmdünyan kəndini həmin bölgələrdə axtarmağa əsas verir. Bu fikri söyləməyə ciddi dəlillərimiz olmasa da, “Nizami qalası” abidəsinin ya elə həmin yerdə, ya da onun yaxınlığında yerləşdiyini güman etməyə imkan verir.

Rəvayətlərdən “Sirlər xəzinəsi”nə gedən izlər:

“Sirlər xəzinəsi”ndə bilavasitə xalq ədəbiyyatından alınmış süjet və motivlər çoxdur. “Sirlər xəzinəsi”ndə şifahi xalq ədəbiyyatı ilə yaxından səsləşən maraqlı hekayələrdən biri də “Firudin və ahunun dastanı”dır. Firudin şah başının adamları ilə ova çıxır. Onlar çöldə məsum bir ahuya rast gəlirlər. Şah ahunu ovlayana qədər ahu öz gözəlliyi ilə onun qəlbini fəth edir, ovsunlayır. Ona görə də şahın oxunun yayı boşalır, atdığı ox yan gedir. “İti yürüşlü atı” ona çata bilmir. Şahı heyrət götürür, öz oxuna və atına təəccüblü suallar verir:

Firudin oxa dedi: “Sənin kinli lələyin hanı?”

Rəxşə isə dedi: “Sənin keçmişdəki yürüşün hanı?” 8,117

Nizami humanizminin dərinliyini, çoxcəhətliliyini əks etdirən bu hekayə bir tərəfdən müsəlman Şərqinin qabaqcıl fəlsəfi baxışları, digər yandan isə xalq yaradıcılığı ilə bağlıdır. Nizami öz humanist fəlsəfi düşüncələri ilə xalq yaradıcılığı nümunələri arasında ideyaca, məfkurəcə ciddi yaxınlıqlar, doğmalıqlar görmüş, ən bəşəri fikirlərini eldən aldığı hekayələrdə ümumiləşdirmişdir.

Nizaminin doğma yurdu qədim Gəncə yaxınlığında, Kəpəz dağında “Qanlı daş” deyilən bir daş vardır. Qocalar həmin daşla əlaqədar qəmli bir rəvayət danışırlar. Xanlar (indiki Göygöl) rayonunun Sarısu kəndində yazıya alınmış həmin nümunə ilə “Firudin və ahunun dastanı” hekayəsi arasında aydın nəzərə çarpacaq bir yaxınlıq görünməkdədir. Hər ikisində təbiətin bəzəyi ahuya atılan ox hədəfdən yayınır, daşa dəyir, daşın qəlbi “yaralanır”.

Xalq rəvayətində daş qəlbli bir ovçunun qəddarlığı göstərilir. Nizamidəki güclü humanizmin mənbəyini, bizcə, xalqda, onun bu cür dərin humanizmlə dolu əfsanə və rəvayətlərində, rəngarəng, bitib tükənməyən şifahi ədəbiyyat örnəklərində axtarmaq daha düzgün və ağlabatan olar. Şairin əsərləri üçün ilham mənbəyi və örnək sayıla bilən “Qanlı daş” kimi rəvayətlər bu fikri bir daha təsdiq etməkdədir.

Əfsanə və rəvayətlərlə süslənmiş eşq dastanı:

Nizami “Xosrov və Şirin” əsərində Azərbaycan folklorundan sıx-sıx və məharətlə faydalanmışdır. Fərhadla əlaqədar rəvayətlər bu cəhətdən xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir. Əldə edilmiş folklor örnəkləri və toponimik xarakterli materiallardan belə bir qənaət doğur ki, Fərhadın mənşəyi bilavasitə Azərbaycan torpağı ilə bağlı olmuş, onun haqqında yaranan şifahi xalq ədəbiyyatı örnəkləri yüzilliklər boyu yaşamışdır.

Fərhadın adı ilə bağlı süd arxları, bu arxlar haqqında xalq içərisində dolaşan əfsanə və rəvayətlər “Xosrov və Şirin” mövzusunun Azərbaycanla sıx əlaqəsini təsdiq etməkdədir. Əvvəllər bizə elə gəlirdi ki, həmin arxlar ancaq yurdumuzun Şərq bölgəsindədir. Lakin, son axtarışlar Azərbaycanın Qərb zonasında da bu cür arxların mövcudluğunu təsdiq etdi.

M. Rəfilinin qeyd etdiyi kimi, “Şirinlə Fərhadın əfsanəsi Azərbaycan xalqının şifahi ədəbiyyatı ilə sıx surətdə qarışmışdır. Nizaminin qüdrətli təsiri xalqın hafizəsində o qədər dərindən həkk edilmişdir ki, bu poema uzun əsrlər boyu Qafqaz dünyası, qədim Azərbaycan dünyası ilə sıx surətdə bağlı olan xalq əfsanəsi kimi yaşamışdır”. 1,63,64

Nizaminin “Xosrov və Şirin” poemasından, xüsusilə, Xosrov, Şirin və Fəhrad obrazlarından bəhs açan E.Y.Bertels yazmışdır: “Əgər Nizami, bizə məlum olmayan başqa yazılı mənbədən istifadə etməmişsə (bir sıra səbəblərə görə bunu təsdiq etmək çətindir), o zaman Azərbaycanda çox geniş yayılmış olan şifahi rəvayətlər onun üçün əsas material olmuşdur”. 1,62,63

Bəllidir ki, Azərbaycan ədəbiyyatında Fərhadın adını şifahi xalq ədəbiyyatından yazılı ədəbiyyata ilk dəfə olaraq XI əsrdə Qətran Təbrizi (1012-1088) gətirmişdir.

Bizcə, Nizami yaradıcılığındakı tarixi Şirinlə Azərbaycan folklorundakı Şirin obrazı birləşmişdir.

Maraqlı bir cəhət odur ki, Oğuz rayonundakı “Fərhad arxı”nın yaxınlıqlarında “Şirin bulaq” adlı çeşmələr vardır. Çox güman ki, bu, Şirinin əsatiri Nahid surəti ilə birləşdiyini, onunla əlaqədar olduğunu aydınlaşdırmaqdadır.

Heç şübhə yeri qalmır ki, Nizami “Xosrov və Şirin”i yazarkən tarixi mənbələrlə yanaşı, yuxarıda dediyimiz yerli rəvayətlərdən də az faydalanmamışdır.

M.Rəfili yazmışdır: “...öz yurdunun qaynaqlarından bu əfsanəni götürmüş olan Nizami, Xosrov və Şirin macərasının bədii surətlərini yenə xalqına deyil, bütün dünya xalqlarına qaytarmış idi”.2

“Xosrov və Şirin” poemasında özünün inikasını tapan “Fatma nənənin darağı” rəvayəti öz əlamətlərini Mişar dağı (Masallı rayonu) ilə əlaqədar saxlamaqdadır. Fatma nənənin təndiri bu dağın dibindədir. Təndirin yanından Fatma nənənin başını yuduğu su axır. Burada Fatma nənə başını yuyanda yad adam görür. Darağını, güzgüsünü atıb saçını üzünə tökür. Fatma nənə darağını atdığı yerdə ağac bitir. Yarpaqları Fatma nənənin darağına oxşayır. İndi də xalq sal daşlar üstdə bitən həmin diş-diş yarpaqlı ağaclara “Fatma nənənin darağı” deyir.

“Xosrov və Şirin” poemasında oxuyuruq:

Səndən bu əfsanə gizli qalmasın,

Bir gün cadugərlik edən bir qadın,

Yoluna tulladı güzgü və daraq,

Daraq meşə oldu, güzgü də bir dağ.3,59

Rəvayətə görə, dağ, meşə, su, təndir və hana qurmaq Fatma nənədən qalmışdır. Guya göyqurşağının yeddi rəngini, boyasını Fatma nənə çiçəklərin, güllərin rəngindən almışdır. Bu da Fatma nənənin qədim görüşlərə bağlı əsatiri bir obraz olduğunu söyləməyə əsas verir.

Leyli-Məcnun” və nakam məhəbbət rəvayətləri:

Şirvan hökmdarı Əxistanın Nizamidən Leyli və Məcnun hekayətini qələmə almağı xahiş etməsi təsadüfi deyildir. Bu mövzu XII yüzillikdə Azərbaycanda, eyni zamanda, Qafqazda geniş yayılmışdır. Leyli gözəllik, Məcnun nakam aşiq obrazı kimi dillərdə dastan olmuşdur. Hər iki ad poetik obraza çevrilmişdir. “Məcnun kimi dərs oxuyan vəlleylada qalar” atalar sözü Azərbaycan xalqının məsəlinə birdən-birə çevrilə bilməzdi.

Professor Y.Bertels yazmışdır: “Məcnun obrazı Yaxın Şərqin çox sevimli obrazları sırasına daxil olmuş, yazılı ədəbiyyat çərçivəsinə sığmayaraq onu qırmış, folklora daxil olaraq əbədi bir ad qazanmışdır”. Bu fikirlər həqiqətin ifadəsi olsa da, rəvayətin yazılı ədəbiyyatdan folklora keçməsi haqqındakı mülahizəsi ilə razılaşmaq çətindir. Çünki, rəvayətin ilk mənbəyi folklor olmuş, həmin süjet qədim Babil mixi yazılı ədəbiyyatında öz əksini tapmış, sonra süjetin səyahəti Şərq xalqlarının şifahi ədəbiyyatına gəlib çıxmış, ciddi dəyişmələrə məruz qalmış, müxtəlif versiyalarla bir sıra xalqların, o cümlədən də Azərbaycan xalqının folklorunda özünə möhkəm yer tuta bilmişdir.

Y.Z.Şirvani diqqəti belə bir məsələyə yönəldərək yazmışdır: “Çox zaman belə hallar olurdu ki, bu adamlara (ozanlara- S.P.) muzikal-vokal ifa üçün ictimai sifariş və yaradıcılıq sifarişi Şirvanşahlar epoxasının yüksək cəmiyyəti tərəfindən verilirdi. Bu cəhətdən heç də təəccüblü deyildir ki, Şirvanşah Əxistan Nizamiyə göndərdiyi bir məktubda ona “Leyli və Məcnun” dastanını yazmağı sifariş verir. Çox ehtimal ki, bu dastan müğənni rapsodlar tərəfindən Şirvanşahlar sarayında dəfələrlə ifa edilmişdir”.

Bu fikri ədəbiyyatşünas R. Azadə də təsdiq edərək deyir: “Nəzərimizcə, Nizami dövründə “Leyli və Məcnun”un doğma Azərbaycan dilində xalq ozanları tərəfindən tərtib edilmiş variantları şəhərbəşəhər gəzir, oxunur, sevilirdi. Bu Əhsətana (Əxsitana-S.P.) da məlum idi”.

“Leyli və Məcnun” poemasının el variantı olaraq çoxsaylı bayatı, əfsanə və rəvayətlərlə yanaşı, “Leyli və Məcnun” adlı bir xalq dastanı yaradılmışdır.
Yeddi gözəl”in rəvayət qaynaqları:

Azərbaycan folklorunda “Yeddi gözəl”dəki Fitnə obrazı ilə səsləşən motivlər daha güclüdür. Belə motivlərə “Kitabi-Dədə Qorqud” boylarında da rast gəlirik. “Bəkil oğlu İmranın boyu”nda belə bir mükalimə vardır: “Qazan xan Bəkilin hünərinə istehza ilə yanaşaraq deyir:

-Bu hünər atınmıdır? Ərinmidir?

-Xanım, ərindir-dedilər.

Xan aydır:

-Yoq, at işləməsə, ər ökünməz. Hünər atındır-dedi.

Bu söz Bəkilə xoş gəlmədi.

Bəkil aydır:

-Alplar içində bizi qusqunumuzdan palçığa batırdın-dedi. Bayandır xanın bəxşişin önünə dökdü, xana küsdü. Divandan çıqdı. Atın çəkdilər. Ala gözlü yigitlərin alub evinə gəldi”.

Qazan xanla Fitnənin cavabları arasında öz məntiqinə görə müəyyən yaxınlıq vardır. Qazan xan “at işləməsə, ər öyünməz” deyirsə, Fitnə Bəhramın gur vurmaqda məharətini vərdişlə bağlayır.

Nizaminin yaratdığı müdrik, ağıllı Fitnə Bəhramın ovun dal ayağını qulağına tikməsini vərdişin nəticəsi hesab edir. Bunu sonralar özünün öküzü pillələrlə yuxarıya qaldırması hadisəsi ilə sübuta yetirir.

Nizami həmin Şərq rəvayətini işləyib Fitnə surətini yaradarkən sələfi Firdovsidən fərqli olaraq yeni cizgilər əlavə etmiş, obrazın səciyyəsinə uyğun yeni keyfiyyətlərlə zənginləşdirmişdir.

İskəndərnamə”nin əfsanə və rəvayət motivləri:

Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sinin çələngi, dahi şairin yaradıcılığının, poetik dühasının zirvəsi sayılan və cəmiyyətə, bəşəriyyətə sənətkarın son sözü olan “İskəndərnamə”nin qaynaqlarını xarakterizə edən tanınmış nizamişünas Y.E.Bertels yazmışdır: “Güman etmək olar ki, Nizaminin istifadə etdiyi məxəzlər yalnız yazılı materiallarla məhdudlaşmamışdır. Əgər Nizami bəzi motivləri xronikalardan götürüb olduğu kimi saxlamışsa, başqa hallarda dəyişdirmişdir. Görünür, belə hallarda Nizami Azərbaycan xalq rəvayətlərinə müraciət etmişdir. İskəndər haqqında əfsanələr Azərbaycan xalqı arasında indiyə qədər də yaşamaqdadır. Təkcə Nizaminin bu mövzunu seçməsi faktı onu göstərir ki, bu əfsanələr şairin yaşadığı dövrdə də mövcud imiş...”

“İskəndərnamə”də Azərbaycan ərazisindəki toponimlərə, o cümlədən Gəlin qayalarına, onların mənşəyinə dair məlumatlara da təsadüf edilir. Bəinas “Çarkablı heykəli” ona görə qurur ki, bundan ibrət alıb qıpçaq qızları və gəlinləri üzü açıq gəzməsinlər. Ata-babadan namus-qeyrət hər şeydən şərəfli və üstün tutulmuş, gəlin evin, ailənin abır, ismət və həya mücəssəməsi sayılmışdır. İndinin özündə yurdumuzda mövcud olan hər bir “Gəlin qayası” da abır-həya ilə əlaqədardır. Gəlin qayalarla bağlı söylənilən əfsanə və rəvayətlərdə gəlinlər üzü, bədəni açıq halda qayınatasının, qaynının gözünə göründüyü üçün daş-heykələ dönmüşlər. Nizami daş abidələrin varlığına belə işarə etmişdir:

Qurulmuş bu heykəl bu günə qədər,

Tökülməmiş o çöldə hələ də qalır.8,309

Şübhəsiz ki, Nizami bu misraları yazarkən yurdumuzdakı çoxsaylı Gəlin qayalarından, onlar barədə dolaşan rəngarəng hekayətlərdən xəbərsiz olmamışdır.

Nizaminin təsvirini verdiyi dirilik suyu və onunla bağlı epizodlar “Bobuqamo” adlı əsatir-əfsanə ilə onunla bağlı səslənməkdədir (Masallı rayonunun Sığdaş kəndi). Yanar dağın yaxınlığındakı nohurla əlaqədar olan həmin əsatir-əfsanədə söylənir ki, Yanar dağın ətrafında ilanlar yaşayarmış. İlanlar şahının icazəsi olmadan heç bir ilan özbaşına evlənə bilməzmiş. Şah bir dişi ilanı sevirmiş. Qız isə ilanlar şahını deyil, o biri ilanı sevirmiş. Bunu bilən ilanlar şahı qızı öldürtdürür. Qızı sevən ilan onu Yanar dağın ətəyindəki nohura salır.

Bobu dayı kənarda durub bu təəccüblü hadisəyə baxırmış. Bu zaman o görür ki, bir diri ilan, ölü bir ilanı sürüyə-sürüyə gətirib nohura saldı, ölü ilan dirildi. İlanlar bir-birinə qoşulub, Bobu dayı tərəfə gələndə o ilanları qovub məmləkətdən çıxarır. Elə ilanlara da bu məmləkətdən getmək lazım imiş.

Bobu dayının ayağının biri bərk ağrıyırmış. O, ağrıyan ayağını həmin nohura salır. Ayağının ağrısı kəsir. Bu xəbər hər yana yayılır. Hər yandan bura adamlar axışıb gəlir. Həmin nohur “Bobuqamo”, onun yanındakı dağ isə “Mişar” adlanır.

Maraqlıdır ki, Nizami də xalq içərisində İlyas ilə Xızıra bəslənilən inam və etiqadları səciyyələndirərək onları əsatiri obrazlar kimi canlandırmışdır. Poemada bu obrazların mifik əlamətlərinə belə işarə edilmişdir:

İlyas ilə Xızır taparkən,

Həmin təşnələrdən üz döndərdilər.

Bu sərgüzəştin şadlıqla başa çatmasından,

Biri dəryaya girdi, o biri səhraya getdi.

Su və yaşıllıq məbudu olan İlyasla, daha doğrusu, Xızır İlyasla əlaqədar Azərbaycan folklorunda maraqlı əfsanələr, rəvayətlər, nəğmələr, müxtəlif ayinlər çoxdur. Şirvan torpağında mamaçalar doğuşu çətin keçən qadını su kənarına gətirib belə bir ovsun oxuyarmışlar:

Xızır Nəbi, Xızır İlyas,

Bəndəni bəndədən xilas!

Bu hadisədən sonra guya, hamilə qadın yüngüllüklə körpəsini dünyaya gətirərmiş. Lakin, Nizami Xızırla İlyasın hər birini ayrıca fərd kimi təqdim etmişdir:

Çöldə Xızır olaram, dənizdə İlyas.

Bu gün belə xalq içərisində yaşamaqda olan əsatiri əfsanələrə görə, İlyas suyun, Xıdır isə qurunun sahibidir. İnama görə, guya Xıdır İlyasın oğludur.

M.Əlizadə yazırdı: “Nizami tamamilə Azərbaycan xalqına bağlı olmuş, xalqını böyük bir məhəbbətlə sevmiş, “xalqımızın gözəl ənənələrini”, nəcib adətlərini, insani hisslərini, gözəl bədii və əxlaqi folklorunu qiymətli incilər kimi ölməz əsərlərinin xəzinəsində mühafizə edib bizə qədər çatdırmışdır. Bu, Nizaminin dahiliyini təsdiqləyən, onun romantik dünyası haqqında geniş məlumat verən və bu gün müqayisəli şəkildə tədqiq olunması vacib sayılan bir problemdir. Bu problemin mahiyyətində insan idrakının zənginliyi, mürəkkəbliyi dayanır”.

Azərbaycan folklor örnəkləri, xüsusi ilə əsatir və əfsanələri Nizami “Xəmsə”sinin canına hopmuşdur. Nizamini Azərbaycan folklorundan kənarda düşünmək çətindir. O, Azərbaycan folkloru ilə elə qaynayıb qarışmışdır ki, onları bir-birindən ayırmaq çox çətindir. Nizami əsərlərinin qaynaqları Azərbaycan folklorundadır. Onun yaradıcılıq üfüqləri nə qədər geniş olsa da, onun yaradıcılığı Azərbaycan çevrəsində, onun folkloru daxilində ətə-qana dolmuş, hər biri ölməz bir abidəyə çevrilmişdir. Bu abidənin qızıl kərpicləri Azərbaycan torpağında kəsilmiş, onun yaradıcılıq sarayı bu qızıl kərpiclə tikilmişdir.


ƏDƏBİYYAT


  1. Bertels, H.Araslı, M.Mübariz, M.Rəfili. “Xosrov və Şirin” Ədəbiyyat qəzeti, 12 mart, 1947

  2. Q.Y.Əliyev. “Xosrov və Şirin” dastanının ilk mənbələri məsələsinə dair. Azərbaycan SSR EA, “Ədəbiyyat məcmuəsi”, Bakı,1953. XII cild, səh. 138

  3. H.Araslı. Müqəddimə. N. Gəncəvi. Xosrov və Şirin (filoloji tərcümə). Bakı, “Elm”, 1981, səh. 5

  4. M.Mübariz. Nizami yaradıcılığına Azərbaycan folklorunun təsiri. “Ədəbiyyat qəzeti”, 24 iyun, 1938

  5. X.Yusifov. “Əsli və Kərəm”- Ay və Günəş əfsanəsidir”. “Azərbaycan gəncləri” qəzeti. 23 sentyabr, 1968

  6. M.H.Təhmasib. VII əsrə qədər Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, 3 cilddə, I cild. Bakı, Azərbaycan EA Nəşriyyatı, 1960, səh. 31

  7. Kitabi-Dədə Qorqud”. Bakı, 1941, səh 119-120

  8. Y.E.Bertels. Müqəddimə. Nizami Gəncəvi. “İskəndərnamə” (filoloji tərcümə). Bakı, Elm, 1983, səh. 15-16

  9. S. Paşayev. Nizami və folklor. “Bilik”, Bakı, 1976.

  10. Nizami və xalq əfsanələri. Gənclik, Bakı, 1983.

Gəncə torpağının Nizami möcüzəsi
Gəncə torpağı, onun dağları, çayları birdən-birə təlatümə gəldi. Gözlənilməz bir tufan qopdu. Gecənin qoynunda şimşəklər çaxdı. Dağlar paralandı, torpaq aralandı, aləm yenidən sıralandı. 1139-cu ildən başlayaraq torpaq sakitlik bilmədi. Dəhşətli illər bir-birini əvəz etdi. Bu dəhşətli anlar 1141-ci ilə qədər davam etdi. Gəncənin Şah oğlu Kəpəz, dağlar qızı Göy-göl dünyaya gəldi. Lakin, Gəncə torpağı sakitləşmirdi. Sanki bu torpaq hamilə bir anaydı. Elə bil dünyaya möcüzə bir oğul gətirəcəyini qabaqcadan xəbər verirdi. Ülkər daha ucalara qalxmışdı. Üfüqlər lalələnmişdi, lacivət göylər gözəlliyi ilə insanın üzünə nur yağdırırdı. Belə olanda deyirlər ki, bu torpağa boz atlı, yaşıl donlu Xızır gələcək. Bəli, bu gecə Xızıra bərabər olan İlyas adlı bir övlad dünyaya gəldi. Bu Gəncənin möcüzəsi idi. Gələcəkdə dünya şöhrəti qazanacaq, bugün adı İlyas olan, sabah dünyada Nizami adı ilə şöhrətlənəcək bir övlad dünyaya gəlmişdi.

Nizami Gəncəvinin (İlyas Yusif oğlunun) sağlığında, hətta, ondan sonra da onun tərcümeyi-halı, əsərlərinin qaynaqları öyrənilməmişdir.

Bir çox Avropa alimləri, eləcə də, İran alimlərindən Səid Nəfisi, Vahid Dəstigirdi, rus alimlərindən Bertels, Krımski, Belyayev, Azərbaycan alimlərindən akademik Həmid Araslı, prof. Mübariz Əlizadə, prof. Mikayıl Rəfili, prof. Rüstəm Əliyev, prof. Xəlil Yusifli, filologiya elmləri doktoru Azadə Rüstəmzadə və başqaları Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sinin köməyi ilə onun tərcümeyi-halının və əsərlərindəki maddeyi-tarixlərə söykənərək “Sirlər xəzinəsi”nin, “Xosrov və Şirin”in, “Leyli və Məcnun”un, “Yeddi Gözəl”in, “İsgəndərnamə”nin (“Şərəfnamə” və “İqbalnamə” hissələrinin) yaranma tarixini, hansı hökmdarlara ithaf olunduğunu müəyyənləşdirmişlər. Bundan əlavə, Nizaminin Şərq ədəbiyyatından öyrəndiyi mənbələri aşkara çıxartmışlar.

Lakin, Nizaminin dünyaya gəldiyi, pərvəriş tapıb böyüdüyü Gəncə mühiti ilə bağlı, ümumiyyətlə, Azərbaycan torpağı ilə bağlı əsaslı tədqiqat aparılmamışdır. Akademik H.Araslı Nizaminin həyatından bəhs edən “Şairin həyatı” adlı elmi oçerk yazmışdır. Bu baxımdan xalq şairi Rəsul Rzanın “Alagöz” hekayəsi də bədii cəhətdən qüdrətli sənət əsəridir.

Nizami və Azərbaycan folkloru əsaslı şəkildə öyrənilməmişdir. Doğrudur, Həmid.Araslı, Məmməd Ələkbərov, Əhliman Axundov Nizami və xalq yaradıcılığı mövzusunda məqalələr nəşr etdirmişlər. Onlar xalqdan heç nə toplamamışlar. Nizaminin əsərlərində olan folklor nümunələrini seçib məqalələr yazmışlar. Təkcə 1941-ci ildə Məmmədhüseyn Təhmasib və Çimnaz Aslanova “Nizaminin el variantları” kitabında Nizami mövzuları ilə səsləşən (nağılları, rəvayətləri) xalqdan toplayıb həmin kitaba daxil etmişlər. Nizaminin folklor qaynaqlarını, Nizami və xalq əfsanələri mövzularını toplamaq, nəşr etdirmək və tədqiq etmək mənim taleyimə yazılmışdır. Bizim 1976-cı ildə nəşr etdirdiyimiz “Nizami və folklor” adlı əsərdə ilk dəfə olaraq Nizaminin həyatı əfsanələrlə bağlı tədqiqata cəlb edilmişdir. “Nizami və folklor” əsəri çapdan çıxan kimi Azərbaycan mətbuatında dəyərli fikirlər söylənmişdir.

Fəlsəfə elmləri namizədi Tofiq Əkbərov, filologiya elmləri namizədi Bəhlul Abdullayev, folklorşünas Məmməd Elli, prof. Vilayət Quliyev, “Ədədiyyat və İncəsənət” qəzetində, “Nizami və folklor” kitabının redaktoru, prof Xəlil Yusifov “Kirovabad kommunisti” qəzetində dəyərli məqalələrlə çıxış etdilər. Yazıların ardı-arası kəsilmirdi.

Araşdırıcı Həsənxan Təhməzov “Yaşayan əfsanələr”, filologiya elmlər namizədi Tofiq Abbasov “Həyat nəfəsli əfsanələr”, filologiya elmləri namizədi Maqbet Əhmədov “Əfsanələrin tədqiqi” və digər başlıqlar altında öz fikirlərini ifadə etdilər. Moskvada Şərqşünaslıq İnstitutu Sədnik Paşayevin “Nizami və xalq rəvayətləri” adlı elmi əsərini nəşr etdirdi. (rus dilində) Yeri gəlmişkən onu da qeyd etmək lazımdır ki, həmin əsər Berlin şəhərindəki Nizami Mədəniyyət İnstitutunda ingilis dilinə tərcümə edilib, nəşr etdirilmişdir.

“Nizami və folklor”[1] əsəri “Yejeqodnik”də (Velikaya Sovetiskaya Ensiklopediyada) təmsil olunmuşdur. “Nizami və folklor” əsərinin ən əhəmiyyətli cəhətlərindən biri o idi ki, Nizaminin həyatı ilə bağlı əfsanələr bu kitabda özünə yer almışdır

Bizim folklor aləmində əfsanələr haqqında təsdiq olunmuş bir mülahizəmiz vardır:

Əfsanə tarix deyil, lakin əfsanə tarixsiz də deyil. Əfsanədə tarixin özü, izi və ya hər hansı bir əlaməti yaşayır.

Nizami Gəncə torpağının bağrından qopmuş, dünyaya gəldiyi gündən ondan ayrılmamış, Gəncənin cazibə qüvvəsi Nizamini həmişə özünə çəkmişdir.

Qaxdakı Qum qalasında Qızıl Arslanla Nizaminin görüşü, Nizamiyə bağışlanan Həmdünyan adlı kəndin də həmin qalaya yaxın bir ərazidə olduğunu da xəyala gətirir. Bəzi nizamişünasların Həmdunyan kəndinin Naxçıvanda, Gəncə ətrafında ki, Həmənli kəndində və ona yaxın ərazilərdə göstərmələri ağılabatan deyildir. Ona görə ki, Nizami ona bağışlanan kəndin torpaqlarını Abxazların əkib-becərdiyini, onun məhsulu ilə öz dolanışıqlarını davam etdirdiklərini qeyd edir.

Nizami açıqca yazır: “Əkir yarılığa onu abxazlar”. ( [3]. Nizami. “Xosrov və Şirin”, Bakı, 1962, səh. 315.)

Məlumdur ki, Nizamişünasların qeyd etdikləri Naxçıvandakı ərazi ilə və Gəncə yaxınlığındakı Həmənli kəndinə yaxın ərazilərdə abxazlar yaşamır. Qızıl Arslanın Nizamini görüşə çağırdığı yolun məsafəsi Nizaminin öz əsərində belə qeyd olunmuşdur:

30 fərsəx, yəni 210 kilometrdir. Gəncə ilə Qum arasındakı məsafəyə bərabərdir.

Nizaminin təsvirində verilən sıx meşəli yollar Həmənliyə gedən yolda yoxdur. Qaxı, Qax rayonundakı Qıpçaq kəndini, Alazan çay vadisini, Qıpçaq kəndindən Ağcaqızın, Dərbəndin, Sarıyer yaylağına aparıldığı və digər qədim arxitektura abidələrini gəzmiş və onların əfsanələrini qələmə almışam.

Mənim üçün adı dəyişdirilmiş Həmdünyan kəndinin yeri təxminən məlumdur. Folklor tarixə yoldaşlıq etsə də, bunlar tarixi sənədlərlə təsdiq edilməlidir. Tədqiqat bir günün, iki günün işi deyil. Tədqiqat insandan bütöv bir ömür tələb edir. Rəvayətə görə, Dərbəndin çobanları Qıpçaq gözəli Ağcağızı-Ağappağı Dərbəndin Sarıyer yaylağına qaçırmışlar, Dərbənd hökmdarı Müzəffərəddin Dara həmin qızın Nizamiyə layiq olduğunu görüb onu böyük hədiyyələrlə Gəncəyə Nizamiyə göndərmişdir. “Yaşayan əfsanələr” (1973), “Yurdumuzun əfsanələri” (1976), “Yanardağ əfsanələri” (1978) kitablarında Nizamin həyatı, onun özü və əsərləri ilə səsləşən 30-dan artıq əsatir, əfsanə və rəvayət toplanmışdır.

Azərbaycan Elmlər Akademiyasının iclas salonunda Azərbaycan folklorunun toplanması, nəşri və tədqiqi haqqında müzakirələr gedirdi. İclası xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov aparırdı. Onun sağında prof. Yaşar Qarayev, solunda akademiyanın partkomu Fatma xanım Abdullazadə əyləşmişdi. Çıxış üçün 15 dəqiqə vaxt ayrılmışdı. 4-cü adam olaraq mənə söz verildi.

Dərələyəzdən folklor səfərindən yenicə qayıtmışdım. Mən çıxış etdim, axırıncı dəqiqələrdə Nizaminin “Leyli və Məcnun” poeması ilə səsləşən “Qanlı göl” əfsanəsini danışırdım. Vaxt tamam olduğu üçün Yaşar Qarayev ayağa qalxdı. Elə o andaca Mirzə İbrahimov da ayağa qalxdı və dedi:

- Yoldaşlar, mən elə bil bu gün 30-cu illərin folklorçularının səsini eşitdim. İcazə verin Sədnik Paşayev nə qədər istəyir danışsın, lap iclasın sonuna qədər.

Böyük alim, filologiya elmləri doktoru Qafar Kəndli yerindən dillənib dedi:


  • Mirzə müəllim, Sədnik müəllimə tapşırın Nizami haqqında tədqiqatlarını davam etdirsin. Təzə başladığı “Nizami və xalq əfsanələri” kitabını tamamlasın.

Nizamişunas Xəlil Yusifov hər dəfə Nizami adına İnsituta getdikcə Qafar Kəndli ona tapşırırdı:

- Sədnik müəllimi rahat buraxma. Nizami haqqında onda zəngin folklor materialları var. Elə et ki, o, “Nizami və xalq əfsanələri” kitabını tamamlasın. S.P.Pirsultanlının 1983-cü ildə çapdan çıxan “Nizami və xalq əfsanələri” əsəri elm aləmində məhəbbətlə qarşılandı. Əsər haqqında bir-birindən qiymətli məqalələr çapdan çıxdı. Filologiya elmləri namizədi Əli Cəfərli “Nizami və xalq əfsanələri” məqaləsində yazırdı:

“Müəllif Nizami əsərlərini, süjet və motivləri ilə müqayisəli tədqiqata cəlb edilən və bu gün xalqda yaşayan əfsanələri, başqa folklor nümunələrini üç qrupa ayırır: Nizaminin bilavasitə istifadə etdiyi yerli əsatir və əfsanələr, yaxud başqa folklor nümunələri: xalq ruhuna bələd olan müdrik sənətkar kimi Nizaminin özü tərəfindən yaradılmış folklor nümunələri və onların folklorda izləri; Nizaminin həyatı ilə əlaqədar hadisələr, əsərlərinin süjet və motivləri əsasında yaranmış folklor nümunələri, yaxud el variantları kimi meydana gəlmiş yeni əfsanələr”.

( [4]. Əli Cəfərli, “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti, 1984. “Elm və sənət adamları Sədnik Paşa Pirsultanlı haqqında”, I cild, “Pirsultan” 2003. səh.89).

Bundan sonra “Azərbaycan türklərinin xalq əfsanələri” kitabı meydana çıxdı ki, həmin kitabda böyük bir bölmə “Nizami mövzuları ilə səsləşən əfsanələr” adlanır.



( [5] Sədnik Paşa Pirsultanlı “Azərbaycan türklərinin xalq əfsanələri”, Bakı, “Azərnəşr”, 2009, səh.282).

Bu kitab dərhal Anadolu ləhcəsinə çevrilib nəşr edilmişdir. Həmçinin Sədnik Paşa Pirsultanlının “Azərbaycan əfsanə və rəvayətlərinin ədəbi abidələrimizlə müqayisəli tədqiqi” adlı iri həcimli elmi monaqrafiyası nəşr edilmişdir. Bir çox universitetlərdə tədris olunmaqla Türkiyə Təhsil Nazirliyi həmin elmi-monoqrafiyanı Anadolu ləhcəsinə çevirərək nəşr etdirmişdir. Dörd fəsildən ibarət olan bu kitabın son fəsli “Əfsanə, rəvayət və yazılı ədəbiyyat” adlanır ki, 100 səhifəyə yaxın bu fəsildə Nizaminin həyatından və ayrı-ayrı əsərlərinin əfsanə qaynaqlarından bəhs olunur.

Nizami mövzuları ilə səsləşən əfsanələrdən bəhs edən folklorşünas-alim filologiya elmlər doktoru Seyfəddin Rzasoy yazır:

“Bu əfsanələr Azərbaycan xalqının bədii intellektinin, poetik təxəyyül zənginliyinin, bədii sözə qarşı fövqəlhəssaslıq kodunun canlı təzahürləridir.

( [6], Əli Cəfərli, “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti, 1984. “Elm və sənət adamları Sədnik Paşa Pirsultanlı haqqında”, I cild, “Pirsultan” 2003. səh.15).

Nəhayət, tədqiqatlar “Azərbaycan xalq əfsanələri və onun tədqiqi” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını meydana çıxartdı. Əsərlə və onun avtoreferatı ilə tanış olan Gürcüstanın əməkdar elm xadimi, prof. İ.V.Meqrelidze, Qırğızıstan SSR EA-nın müxbir üzvü R.Z.Kıdırbayeva, Qazaxıstan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun kafedra müdiri, prof. A.Ablakov, Bakı Dövlət Universitetinin folklor kafedrasının müdiri, prof. A.Nəbiyev, Azərbaycan SSR EA Tarix İnstitutu sovet dövrü etnoqrafiya şöbəsinin müdiri, prof. H.Quliyev, Kabarda-Balkar Elmi-Tədqiqat İnstitutunun bölmə müdirləri, filologiya elmləri doktoru R.X.Xaşxoşeva və filologiya elmləri namizədi A.M.Qutovun imzası ilə bir-birindən dəyərli rəylər gəlmişdir. Qazaxıstan EA-nın folklor şöbəsinin müdiri, akademik Rahmanqul Berdibayev Nizami Gəncəvinin həyatı, əsərlərinin elmi qaynaqlarına həsr olunmuş fəslini xüsusi qiymətləndirdi və sonra iftixar hissi ilə qeyd etdi ki, Nizami bizim Qıpçaq soyunun yeznəsidir. (enştəsidir). O, Qaxın Qıpçaq kəndi haqqında məlumatı olduğunu da qeyd etdi. Qazaxıstanda gəncəli oğlu böyük Nizaminin sevimli arvadı, qıpcaq qızı Ağappaq (Ağcaqız) barədə gözəl bədii əsərlər yazılmışdır. Qazax yazıçısı tərəfindən yazılmış “Ağappaq” (Ağcaqız) romanı buna parlaq nümunədir.

Mən iftixar hissi keçirirdim ki, hər yerdə gəncəli Nizaminin böyük düha olduğu, Qaxın Qumu ilə bağlı olan Qıpçaq kəndinin türk qızı Afaqla (Ağappaqla) evlənməsi sevilə-sevilə dilə gətirilirdi.

Mən yurdumuzu dolaşarkən Kəpəzdə, Göygöl ətrafında, Şirvanda, Masallının Yanardağında, Naxçıvanda, Tovuzda bir-birindən qiymətli Nizaminin həyatı və əsərləri ilə səsləşən əsatir, əfsanə və rəvayətlərlə tanış oluram, yazıya köçürürəm, tədqiqata cəlb edirəm. Nizami əfsanələri “Yaşayan əfsanələr”, “Yurdumuzun əfsanələri”, “Yanardağ əfsanələri” və bütövlükdə “Azərbaycan xalq əfsanələri” kitabları əsasında “Nizami və folklor”, “Nizami və xalq əfsanələri” adlı elmi əsərlər yazılmışdır. Yarım əsrdən artıq bir vaxtı əhatə edən bu axtarışlar və tədqiqatlar hələ tamamlanmamışdır. Hazırda “Nizaminin folklor əlaqələri” adlı böyük bir elmi əsər üzərində işləyirəm. Yeni əldə edilmiş Şirvan, Bərdə və Naxçıvan əfsanələri Nizami haqqında tədqiqatlarımı davam etdirməyə çağırır.

Mən bir kəlmədə Nizami əsərlərinə daxil olan əfsanə qaynaqları barədə oxuculara gözəl əfsanələr danışmaq və onları əhatə edən əfsanəvi dünyamıza daxil etmək arzusundayam.

Mən bunu ilkin olaraq Nizaminin həyatı ilə bağlı “Nizami və Gəncə əmiri” rəvayəti ilə, sonra da Kəpəzlə bağlı rəngarəng, bədii cəhətdən qüvvətli “Kəpəz əfsanələri” ilə böyük həvəslə sözə başlamaq istəyirəm.

Nizaminin həyatı və əsərləri haqqında Gəncənin özündə, Kəpəzdə və ona yaxın ərazilərdə çoxsaylı əfsanə və rəvayətlər mövcuddur.

Gəncədə Nizaminin şöhrəti o qədər yayılmışdır ki, Gəncə əmiri ona həsəd aparırdı. Gəncə əmiri xalq qarşısında Nizaminin dühasını nümayiş etdirmək və onu sınağa çəkmək qərarına gəlir. “Nizami və Gəncə əmiri” folklor nümunəsində deyilir ki, bir gün Gəncə əmiri Nizami ilə ova çıxır. Onlar çox gəzib dolaşdıqdan sonra gəlib bir xarabalığa çatırlar, burada üç quru kəllə ilə rastlaşırlar. Əmir kəllələrə baxıb xəyala dalır, üzünü Nizamiyə tutub deyir:

- Əgər sən həqiqətən söz qoşununun sərkərdəsi, ariflər məclisinin bəzəyi, şahların xeyirxah məsləhətçisi, aqillərin sevimlisi, hikmətlərin xiridarı, sirlərin açarı Nizamisənsə, bu kəllə sahiblərinin necə adamlar olduğunu söylə.

Nizami xeyli fikirləşəndən sonra yerdən çöp götürüb kəllələrdən birinə yaxınlaşır. O, əlindəki çöpü birinci kəllənin sağ qulağına toxunduran kimi, çubuq sürüşüb onun sol qulağından çıxır. Sonra ikinci kəlləyə yaxınlaşıb çöpü onun qulağına uzatmağa çalışır, lakin çöp qulaq deşiyindən içəri keçmir. Növbə üçüncü kəlləyə çatır. Nizami birinci və ikinci kəllə ilə necə rəftar etmişdisə, üçüncü kəllə ilə də eləcə rəftar edir. Kəllə çöpü qəbul edir, amma buraxmır. Hər şey şairə aydın olur. Üzünü Əmirə tutub, kəllə sahiblərinin necə adamlar olduğunu belə izah edir:

- Əmir sağ olsun, çöp birinci kəllənin bu qulağından girib, o biri qulağından çıxdı. Bu o deməkdir ki, həmin kəllə sahibi ömrü boyu gördüklərini, eşitdiklərini bu qulağından alıb o biri qulağından buraxıb. Deməli, bu kəllə sahibi dünyadan bixəbər köçüb. İkinci kəllənin gen qulağına nə qədər çalışdımsa, bu nazik çöp girmədi. Görünür zavallı insanlıqdan lap uzaq olub, beyninə həya küləyi dəyməyib. Quru daş parçası kimi atılıb bir küncdə qalıb. Bax, Qibleyi-aləm, üçüncü kəllə adamı heyrətə gətirir. Bənzərindən o saat insan kəlləsinə oxşayır. Çöpü saxlayan bu kəllədə həyatın bütün keşməkeşləri iz salıb, həkk olunub. ( [7] Sədnik Paşa Pirsultanlı “Azərbaycan əfsanə və rəvayətlərinin ədəbi abidələrimizlə müqayisəli tədqiqi”, Bakı, “Nurlan”, 2007.səh. 202-203).

Nizaminin folklor xəzinəsini aylarla, illərlə toplamışam. Onun folklor xəzinəsi əlimin altındadır. Cəsarətlə deyə bilərəm ki, ilk əsəri olan “Sirlər xəzinəsi”ni yazarkən Kəpəzlə bağlı əsatirlər, əfsanə və rəvayətlər başlıca qaynaq olmuşdur. Kəpəzdəki (bu gündə mövcud olan) “Qanlı daş”, “Xan yurdu” kimi əfsanələrlə zinətlənmişdir.

Nizaminin doğma yurdu qədim Gəncə yaxınlığında, Kəpəz dağında “Qanlı daş” deyilən bir daş vardır. Qocalar həmin daşla əlaqədar qəmli bir rəvayət danışırlar. Xanlar rayonunun Sarısu kəndində yazıya alınmış həmin nümunə ilə “Firudin və Ahunun dastanı” hekayəsi arasında aydın nəzərə çarpacaq bir yaxınlıq görünməkdədir. Hər ikisində təbiətin bəzəyi ahuya atılan ox hədəfdən yayınır, daşa dəyir, daşın qəlbi “yaralanır”.

Xalq rəvayətində daş qəlbli bir ovçunun qəddarlığı göstərilir. Nizamidəki güclü hümanizmin mənbəyini, bizcə, xalqda, onun bu cür hümanizmlə dolu olan əfsanə və rəvayətlərində, rəngarəng, bitib-tükənməyən şifahi ədəbiyyat örnəklərində axtarmaq daha düzgün və ağlabatan olar. Şairlərin əsərləri üçün ilham mənbəyi və örnək sayıla bilən “Qanlı daş” ([8] Yenə orada, səh. 214-215). kimi rəvayətlər bu fikri bir daha təsdiq etməkdədir.

Kəpəzlə bağlı “Xan yurdu” rəvayəti də çox qiymətli sənət incisidir. Rəvayətdə deyilir: “Gəncə xanı hər ilin yaz-yay aylarında Kəpəzdə olarmış. Xanın burda xüsusi yurdu var imiş. O hətta xəzinəsini də xəlvətdə, gizlində burada basdırıbmış.

Bir il payız elə keçir ki, hər yanı ot basır. Otun əlindən yurdlar itir. Xan bir də yaylağa çıxanda öz yurdunu tapa bilmir. O, səsə düşməsin deyə, bir yer seçib alaçıq qurdurur, pünhan-pünhan yurdunu, xəzinəsini axtarır.

Xanın gənc bir çobanı var imiş. O, qəlbən xanın qızı Marala vurulubmuş. Qız da bunu hiss edibmiş. Lakin hər ikisi bilirmiş ki, bu mümkün olan iş deyil. Xan öz qızını çobana verməz.

Gənc çoban tütəyində çaldığı nəğmələrdə dağlara, daşlara səs salırdı. Məlahətli tütək səsinə qulaq asan xan görür ki, çoban son zamanlar təzə bir mahnı çalır. Onun tütəyi sanki dil açıb deyir: “Xan qızını mənə versən, yurdun hardadı deyərəm”.

Xan arvadına deyir:

- Eşidirsənmi, o mənim yurdumun-xəzinəmin yerini bilir. Onu dilə tutmaq lazımdır.

Xanın arvadı deyir:


  • O qızın Maralı sevir. Onu ancaq bu vədlə yola gətirmək olar.

Xan qəzəbdən dodağını çeynəsə də xəzinənin dərdindən “olsun”-deyə cavab verir.

Axşam bu barədə söhbət başlanır.

Maral çobana deyir:

- Mənim bir şərtim var. Kəpəzin sinəsində gözəl bir göl quruyur, məhv olur. Mən o oğlana gedəcəyəm ki, həmin gölə dağdan bir bulaq çəkdirsin.

Çoban bu şərtdən boyun qaçırmır. Dumanlı bir gündə xəzinədən xeyli qızıl götürüb usta çağırır və işə başlayır.

Bulaq suyu çəkilib gölə tökülür. Bu iş hamını sevindirir. Eşidən, bilən xan qızı Marala əhsən deyir. Elə o gündən bulaq “Xan qızının bulağı” göl isə “Maral göl” adlanır. Çoban “Sənin bu işdə heç bir xidmətin yoxdur”-deyə, xana xəzinənin yerini demir. Beləliklə, xanın yurdu itib-batır, xəzinə isə torpaqda qalır.

([9]Sədnik Paşa Pirsultanlı “Azərbaycan əfsanə və rəvayətlərinin ədəbi abidələrimizlə müqayisəli tədqiqi”, Bakı, “Nurlan”, 2007.səh.206-207).

Nizaminin Kəpəzlə bağlı əfsanələrini, rəvayətlərini bir yazıya sığışdırmaq olmaz. Onda Nizaminin qalan əsərlərini, əfsanə və rəvayət qaynaqlarını dilə gətirmək çətin olar. Gəncənin dağları, çölləri, gölləri, çayları, bir sözlə, füsunkar təbiəti, bitib tükənməyən folkloru bir ana kimi Nizamiyə döşündən süd vermişdir.

S.P.Pirsultanlının “Nizami və folklor” adlı elmi əsərini tədqiqata cəlb edən folklorşünas alim Ağaverdi Xəlil çox böyük həcmli yazısının bir yerində qeyd edir: “Tədqiqatın ən çox diqqəti çəkən cəhəti budur ki, “Xəmsə”dəki hekayətlər, onların süjet və motivləri ilə səsləşən, ideya istiqamətlərinə uyğun, məzmunca yaxın olan folklor nümunələri (xüsusən əsatir və əfsanələr) bir qədər fərqli şəkildə olsa da, indi də Azərbaycan folklorunda mövcuddur. Belə mürəkkəb və çoxsahəli paralelləri ilk dəfə S.Paşayev aparmışdır. ([10] Ağaverdi Xəlil, filologiya elmləri namizədiAMEA-nın Folklor İnstitutunun folklor nəzəriyyəsi şöbəsinin müdiri,

Yurddan səslər” jurnalı, №3, mart-aprel, 2008, səh.11).

Nizaminin özünün qeyd etdiyi kimi, bu dastanı Bərdə qocalarından öyrənmişdir. Bizcə xalq dastanının adı “Fərhad və Şirin” imiş. Xosrov obrazı Nizaminin poemasına sonradan gəlmişdir. Biz bunu ona əsasən deyirik ki, Naxçıvanın Arpaçay gölündə, Şahbuzdakı Fərhad evində, Tovuzun Qızılhacılısındakı “Nəğməkar Fərhad”da, Oğuzun Calud kəndindəki “Fərhad və Şirin” əfsanəsində, eləcə də, Arrandakı “İlham pərisi” əfsanəsində Fərhad var, Şirin var.

XIV əsrin böyük sənətkarı Arif Ərdəbili öz əsərini “Fərhadnamə”, xalq şairi Səməd Vurğun öz dramını “Fərhad və Şirin” adlandırmışdır. Nizami dövrün adət-ənənəsinə və zamanın tələbinə uyğun olaraq bir hökmdar kimi Xosrovu öz əsərinə baş qəhrəman seçmişdir. Tədqiqatçılar “Leyli və Məcnun”u daha çox ərəb əfsanəsi kimi qeyd edirlər. Yusif Ziya Şirvaninin, Azadə Rüstəmovanın qeyd etdikləri kimi, əgər Şirvan torpağında “Leyli və Məcnun” bir dastan kimi oxunmasaydı, onun musiqi sədaları Axsitanın qulağına çatmasaydı, “Leyli və Məcnun” poemasını yazmaq üçün Nizamiyə sifariş verməzdi. Mən Şirvan torpağını gəzərkən “Leyli və Məcnun”un qədim variantını toplamağa nail olmuşam. Dastanda Məcnunun hamisi başı taclı bir ilandır. “Leyli və Məcnun” poeması ilə səsləşən çox sayda əfsanələr mövcuddur. Bunların içərisində “Qanlı göl” və “Pərvanə gölü” əfsanələri daha çox diqqəti cəlb edir. Həmin əfsanələrdə valideynlər qızlarının azad məhəbbətinə mane olurlar. Nizaminin “Yeddi gözəl” poemasında İsmayıllıdakı Şirəxana yaylağından gələn süd arxları, Talıstanda abidə qalıqları, Astaranın Sım kəndindəki Şindan qalası, oradakı Yeddi qala qalığı, Yeddi gözəl heykəli, Əjdaha daşı və digər yerlərin əfsanələri və rəvayətləri tarixə şahidlik edir. “Dərbənd qalası”, “Şah sarayı”, “Ustanın qarğışı” ölməz tarixi rəvayətlərdir. Nizami yerli əfsanələri və rəvayətləri Bəhram Gurla bərabər Yamən torpağına aparır. Halbuki, “Gur” əfsanəsi Göyçaydakı “İlan əfsanəsi”nə bağlıdır.

Nizaminin yaradıclıq konsepsiyası belədir. O gördüklərini gördüyü kimi yox, necə görmək istədiyi kimi qələmə alır. Nizami dəfələrlə qeyd etmişdir ki, mən gödək donları uzatdım, uzun donları qısaltdım. Yəni, onları istədiyim şəkilə gətirdim.

Nizami beşinci əsəri “İsgəndərnamə”də bütün bəşəri duyğularını ümumiləşdirir və özünün fəlsəfi düşüncələrini ortaya qoyur. “Şərəfnamə” və “İqbalnamə”dən ibarət iki hissəli bu epopeyanın birinci hissəsində qəhrəmanın gəncliyindəki hünərindən və döyüş səhnələrindən bəhs edir. İkinci hissə olan “İqbalnamə”də İsgəndərin timsalında həyat, cəmiyyət və dünya haqqında öz fəlsəfi düşüncələrini verir. Demək olar ki, “İsgəndərnamə”ni yazarkən daha çox Şirvan torpağının əfsanələrindən istifadə etmişdir. Dirilik çeşməsini Nizami zülmətə aparır. Nizaminin yaradıcılıq konsepsiyalarından biri də odur ki, insanın romantik xəyalı qanad alıb uzaqlara uçsun. İnsan romantik xəyalı ilə hər şeyi kəşf edir və məqsədinə nail olur.

Bu gündə bir həqiqət meydandadır ki, Diri baba, onun Dirilik çeşməsi Şirvandadır. Şirvanın ürəyində olan “Diri baba” əfsanəsi çox məşhurdur. Əfsanənin məzmunu belədir: - İsgəndər Dirilik çeşməsini axtara-axtara gəlib Şirvan torpağında tapır. O qızıl piyaləsini bulaqdan doldurub içmək istərkən bir quş qanad çalıb suyu yerə tökür. İsgəndər bundan qəzəblənir. Yay-oxunu çıxarıb quşu vurmaq istəyir. Bu zaman İsgəndər qayıbanə bir səs eşidir:

- Ey İsgəndər, o quşu öldürmə, o sənin xilaskarındır. Onu mən göndərdim, sənə yazığım gəldi.

Bu səs sərt qayanın arasından gəlirdi. İsgəndər ona tərəf yeridi və səsə yaxından qulaq asmağa başladı:

- Ey İsgəndər, bir vaxt məndə Şirvanın bu Dirilik suyundan içib ölməzlik qazandım. Adım oldu “Diri baba”. Dünya durduqca mən durdum. Qərinələr keçdi. Yarım-yoldaşım, nəvəm, nəticəm, kötücəm, mənicəm, iticəm, yadicəm, elim-günüm dünyadan köçdü. Tək qaldım. Vaxt var idi mən də insan kimi yaşayırdım. Ürəyim duyurdu, sevirdi. Ağlım qurur, əllərim tikirdi. Bir adamın hayına çatanda, bir elin dərdinə şərik olanda rahat yaşayırdım. Düşünürdüm ki, həyat gözəldir, yaşamaq ondan da gözəldir. İndi nə gözlərim görür, nə beynim düşünür, nə ürəyim məhəbbət oduna isinir, nə də əllərim birinin əlindən yapışır. Özün söylə, belə dirilik suyu kimə lazımdır?

İsgəndər sudan içməyib kor-peşiman öz qoşununun yanına qayıdır”. ( [11] Sədnik Paşayev, “Nizami və xalq əfsanələri”, Gənclik, Bakı, 1983, səh.112).
S.Vurğun da Dirilik çeşməsini “Bulaq” poemasında Şirvanda təsvir edir.

“İsgəndərnamə”də iki böyük ideya qarşıya qoyulmuşdur. Bundan biri Dirilik çeşməsinin tapılması, ikincisi isə “Ədalət yurdu”nun kəşfidir. İsgəndər ədalət yurdunu Şimalda tapır.

Azərbaycan folklorunu, onun əsatir və əfsanələrini göz önünə gətirdikdə aydın olur ki, ədalət yurdu haqqında əfsanələr də Azərbaycan torpağındadır. Nizami Azərbaycan torpağını daha dərindən sevmiş, onunla öyünmüş, ondan nəfəs almış, xalqın folklor xəzinəsindən öz idealına uyğun əfsanələr seçib əsərlərinə gətirmişdir. Ədalət yurdu ilə bağlı elə örnəklər seçmişdir ki, onlar Şimaldan seçdiyi ədalət yurdundan çox az şəkildə fərqlənir. Nizaminin faydalandığı “Acınohur” və “Xatun arxı” əfsanələri əsasında fikrimizi əyaniləşdirə bilərik. “Acınohur” əfsanəsi belədir: “Bir kəndin nə bir inək-camışı, nə də bir qoyun-keçisi var imiş. Amma kəndin ağartıları bol olurmuş. Kəndin üstündəki meşədə bir sürü maral yaşayırmış. Günorta marallar meşənin ətəyi ilə, kəndin üstünə enir, sağın yerinə yığışırmışlar. Hər gün bir arvad gəlib maralları sağır, sərnic-sərnic südü tuluqlara doldurur, marallar meşəyə çəkiləndən sonra kənddən gedən köməkçilərlə bərabər evlərə, komalara paylayırmışlar. Kimə nə qədər süd gərək olsa, o qədər götürür, evinə yağ-yavanlıq düzəldərmiş. Heç kim tamahlanıb artıq süd aparmırmış. Heç kim bir-birinin paxıllığını çəkmirmiş. Birinin komasında olan duz-çörək hamının ki, sayılarmış.

Bir dəfə kəndə başqa yerdən bir dul arvad gəlin gəlir. O olduqca tamahkar imiş. Bir kişisi, bir də özündən başqa adamı olmasa da hər gün on adamlıq süd götürürmüş. Yediklərini yeyir, yemədiklərini çölə, itə-pişiyə atırmış.

Bir gün bu arvadın maralları sağmaq növbəsi çatır. O, sərnici, tuluqları götürüb sağın yerinə gəlir. Sağına yığışan marallar arvadı görüb hürkürlər, yelinlərinin südünü əmcəklərindən yerə axıdırlar. Axan süddən böyük bir göl yaranır. Dul arvad südə düşüb boğulur. Camaat onun yolunu çox gözləyir, axırda gəlib görürlər ki, sağın yerində böyük bir göl əmələ gəlib. Göl çalxalanır, çırpınır, təlatümə gəlib dul arvadın meydini ora-bura çırpır. Dul arvadın meyidini kənara tulladıqdan sonra sakitləşib durulur. ([12] Sədnik Paşa Pirsultanlı “Azərbaycan əfsanə və rəvayətlərinin ədəbi abidələrimizlə müqayisəli tədqiqi”, Bakı, “Nurlan”, 2007, səh.238).

Nizaminin əsərlərində ədalət yurdunun əlamətlərini özündə qoruyan başqa bir rəvayət də mövcuddur. “Xatın arxı” adlanan ( [13] S.P.Pirsultanlı, “Xalqın söz mirvariləri”, səh.27-28). həmin toponimik rəvayətdə padşahla bağban qızın macəralarından danışılır:

“Şah öz vəziri ilə seyrə çıxıbmış. Onlar gəlib bir bağa çatırlar. Bağda bir qız ağacdan nar dərirmiş. Yamyaşıl budaqların arasından qızaran narlar baxanı heyrətə gətirirmiş. Bağın içində şirin sulu bir arx astadan zümzümə edə-edə axırmış. Şah ilə vəziri bilirlər ki, bağa həyat verən bu arxın suyu, bir də nar dərən qızın əlləridir. Şah qıza deyir:


  • Susamışıq, nardan birinin suyunu kasaya sıx, ver içək!

Qız narın birini kasaya sıxır, kasa ağzınacan dolur. Padşah ürəyində fikirləşir ki, bu böyüklükdə bağdan niyə az vergi alıram? Belə arxın suyu ilə belə bərəkətli torpaqda möcüzə yaranır. Onun məhsulunu yığıb-yığışdırmaq olmur. Gərək bağın vergisini iki-üç qat artıram.

Şah qızın verdiyi nar suyunu içir, ləzzətindən doymur. Qıza deyir:



  • Yenə də kasaya nar sıx, ver, içək!

Birdən-birə zümzüməli arxın suyu quruyur. Bağdakı ağacların yarpaqları xəzələ dönür. Meyvələr budaqlarda büzüşür. Qız padşahın gözü qabağında neçə nar sıxırsa da suyu kasanı doldurmur. Şah deyir:

- Bəs sən bayaq bir narın suyunu sıxanda kasa dolurdu, indi nə üçün neçə nar sıxırsansa, kasa yarımçıq qalır. Bunun səbəbi nədir?

Qız deyir: - Qibleyi-aləm sağ olsun, axı bilmək olmur ki, şahlar şahının ürəyindən nə keçib? Qızın cavabı şahın xoşuna gəlir, fikrində gəldiyi qərarı geri götürür. O saat zümzüməli arx yenidən çağlayır, bağ yenidən yaşıllaşır. Həmin arx o qızın adı ilə bağlı olaraq “Xatın arxı” adlanır.

Ümumiyyətlə, vətən torpağına bağlı bu yerlər, bu adlar insanı heyrətə gətirir, əfsanələr xəyalımızı öz qanadında çox uzaqlara aparır və bizə zövq verir. Vaxtı ilə vətənin bu ulu daş-torpağı Nizami üçün də ilham mənbəyi olmuşdur.

Vaxtilə yazıb çap etdirdiyim “Doğma ana dili və folklor” adlı məqaləmdə deyilir: - Mən Azərbaycan folklorunda əsatirlərin və əfsanələrin bir küll halında yazıya alınmadığını görüb, buna böyük ehtiyac duydum.Yurdumuzun bölgələrinə- İmişliyə, Cəlilabada, Qazağa və digər yerlərə səfərlər etdim. Tovuzda bir pirani qoca suallarıma belə cavab verdi:

-Oğlum, sən hər şey yox olandan sonra boş qalmış yurdlarda sərvət axtarırsan. Sən düşünmürsənmi, 1931-1937-ci illərdə elmimizin qay­ma­ğı olan əsatir, əfsanə nədir başa düşən ziyalılarımızı güllələdilər, məhv­ et­dilər. Onların yerində savadsız, lakin aqil babalar qalmışdı. Onlar öz soyundan, ulularından öyrəndiklərini zehinlərində yaşadır, nəsillərə söyləyir, yaddaşlara həkk edirdilər. Düşmən duyuq düşdü. Bunları da sıradan çıxarmaq, qan yaddaşını məhv etmək xəyalı ilə onları ailəsi ilə birlikdə Qazaxıstan çöllərinə, Orta Asiya aullarına sürgün etdilər. İndi aradan xeyli zaman keçir, yəqin onların çoxu sıradan çıxmış olar. Ancaq bir ümidim qalır. Bizim xalqımız öz folklorunu, genetik yaddaşını öz törəmələrinə, nəvələrinə, bir sözlə, gələcək nəsillərə öyrətməyi özlərinə borc bilirlər.

Mən folklor toplamaq adı ilə dövlətdən icazə alıb o yerlərə səfərlər etdim. Qocaların çoxu dünyasını dəyişmişdi, yerlərində cavan qızları, oğulları, nəvə və nəticəsi qalmışdı. Sürgün vaxtı qismən cavan olanlar sürgündə yaşlaşmışdırlar. Arazqırağı kəndlərdən olan yaşlı bir nəslin nümayəndəsi mənə bildirdi ki, bizim torpağımızı, varımızı, dövlətimizi əlimizdən aldılar. Uşaqlı-böyüklü sürgünə gələrkən təkcə özümüzlə doğma ana dilimizi gətirdik. Bir ədəd də olsun özümüzlə kitab götürməyə qoymadılar. Qazaxıstanın aullarında öz ailəmiz içərisində ana dilində danışdıq. Körpələrimiz ana qoynunda ana dilini öyrəndi, qan yaddaşına köçürdü. Bizim ailənin uşaqları üçün nəinki əlifba kitabı, hətta dərslik adında heç nə yox idi. Uşaqlarımız yazı-pozu bilmədən folk­lorumuz vasitəsi ilə laylalar, oxşamalar, xalq düzgüləri, mahnı­lar, hətta nağıl və dastanlarımızla tanış olmağa başladılar. Babalar, nənələr, ana və atalar yurddan sinələrdə gətirdikləri xalq örnəklərini göz bəbəyi kimi qoruyurdular. Onu dönə-dönə təkrar edirdilər və öz cocuqlarına, yeniyetmələrinə öyrədirdilər. Mən onların nümunə göstərdikləri layla­, oxşama və xalq düzgülərini dinlədikcə nəinki bu nümunələr haq­qında, hətta milli heca vəznimizin inkişafını da görürdüm. Yeddi hecalı laylada poetikamızı, onun nəqarətində melodik düşüncəmizi görür və sevinirdim. Öz-özümə fəxrlə deyirdim:- Mənim xalqım nə böyük xalqdır. Öz yurdundan nə torpaq, nə var gətirmiş, hamısı əlindən alınmışdır. Ancaq qürbət ellərə öz dilini və öz dilində folklorunu gətirmişdir. Bircə laylaya diqqət edin.
Laylay deyim həmişə,

Çiçəkləsin dağ, meşə.

Döşəyinə gül düzüm,

Yastığına bənövşə,

Laylay gülüm, a laylay,

Laylay balam, a laylay.


Sən şeirdə ki, söz düzümünə bax, sözlərin estetikasına, gözəlliyinə diqqət yetir. Vətənin gülü də, bənövşəsi də bu poeziyanın daxilindədir. Yurdumuzun çəmənlərinin ətiri də bu laylaya qarışıb gəlmişdir.

Mən Nizami Gəncəvinin folklor əlaqələri ilə uzun müddət məşğul olmuşam. 1976-cı ildə “Nizami və folklor”, 1983-cü ildə “Nizami və xalq əfsanələri” adlı elmi kitablarımı nəşr etdirmişəm. Nizami əsərlərini doğma ana dilində deyil, fars dilində yazmışdır. Bunun bir neçə səbəbləri olmuşdur.

1. IX əsrdə Xəlifəlik mövqeyində olan adamlar ərəb dilinin rəsmi dövlət dili və elm dili olmasını qəbul etmişlər. Elə həmin əsrdə Xəlifənin vəzirliyini daşıyan farslar-bərməkilər fars dilini ədəbi dil, şeir dili kimi qəbul etdirmişlər.

2. Nizami bir xalqa mənsub şair kimi yox, bəşəri bir şair kimi ucalmaq istəyirdi. O, buna görə də əsərlərinə baş qəhrəman Şərqdə və Qərbdə tanınan Makedoniyalı İsgəndəri, Xosrovu, Ənuşirəvanı və digərlərini seçirdi.

3. Nizaminin dövründə yüksək tirajla əsərlər nəşr etdirmək qeyri-mümkün idi. Ona görə də Nizami hər bir əsərini ayrı-ayrı hökmdarlara ithaf edirdi. Həmin hökmdarlar da dövrün qanununa görə həmin əsərin yeddi surətini çıxarıb yeddi ölkə başçısına göndərməli idi. O dövrün qanununa uyğun olaraq ona həsr olunmuş kitabın ilk nüsxəsini özünün qızıl xəzinəsində saxlamalı idi. Bir də həmin əsərin yeddi surətini çıxarıb, ayrı-ayrı şahlara göndərməli idi. Bu yolla Nizami tanınırdı və əsərləri ölkədən ölkəyə səyahət edirdi.

İndi qəribə bir fakta da rast gəlirik. Nizami əsərlərinin Paris, London və Vaşinqton nüsxələri qeyd olunur. Bu ondan irəli gəlir ki, Nizaminin əsərlərinin üzünü ayrı-ayrı xəttatlar köçürmüşlər. Onun əsərlərinin ilk nüsxəsi xəzinələrdə qalmış, bir ölkə digər ölkə ilə müharibə apardıqda onun xəzinəsi ilə birlikdə Nizaminin əsərlərini də bir ölkədən digər ölkəyə aparmışdır.

Nizaminin milli mənsubiyyəti, dili haqqında qeydlər öz dövründə və özündən sonra yazıya alınmamışdır. Az-çox onun tərcümeyi-halı haqqında özünün “Xəmsə”sində məlumatlar tapmaq olur. Nizaminin sağlığında və özündən sonrakı əsrlərdə onun tərcümeyi-halı yazıya alınmamışdır. Nizaminin ili, bədii və elmi təfəkkürü haqqında yalnız və yalnız onun folklor qaynaqları əsasında elmi nəticələrə gəlmək mümkündür. Şair öz mühitinin oğludur. Onun bədii təfəkkürü əsər­lə­rində öz əksini tapmışdır. Nizaminin şəxsiyyəti, əsərlərinin qaynaqları və onun folklor əlaqələrini öyrənmək üçün tədqiqata başladım. Mən öyrəndim ki, Nizaminin ilk əsəri “Sirlər xəzinəsi”ndəki sujetlər Kəpəz­lə, Göyçayla bağlıdır. O, “Xosrov və Şirin”i yazarkən Bərdə qocaları ilə söhbət aparmış, Oğuz rayonundakı Daşağılla bağlı, “Fərhad və Şirin” əfsanəsi ilə Tovuzdakı İbrahimhacılı kəndindəki “Nəğməkar Fərhadla” ümumiyyətlə, türk aləmindəki Fərhad Şirin obrazları ilə ətraflı tanış olmuş, onları ümumiləşdirərək böyük bir abidə yaratmışdır. “Leyli və Məcnun” poemasını yaradarkən Şərq əfsanələri ilə yanaşı vaxtilə Şirvanşah Axsitanın dövründə mövcud olan, hətta şah sarayına yol tapmış “Leyli və Məcnun” dastanı ilə tanış olmuşdur. Bunu bu gün əldə olan “Leyli və Məcnun” adlı qədim bir dastanın mövcudluğu təsdiq etməkdədir. “Yeddi Gözəl” əsərindəki Nizami dövrünün arxitektura qalıqları müəyyən fiqurlar-Simnarın körpüsü, Şindan qalası (Şeyda qalası) yurdumuzun Şərq bölgəsindədir. “İsgəndərnamə”də qeyd olunan Dirilik çeşməsi Şirvandadır.

Bütün bu qədim əsatir və əfsanələr əvvəlcə Azərbaycan türklərinin dilinin, psixologiyasının, fantaziyasının məhsulu, möcüzəsidir. Nizami bunlardan əzəmi dərəcədə istifadə etmiş, daha doğrusu xalqın dili, təfəkkürü əsasında yaranmış əsatir və əfsanələri fars dilində öz əsərlərinə gətirmişdir. Apardığım tədqiqatlar nəticəsində belə bir qənaətə gəlmişəm ki, Nizami Gəncəvi Azərbaycan folklorunun varlığından doğmuşdur.

Nizami Azərbaycan türklərinin əsatir və əfsanələrinin hikmətlərini, zehniyyət və zəkasını, təfəkkürünü öz istedad və qabiliyyəti ilə sintez etmiş, ona dahilik, bəşəri ucalıq gətirmiş dahiyanə əsərlərini yarat­mışdır.

Nizaminin kimliyinə Azərbaycan folkloru şahidlik edir.

“Fərhad və Şirin” əfsanələri Cənubi Azərbaycan Ərdəbilində, Naxçıvanın Arpa­çayında və Şahbuzda, Türkiyənin Amasiyasındadır. Nizami “Fərhad və Şirin” dastanını Bərdə qocalarından öyrənmiş və bu poemanın yazılmasında əsas rol oynamışdır. Əlbəttə, Bərdə qocaları Nizamiyə Azərbaycan dilində olan “Fərhad və Şirin” dastanını söyləmişlər. Nizami öz yaradıcılıq konsepsiyasına uyğun olaraq onları fars ədəbi dilinə çevirib, öz poemasına (“Xosrov və Şirin”) daxil etmişdir.

Hətta, Nizami dastanın dilini dəyişsə də, dastan ənənələrinə bağlı olan “Vücudnamə”ni, “Cahannamə”ni poemada saxlamışdır. Azərbaycan xalq dastanlarına məxsus vücudnamə, təhkiyə-nağıl hissəsini olduğu kimi saxlamış və sonra da poema-dastanın faciə ilə bitməsinə görə “Cahan­­namə”dən istifadə etmişdir. Bu isə Azərbaycan xalq dastanı ənənələrinin poemada yaşadığını göstərir.

Tanınmış folklorşünas-alim, Folklor İnstitutunda mifologiya şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru Seyfəddin Rzasoy Nizaminin folklor əlaqələrindən bəhs edərkən yazmışdır:

- Sədnik Paşa Pirsultanlı Nizamini xalqın folklor düşüncəsində yenidən aşkarlamaqla onun Azərbaycan-türk varlığının ayrılmaz, qopmaz tərkib hissəsi olduğunu təsdiqləmiş və əslində, bununla Nizamini fars hesab edənlərin qarşısına inkarolunmaz həqiqətlər qoymuşdur. ([14] Sefəddin Rzasoy. “Azərbaycan folklorşünaslıq tarixi və Sədnik Paşa Pirsultanlı”, “Nurlan, Bakı, 2008, səh.195).



Türk mifologiyasını öyrənmək ümumi bir işdir. Türk mifologiyasına Anadolu, Qazax, Özbək, Türkmən türklərinin, eləcə də, digər türk toplumlarının mifologiyası daxildir. Mənim üçün ən maraqlısı Azərbaycan mifologiyasıdır. Hər bir toplumun əcdadının məskunlaşdığı coğrafi ərazi mənə görə bir kainatdır. Ümumi bir aləm, bir kainat mövcud olduğu kimi hər bir türk toplumunun özünəməxsus kainatı vardır. Bu coğrafi ərazidə yaşayan insanlar daxil olduqları meridianlarda ayı, ulduzu görür, yurduna məxsus tanış dağları, çayları, gölləri, dənizləri tanıyır, məskunlaşdığı təbiətin florasına və faunasına bələd olur. Mən Azərbaycan totemlərini, toponimlərini, mifik obraz­la­rı­nı,müqəddəs kultlarını, bir sözlə, Azərbaycan mifologiyasını öyrənmək üçün doğma folklorumuza baş vurdum.

Azərbaycan ağız ədəbiyyatında mifoloji izləri axtararkən nəyi axtarıb tapmayanda onun qarşılığını Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sində tapdım. Mənim üçün aydın oldu ki, Azərbaycan folklorunun özəyi, Nizaminin “Xəmsə”sində yaşayır.Nizami “Xəmsə”si Azərbaycan folklorunun mən deyərdim ki, yazıya alınmış külliyyatıdır. Əgər Nizami əsərində Alparaqın (Kəpəzin qədim adıdır) adı çəkilirsə, deməli burada söhbət Daqqultundan gedir. Orada qədim totemlər, toponimlər haqqında əsatir, əfsanə və rəvayətlər mövcuddur. Məlumdur ki,qədim inancları özündə yaşadan totemlərin varlığı əsatirlərə bağlıdır. Eləcə də toponimləri yaşadan rəvayətlər təhkiyyə şəklində onları bizə çatdırır. Azərbaycan mifologiyasını mən yaza bilərəm. Türk mifologiyasından danışanlar ümumi şəkildə öz fikirlərini kitab dili ilə izah edirlər. Azərbaycan mifologiyasını yazmaq üçün Azərbaycan kainatına daxil olan coğrafi əraziləri gəzmək, onun folklorunu toplamaq və onun daxilində totemləri və toponimləri arayıb axtarmaq və tapıb yazıya almaq lazımdır. Azərbaycan folklorunun nəzəri cəhətləri toplama zamanı meydana çıxır. Birinci, toplayıcı həmin totemin, ona bağlı əsatirin hansı arealda olduğunu öyrənir, eyni zamanda o folklor nümunəsi danışan insanın hansı qədim tayfaya, hansı əraziyə bağlı olduğunu aşkar edir. 80 yaşlı bir qoca izah edir ki, bu əsatir və yaxud əfsanəni mənim babam atama danışmış,bunları mən atamdan eşitmişəm. Az qala bir əsatirin, əfsanənin 200-300 illik tarixi meydana çıxır. Əgər bunların qarşılığını Nizami əsərlərində axtarıb tapırıqsa, o zaman min illik bir tarixə ulaşmış oluruq. Biz əsatir və əfsanələrimizi öyrənərkən ayrı-ayrı folklor örnəklərində əski çağlarda Azərbaycan hansı adlarla çağırılmışsa onu da öyrənirik. Qədim zamanlarda Azərbaycan “Xızır Becan”, “Xəzər Becan” və başqa adlarla yaşadığını görürük. Xəzər dənizinin adı Xızırın adından götürülmüşdür. Xəzərin ətrafında “Xızı qalası”, “Xızı rayonu” var. Xızır Zində, Diri Baba dağları var. Türkmənlər bizim torpağa müraciət edərkən onu “Xəzər Becan” deyə çağırmışlar. Asetinlər Xəzər dənizinə Xəzər dənizi demirlər, “Xızı dənizi” deyirlər. Hətta, “Quran”da da Xəzər Becan Azərbaycan ölkəsi kimi qeyd olunur. Əlbəttə, ümumi şəkildə qeyd etmək olar ki, biz Azərbaycan folklorunda tapmadığımız bir örnəyi Nizami “Xəmsə”sində, Nizami “Xəmsə”sində tapmadığımız bir örnəyi Azərbaycan folklorunda tapırıq. Azərbaycan folklorunu Nizamidən kənarda, Nizamini isə Azərbaycan folklorundan kənarda düşünmək qeyri mümkündür. Azərbaycan folkloru Nizami əsərlərinin qanında, damarında axır.Onun döyünən ürəyində yaşayır. Azərbaycan folkloru Nizami əsərlərinin can özəyidir. Nizami öz əsərlərində nəinki Azərbaycanın əsatirlərində yaşayan totemləri yaşatmış, eyni zamanda Azərbaycan rəvayətlərində yaşayan toponimləri də yaşatmış, və Azərbaycanın bir sıra mifik obrazlarını öz əsərlərinə qəhrəman seçmişdir. Bunlardan daşyonan Fərhadı, Şirini, Məhinbanunu qeyd etmək olar. Nizami ilə Azərbaycan folklorunun əlaqələrini dərindən öyrənmək üçün Azərbaycan əsatir və əfsanələrini toplamaqla yanaşı Nizami misralarını, qeydlərini söz-söz aramaq, qarşılaşdırmaq və bununla Azərbaycan folklorunun Nizami əsərlərində qorunub saxlanılan cövhərlərini bir-bir tapıb üzə çıxarmalıyıq. Oğuz rayonundankı Daş ağıla getmək, Uğan dağını seyr etmək, Ulu çaydan kotanlar yerinə çəkilən Fərhad arxı haqqında daha yeni örnəklər toplamalı, Şəbdizin Gülgünün Daş ağıl daşından döl götürdüyünü və bu adların Tovuzdakı Göy yurdla və oradakı Dəryaçay ilə bağlılığını aydınlaşdırmalıyıq.Əski çağlarda qəhrəmanlar qılınc oynatmaqla yox, külüngü ilə dağ çapmaqla fərqlənmişlər. Buna dair çox mifik nağıllarımız var ki, Nizami əsərləri ilə səsləşməkdədir. Nizami kiçik tapmacalardan, atalar sözlərindən, təmsillərdən, ayrı-ayrı hekayətlərdən, xaq məsəllərindən istifadə eməklə yanaşı mifik nağıllarımızdan əsatir və əfsanələrimizdən bol-bol istifadə etmişdir.

Nizami Gəncəvinin 870 illiyinə həsr olunmuş

konfransın materialları, Gəncə, 2012.

Sədnik Paşa Pirsultanlı,

Gəncə Dövlət Universitetinin professour,

filologiya elmlər doktoru,

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.



Dostları ilə paylaş:
  1   2


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə