Nsan özü üçün nə varsa hava, su, maddi nemətlər, sənaye üçün xammal və



Yüklə 0.55 Mb.

səhifə14/21
tarix08.04.2018
ölçüsü0.55 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   21

Avropanın Hollandiya, Belçika, Lüksemburq və Macarıstan kimi ölkələrində 

su  çatışmazlığı  qabarıq  şəkildə  nəzərə  çarpır  və  müvafiq  olaraq  bu  ölkələrdə  il 

ə

rzində adam başına 0,78; 0,94; 0,81 min m



3

 çay axını düşür.  

Təbii  təsərrüfat  sistemlərinin  suya  olan  tələbatını  nəzərə  alaraq  dünyanı 

aşağıdakı ərazilərə ayırırlar: 



1.

  Böyük  su  ehtiyatının  azlığına  və  suya  olan  tələbatının  aşağı  olmasına  görə 

fərqlənən (Afrikanın tropik ölkələri, Cənubi Amerika, Skandinaviyanın bir hissəsi, 

Kanada); 

2.

  Orta təminatlı su ehtiyatlarına və suya az tələbatı olan (Şimali Amerikanın bir 

çox ölkələri, Yaxın və Orta şərq ölkələrinin çoxu; 



3.

  Su  ehtiyatı  və  suya  olan  yüksək  tələbatına  görə  fərqlənən  (Qərbi  Avropanın 

inkişaf etmiş və çoxlu əhalisi olan ölkələri, ABŞ-ın şərq hissəsi); 



4.

  Az  su  ehtiyatı  olan  və  suya  çoxlu  tələbatına  görə  fərqlənən  (Qərbi  ABŞ  və 

Yaponiyanın sıx əhali yerləşən hissəsi, Afrikanın mərkəzi) rayonlar. 



Cədvəl 2.3. 

Dünyanın su ehtiyatları (M. .Lvoviçə görə

Su növləri 

Su 

ehtiyatı 

(min 

km

3



Dünya okeanının 

ehtiyatları (%) 

Su mübadi-ləsinin 

aktivliyi 

(illərin sayı) 

Ümumi 

çməli 

Dünya okeanının 

suyu 

1338000 


96,50 

-

   



2600 

Yeraltı sular 

23400 


1,70 

2000 



Ə

sasən içməli sular 

10530 


0,76 

30,1 


880 

Torpaq rütubəti 

16,5 


0,001 

0,05 


Ş

imal və dağ 



buzlaqları 

24064,1 


1,74 

68,7 


9700 

Göllərin suyu: 

176,4 


0,013 

17 



çməli 

91 


0,007 

0,26 




Duzlu 

85,4 


0,006 



Bataqlıqların suyu 

11,5 


0,0008 

0,03 




Çay vadilərinin 

suyu 

2,1 


0,0002 

0,006 


0,044 

Atmosfer suyu 

12,9 


0,001 

0,04 


0,22 

Bütün hidrosfer 

1385985 


100 

2400 



çməli sular 

35029 


2,53 

100 




Bioloji su 

1,1 


0,0001 

0,003 


 

Behruz Melikov



Behruz Melikov


Dünya təsərrüfatının sürətli inkişafı ilə əlaqədar olaraq suya olan tələbat hər 

10-12 ildə iki dəfə artır. Bu tələbata münasib olaraq suyun keyfiyyəti aşağı düşür, 

çirklənmə dərəcəsi artır. Adam başına düşən suyun miqdarına görə Moldova (0,2) 

və  Özbəkistan  (0,9  km

3

)  ən  aşağı  yerləri  tuturlar.  Ümumiyətlə,  suların  təminat 



dərəcələri müxtəlifdir. 

Ş

um  əkinləri  altında  əkin  sahələrinin  artırılması  yalnız  suvarmadan  geniş 



istifadə  vasitəsilə  mümkündür.  Hazırda  Afrikanın,  Cənubi  Amerikanın  və 

Avstraliyanın  bir  çox  məhsul  verməyən  əraziləri  suvarma  nəticəsində  yüksək 

məhsul  verə  bilər.  Çay  sularından  tam  səmərəli  istifadə  olunarsa  Qanq  və 

Braxmaputranın cənub axarlarında əkin sahələrini iki dəfə, cənubi Avstraliyada isə, 

dörd  dəfə  artırmaq  mümkündür.  Suvarma  əkinçiliyi  sudan  istifadə  edən  sahələrlə 

müqayisədə birinci yeri tutub və tutacaq. 

Urbanizasiya prosesi daha çox təsərrüfat – məişət sularının istifadə olunması 

ilə  müşahidə  olunur.  Ərazidə  içməli  suyun  qeyri-bərabər  paylanması  sənayenin, 

şə

hərin,  kənd  təsərrüfatı  müəssisələrinin  və  ümumiyyətlə  iqtisadiyyatın  inkişafı, 



“su aclığına” və su çatışmazlığına səbəb olur. Məsələn, ABŞ-da 1900-cu ildə bütün 

təsərrüfat  sahələrilə  içməli  su  ehtiyatının  (öz  ərazilərində)  6%-ni,  1960-cı  ildə 

27%-ni, 1980-ci ildə isə 50% istifadə olunub.  

çməli suyun çatışmaması bir çox regionlarda, ölkələr arasında ziddiyyətlərə 

səbəb olmuşdur. Məsələn, uzun illərdir ki, ABŞ-la Meksika arasında sərhəd çaylar 

olan  Kolorado  və  Rio-Qrande,  Pebjuanın  bölüşdürülməsi  üstündə  mübahisələr 

gedir.  Türkiyə  ilə  Suriya  arasında  Fərat  çayının  suyundan  istifadə  də  belə 

mübahisələr olmuşdur. 

 

Behruz Melikov



Behruz Melikov


Mühazirə 11 

 

Dünya çayları, gölləri və onların insanın həyat fəaliyyətində rolu 



 

Axan  çay,  bütün  ekosistemlər  kimi,  öz-özünü  təmizləmək  imkanına  malik 

olsa  da,  həddən  artıq  çirkləndikdə  bu  imkana  malik  olmur.  Çayın  ekosisteminə 

bütün  su  toplayıcı  hövzəni  və  onunla  əlaqədar  olan  meşə,  tarla,  su  hövzələri, 

şə

hərləri aid etmək lazımdır. Bu ekosistemin fəaliyyəti və nisbi sabitliyi gələn su 



ilə,  gedən  suyun  sürətindən  və  bütün  hövzədə,  suda  həll  olan  maddə  və 

orqanizmlərin  miqdarı  ilə  müəyyənləşdirilir.  Müxtəlif  məişət,  sənaye  və  kənd 

təsərrüfatında  işlədilmiş  və  təmizlənməmiş  suların  axını  son  iki-üç,  onilliklərdə 

dəfələrlə  artmışdır.  Qarışıqların  su  hövzələrində  belə  sürətlə  toplanması  bütün 

ekosistemin  məhvinə  səbəb olur.  Həm  də  nəzərə  alınmalıdır  ki,  bir  çox çaylarda, 

məsələn, Volqanın süni bəndlərində əlaqədar olaraq axını bəzən azalır.  

Daha  yüngül  olan  çay  suyu-qarışma,  trubulent  qarışma  və  molekulyar 

diffuziya  prosesləri  vasitəsilə  okean  suyunun  sıxlığını  dəyişdirir.  Lakin  bu 

proseslər çox ləng gedir: çay və okean sularının şaquli qarışmasına sistemin daha 

stabil olması, yəni daha sıx maye alt qatlarda, az sıx maye isə üstdə olmasıdır.  

Çay sularının təsərrüfat-məişət suları məqsədilə ümumdünya istifadəsi cəmi 

9% təşkil edir. Ona görə də içməli suya olan tələbat və çatışmazlıq heç də onların 

istifadəsi  nəticəsində  yox,  onarın  keyfiyyətcə  tükənməsi  sayəsində  baş  verir.  Son 

illərdə  su  dövranında  daha  çox  üstünlüyü  sənaye  və  məişət  suları  tutur.  Hər  il 

sənaye və məişətdə 600-700 km

3

 su istifadə olunur. 



Bizə yaxın olan MDB ölkələri içməli su ehtiyatları ilə çox zəngindirlər. Bu 

çayların  ümumi  uzunluğu  3  milyon  km-ə  yaxındır  (10  km-dən  az  olan  çaylar 

nəzərə alınmır). Onların illik axını 4350 km

3

 təşkil edir ki, bu dünya çay axınının 



13-14 %-ni təşkil edir. 

Suya  oan  tələbatın  ödənilməsində  vacib  su  mənbələrindən  biri  də  şirin  su 

gölləridir. Göllərin sayı 3 mln-dan çox olmaqla ümumi sahəsi 500 min km

2

-dir. 



Behruz Melikov

Behruz Melikov






Dostları ilə paylaş:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   21


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə