Offffiiii H



Yüklə 71,14 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix28.06.2018
ölçüsü71,14 Kb.
#52077


1

SS

S



Soo

o

offffiiii    H



H

H

Hwwwwm



m

m

miiiid



d

d

d    Q



Q

Q

Qwwwwbb



b

biiiirrrriiiissssttttaaaan

n

n

nllll\\\\```



`\\\\

SS

S



Soo

o

ollll```



`u

u

u



un

n

n



nR

R

R



Rwwwwn

n

n



nggg

gllllwwwwrrrrllllwwww    W

W

W

Wkk



k

kssss    O

O

O

Ollllu



u

u

un



n

n

nm



m

m

mu



u

u

u]]]]    +



+

+

+m



m

m

m^



^

^

^rrrr



Mwnbw: Azerbaijan International Jurnal\, AI 13.1 (Yaz 2005)

© Azerbaijan International 2005

Sofi Hwmid yaln\z Azwrbaycanda deyil, ^mumilikdw d^nyan\n hwr hans\ bir yerindw

m=vcud olan wn bwnzwrsiz qwbiristanl\qd\r. Bunu s=ylwywrkwn he[ bir m^bali`wyw yol

vermirik. Zwnnimizcw, insan hwyat\n\ twsvir etmwk ^[^n mwnal\ simvollar\n se[ilmwsi,

onlar\n qwbir da]lar\na hwkk edilmwsi vw sol`un rwnglwrlw boyanmas\ [ox nadir bir

twcr^bwdir.

B^t^n ba]qa qwbiristanl\qlar kimi, Sofi Hwmid dw =l^mlw ba`l\ fikirlwrin vw ona olan

m^nasibwtlwrin twrzlwrinin saxland\`\ bir yerdir. Bu yer adam\ oxuma`a cwlb edwn a[\q

bir tarixi kitabd\r. Azwrbaycan\n k^lwyin sovurdu`u bir ne[w akrl\q d^zwnlik

sahwsindw wsrlwr boyu formala]m\]  xalq inamlar\, din, millwt[ilik, siyaswt, iqtisadiyyat,

twhsil vw hwtta wsrlwr boyu formala]m\] dil vw wlifban\n istifadwsi ilw ba`l\ meyl vw

dwyi]ikliklwr swnwdlw]dirilmi] halda [ox cwm ]wkildw yay\lm\]d\r.

Bu mwnada Sofi Hwmid folklor[ular ^[^n wsl cwnnwtdir. Qwbir da]lar\n\n =yrwnilmwsi

regiondak\ inam sistemi ilw ba`l\ geni] twswvv^r yarad\r. Hwqiqwt isw ondan ibarwtdir

ki, bu yer haqda hwlw dw he[ bir folklor[u bir mwqalw [ap etdirmwmi]dir. Bu b=y^k

swrvwtw diqqwt yetirilmwmwsi vw ictimai elm sahwsindw [al\]an alimlwr twrwfindwn

etinas\z m^nasibwt bizi twwcc^blwndirdi.

Belw ayd\n oldu ki, bunun cavab\ [ox sadwdir: Sofi Hwmid qwbiristanl\`\nda Sovet

d=vr^ndw twdqiq olunmas\ qada`an edilmi] iki mwswlwyw toxunulmu]dur. M^stwqillik

wldw edildikdwn sonra isw maliyyw [at\]mazl\`\ swbwbindwn rwsmi swviyywdw  [ox az

sayda sahw twcr^bwsi apar\lm\]d\r. Sovet d=vr^ndw millwt[ilik vw din, x^susilw dw pan-

t^rkizm vw pan-islamizm twsiri alt\nda olan sahwlwr twdqiq olunmam\] qal\rd\. Belw ki,

Stalinin hakimiyywti d=vr^ndw bir s\ra folklor[ular bu kimi sahwlwri twdqiq etdiklwrinw

g=rw hwyatlar\n\ itirmi]lwr.



2

Nwticw etibarilw Sofi Hwmid elmi twdqiqat ^[^n qada`an olunmu] sahwyw [evrilmi]di.

Wlbwttw qwbiristanl\`\ ziyarwt etmwk m^mk^n idi, amma ^mumilikdw alimlwr bilirdilwr

ki, bu kimi m=vzular ^zwrindw i]lwmwyw cwhd edwrlwrsw onda gwlwcwk fwaliyywtlwrini

inki]af etdirw bilmwywcwklwr. Bununla da alimlwr aras\nda =z^n^ senzura norma hal\n\

alma`a ba]lad\. Hwqiqwtwn dw Sofi Hwmiddw yaln\zIslam vw millwt[ilik m=vzular\

[wr[ivwsindw d^zg^n twhlil aparmaq m^mk^nd^r.

Amma bu o demwk deyil ki, Sofi Hwmiddw minlwrlw qwbir da]lar\n\n yan\ndan

ke[dikcw m^xtwlif inam n=vlwrinw rast gwlmwywcwkswn. Burada siz animizm,

kommunizm, ]iw Islam\ vw s. kimi qeyri-adi xalq inamlar\n\n m^xtwlif n=vlwrini a]kar

edwcwksiniz.

Bildiyimizw g=rw bu birinci dwfwdir ki, Sofi Hwmid haqq\nda hwr hans\ bir dildw, istwr

azwrbaycan, istwr rus, istwrsw dw ingilis dillwrindw bir mwqalw [ap olunur. &mid edirik

ki, bizim g=rd^y^m^z i] digwrlwrini dw, istwr azwrbaycanl\lar\, istwrsw dw wcnwbilwri bu

yer barwdw daha dwrin ara]d\rmalar aparma`a hwvwslwndirwcwk.

A

A



A

A[[[[\\\\qq

q

q    H


H

H

Haaaavvv



vaaaa    A

A

A



Alllltttt\\\\n

n

n



nd

d

d



daaaa    IIIIn

n

n



nccccwwwwsssswwwwn

n

n



nwwwwtttt    M

M

M



Mu

u

u



uzzzzeeeeyyy

yiiii


Sofi Hwmid qwbiristanl\`\ ilk bax\]dan insana a[\q hava alt\ndak\ incwswnwt muzeyini

xat\rlad\r. Burada da] ^zwrindw [ox vaxt dizayn cwhwtdwn [ox primitiv ]wkildw hwkk

olunmu] vw a[\q rwnglwrlw boyanm\] [oxlu sayda simvollar vard\r. Sofi Hwmid

]wxsiyywtin vw fwrdiliyin zwfwrini twmsil edir vw bu cwhwtdwn bu wrazi x^susilw maraql\

vw twqdirwlayiqdir. Qwbiristanl\q boyunca gwzmwk sanki xwzinw ovuna [\xma`\

xat\rlad\r, [^nki burada gwzwrkwn =z^nw daima “bu insan kim olub,” “bu simvol vw ya

obyekt nwyi bildirir,” “bu insan\ twsvir etmwk ^[^n niyw mwhz bu simvoldan istifadw

edilib?” kimi suallar verirswn.

Sofi Hwmid bir [ox swbwblwrw g=rw nadir bir yerdir. Bura Azwrbaycandak\ ba]qa

qwbiristanl\qlar\n he[ birinw bwnzwmir, [^nki burada etnoqrafik, dini vw hwtta

kommunist motivlwrini =z^ndw birlw]dirwn bir [ox meyl vw ^slublar qar]\-qar]\yad\r.

B^t^n bunlar xalq mwdwniyywtinin vw twxwyy^r^n^n mwhsuludur. Sovet d=vr^ndw

kommunist hakimiyywti wnwnwvi dini islam\n wsaslar\n\ zwiflwtmi], bununla da yas

swnwtindw xalq twxwyy^r^n^n vw milli mwdwniyywtinin wks olunmas\na twkan

vermi]dir.

+twn wsr wrzindw Azwrbaycan tarixinin wn wsas xarakterik x^susiyywtlwrindwn biri siyasi

sistemin bir ard\c\l olaraq ne[w dwfw dwyi]ilmwsidir. Bir daha qeyd edwk ki, bu

qwbiristanl\`\n ayd\n nwzwrw [arpan x^susiyywtlwrindwn biridir. Azwrbaycanda Sovetw

qwdwrki d=vr (1920-ci ilw  qwdwr) Islamla xarakterizw olunur. 1930-cu illwrw qwdwr,



3

Sovet hakimiyywtinin wn kwskin d=vr^ndw mwscidlwrin vw kilswlwrin bir [oxu

partlad\lm\]d\. Ateist bir d=vlwt yaratmaq mwqswdi qar]\ya qoyulmu]du. Mwswlwn,

Bak\n\n wn tan\nm\] ibadwt yerlwrindwn olan Bibi Heybwt Mwscidi vw Aleksandr Nevski

Rus Provaslav Kilswsi 1930-cu illwrin wvvwllwrindw da`\d\lm\]d\. Dinw qar]\ rwsmi

m=vqeyin olmas\na baxmayaraq, Sofi Hwmid s^but edir ki, hwmin d=vrdw cwmiyywtdw

dinw qar]\ ikili m^nasibwt davam etmwkdw idi. Burada Sovet d=vr^ndw Allaha inam\n

m=vcud oldu`unu s^but edwn [oxlu qwbirlwr vard\r.

D

D

D



Diiiin

n

n



niiii    M

M

M



Mwwwwzzzzm

m

m



mu

u

u



un

n

n



n

Sofi Hwmid fenomenini dwrk etmwk ^[^n orada olan qwbir da]lar\n\ Islamda m=vcud

olan =l^m vw dwfnlw ba`l\ inamlar kontekstindw twhlil etmwk vacibdir. Islam =l^mdwn

sonra qwbrin wbwdilw]dirilmwsini alq\]lam\r. Burada g=stwrilir ki, qwbir yaln\z insan

cisminin bu fani d^nyada m^vwqqwti s\`\naca`\d\r. Insan d^nyas\n\ dwyi]wndw onun

ruhu o biri d^nyaya k=[^r. Onun bu d^nyan\n twkindw qwbir =z^ dw daxil olmaqla

qalan b^t^n qal\qlar\ isw, torpa`a qar\]mal\ vw twdricwn yox olmal\d\r.

Islam qanununa wsaswn qwbirlwr sadw olmal\, qwbir da]\ isw [ox b=y^k olmamal\d\r.

Wnwnwvi olaraq qwbirin ^st^nw b=y^k da] par[as\ndan ibarwt ba] da]\ qoyulur

(twxminwn bir metr h^nd^rl^y^ndw) vw onun ^zwrindw =lwn ]wxsin ad\, do`um vw

=l^m tarixlwri qeyd olunur. Adwtwn qwbir da]\na Qurandan bir ne[w aywlwr da qeyd

olunur.


Bir [ox cwmiyywtlwrdw oldu`u kimi wzizlwrinin qwbrini adwtwn wn yax\n qohumlar

ziyarwt edir. Bwzwn nwvwlwr dw bu wnwnwni davam etdirir, lakin n=vbwti nwsil bunu

etmwyi twrgidir vw qwbir dw unudulur. Islam n=qteyi nwzwrindwn bu [ox twbii bir

prosesdir. Islam qwbrin uzun m^ddwt saxlanmas\n\n wleyhinwdir. Bir ne[w nwsil

dwyi]ildikdwn sonra qaz\lm\] vw qwbrin ^st^nw at\lm\] torpaq yerw [=kmwli vw yenw dw

yerin h^nd^rl^y^ nisbwtinw gwlib [atmal\d\r.  Bwzwkli qwbir da]lar\n\n, tabutlar\n vw ya

dwbdwbwli mavzoleylwrin d^zwldilmwsi twkwbb^r wlamwti olaraq g^nah hesab edilir.

Lakin bu o demwk deyildir ki, m^swlman liderlwri he[ dw bwzwkli qwbirlwr tikmwmi]lwr.

Orta wsrlwrdw ]ahlar\n =zlwri vw ailw ^zvlwri ^[^n bwzwkli mavzoleylwr tikdirdiklwri

haqda [oxlu dwlillwr vard\r. Mwswlwn, 12-ci wsrdw Nax[\vanda tikilmi] M=minw Xatun

T^rbwsi vw ya Aqrada (Hindistan) in]a edilmi] Tac Mahal Mwqbwrwsi orta wsrlwr

m^swlman din adamlar\ aras\nda m=vcud olmu] belw meyllwrw wn yax]\ n^munwlwrdir.

Bununla belw bu c^r hallar kral, ]ah vw ya totalitar despotlar ^[^n xarakterik idi vw

sadw whali aras\nda geni] yay\lmam\]d\.




4

&mumiyywtlw sadw insanlar ^[^n olan qwbiristanl\qlar Islam qaydalar\na tam sadiq

qalm\]d\r. Sovet d=vr^nw qwdwr Azwrbaycanda olan demwk olar ki, b^t^n

qwbiristanl\qlar xarici g=r^n^]cw [ox sadw idilwr. Belw wnwnwvi qwbiristanl\qlar

Azwrbaycanda hwlw dw m=vcuddur. Onlar sanki [oxlu qwbir da]lar\ olan a[\q bir

sahwyw bwnzwyir. Bu qwbirlwrin hwrwsi bir vwziyywtdw – bwzisi yeni, bwzilwri isw qwbir

da]\n\n ^zwrindw ba] qald\ran ]ibyw vw ya yax\nl\qda bitwn dwvw tikan\ vw kwtyan

kollar\ndan m^wyywn oldu`u kimiqwdimdir. Bwzilwri torpa`\n i[inw [=km^], bir twrwfw

wyilmi] vw ya art\q a]m\]d\r. Vurulan nax\] vw yaz\lar k^lwk vw su ilw yuyularaq [ox

[wtinliklw oxunan vwziyywtw d^]^b.

Belwliklw belw m^swlman qwbiristanl\qlar\nda deyw bilwrswn ki, qwbirlwri “nwsillwrw”

g=rw fwrqlwndirw bilwrswn: 1) d^z, h^nd^r yenicw da] karxanas\ndan yonulub

[\xar\lm\] a[\q, a[\q qwhvwyi rwngli da]lar\ olan “cavan” qwbirlwr, 2) boz vw azac\q

da`\lm\] “orta ya]l\” qwbir da]lar\, 3) qaralm\] vw bir twrwfw wyilmi] “ya]l\” qwbir

da]lar\, 4) topal “uzun=m^rl^lwr” vw nwhaywt 5) [ox  hisswsi yerin alt\na getmi] “=lm^]

qwbirlwr.”

R

R

R



Rwwwwn

n

n



nggg

g

Rwnglwr Sofi Hwmiddw bir az ba]qa twrzdwdir. Hwr ]eydwn wvvwl qwbir da]lar\n\n bir



[oxu a[\q rwnglwrlw, x^susilw dw mavi, ya]\l vw sar\ rwnglw rwnglwnmi]dir.Bwzi qwbir

da]lar\ [oxrwnglidir. Bunlar\n bwzilwri hwtta tropik Afrika incwswnwtini xat\rlad\r.Hwtta

k=hnw qwbirlwrin bwzilwrindw dw rwng izlwri qalm\]d\r. Bu x^susiyywtlwr

kommunizmdwn wvvwlki d=vrw aiddir vw g=r^n^r burada yerli whalinin etnoqrafik

x^susiyywtlwrinin twsiri vard\r.

Y

Y



Y

Yoo


o

on

n



n

nu

u



u

ullllm


m

m

mu



u

u

u]]]]    F



F

F

Fiiiiqq



q

qu

u



u

urrrrllllaaaarrrr

Sofi Hwmiddw qwbir da]\n\n m^xtwlif yerlwrindw  vw ba] da]\nda =lm^] ]wxsin cinsini,

maraq dairwsini vw ya pe]wsini ifadw edwn fiqurlar i]lwnmi]dir. Mwswlwn, wgwr bu ]wxs

ov[u olmu]dursa onda onun qwbir da]\nda t^fwng, dwniz[i olmu]sa gwmi, s^r^c^

olmu]sa avtobus ]wkli [wkilir.

SS

S

Su



u

u

urrrrwwwwttttllllwwwwrrrr



Sofi Hwmidin twkrarolunmazl\`\ ondan ibarwtdir ki, m^swlman qwbiristanl\qlar\nda

insan vw heyvan twsvirlwrinin [wkilmwsi xarakterik deyil. Islam twsviri swnwtindw yaln\z

bitki ]wklinin (g^l, ot vw a`ac ]wkillwri) [wkilmwsinw icazw verilir. Bu hwqiqwtdir ki,

Islamda insan vw heyvan twsvirlwri vard\r. Buna misal Orta wsr kitablar\ndak\

miniat^rlwri g=stwrmwk olar. Bununla belw bu c^r twsvirlwr yaln\z kitablarda m^mk^n

idi.



5

Insanlar\ vw heyvanlar\ twsvir edwn heykwltwra]l\q i]lwri ciddi surwtdw qada`an

olunmu]du, [^nki onlar b^tpwrwst dinlwrw xas x^susiyywt hesab olunurdular. Buna

g=rw dw heykwltwra]l\q i]lwrindw insan vw ya heyvan twsviri Islam\ inkar etmwk vw

b^tpwrwstlik dininw sitayi] etmwyw bwrabwr idi. Orta wsrlwr d=vr^ndw belw ]wxs murtwd

adlan\rd\ vw =l^mw mwhkum edilirdi.

Insan ]wkillwrinin twsviri vw hwm[inin qwbir da]lar\nda qoyulumu] foto ]wkillwr vw

oyma i]lwrw Islamda icazw verilmir. Qwbir insan bwdwni ^[^n m^qwddws vw istirahwt

yeri hesab olunurdu. Islama g=rw Qiyamwt g^n^ndw b^t^n =l^lwr dirilwrwk

qwbirlwrindwn qalxacaq vw Allah\n qar]\s\nda etdiklwri g^nahlara g=rw cavab

verwcwklwr.

Lakin Sofi Hwmiddw olan qwbirlwrdw [ox vaxt =lwn adam\n wksi twsvir olunmu]dur.

Burada hwtta Qorba[ovun hakimiyywtindwn bir az wvvwlki Sovet d=vr^nw (twxminwn

1980-ci illwr) xas olan qara ba] da]lar\ vard\r. Bu ba] da]lar\nda arxa vw qar]\ twrwfdw

=lm^] ]wxsin tam =l[^l^ wksi oyulmu]dur. Belw tip ]wkillwr yaln\z Sofi Hwmidlw

mwhdudla]m\r.

H

H

H



Heeeeyyy

yvvv


vaaaan

n

n



nllllaaaarrrr

Islamda heyvan heykwllwrinin vw ya qrav^rlwrinin qada`an olunmas\na baxmayaraq,

burada siz [oxlu heyvan twsvirlwrinw rast gwlw bilwrsiniz. Mwswlwn, burada karvan

]wklindw twsvir olunan [oxlu sayda dwvw ]wkillwri vard\r. O zamanlar Azwrbaycan

]wrqlw qwrb vw eyni zamanda ]imalla cwnub aras\ndak\ ticarwt yollar\n\n qov]a`\

rolunu oynam\]d\r vw buna g=rw dw dwvwdwn nwqliyyat vasitwsi kimi istifadw dw geni]

yay\lm\]d\.

D

D



D

Dwwwwvvv


vwwwwllllwwwwrrrr

Sofi Hwmidin m^qwddws ziyarwtgah kimi m=vcud olmas\n\n k=k^ndw dwvwlwrdwn

nwqliyyat vasitwsi kimi istifadw ilw ba`l\ bir rwvaywt dayan\r. Bu rwvaywtw g=rw Sofi

Hwmid 14-c^ wsrdw molla kimi bu regiona gwlmi] bir Wrwb taciri olmu]dur. Rwvaywtw

g=rw Sofi Hwmid =l^m^n^n yax\nla]d\`\n\ anlayanda =z swyahwt yolda]lar\na tap]\r\r

ki, onu dwvwsinin istirahwt etmwk ^[^n dayand\`\ yerdw basd\rs\nlar. Buna g=rw dw

dwvwlwr [ox vaxt orada olan qwbir da]lar\n\n bir [oxunda twsvirlwrin twrkib hisswsi

kimi qeyd olunub. Dwvwlwr hwm[inin m^swlmanlar\n Mwkkwyw ziyarwt zaman\ dw wsas

nwqliyyat vasitwsi rolunu oynam\]d\r.

Qwbirlwr ^zwrindw [wkilmi] dwvw twsvirlwrindwn wlavw hwywtdw Sofi Hwmid piri yerlw]wn

yerdw da]dan bir dwvw heykwli vard\r. Bu heykwl wtraf\nda bwzi adwtlwr formala]m\]d\r.

Mwswlwn, belw bir inam vard\r ki, wgwr hamilw qala bilmwywn qad\n hwmin dwvwnin




6

alt\ndan ke[irsw, onda hamilw qalar. Bunun ^[^n o, dwvwnin alt\ndan ^[ dwfw

ke[mwlidir. Dwvwlwrdwn ba]qa siz qwbirlwr ^zwrindw [oxlu at twsvirlwri dw g=rw

bilwrsiniz. Burada ywhwrlwnmi] vw ya faytona ba`lanm\] at rwsmlwri vard\r. Burada

hwm[inin da` maral\ vw ya qoyun twsvir olunan twbiwt swhnwlwri dw vard\r. Bwzi

hallarda inwk twsvirinw dw rast gwlw bilwrsiniz. Wgwr ]wxs cavan ya]da vwfat etmi]sw,

onda onun qwbri ^zwrindw bir c^t mwhwbbwt qu]u g=rw bilwrsiniz. Bu isw hwmin ]wxsin

=l^mdwn daha [ox toy ilw wlaqwlwndirilmwsinw dwlalwt edir.

IIIIllllaaaan

n

n



nllllaaaarrrr

Azwrbaycanda ilanlara sitayi] islama qwdwrki d=vrw twsad^f edir. Bu animist inanclar

qwdim albanlar vw orta wsrlwr t^rk tayfalar\ aras\nda yay\lm\]d\. Islama qwdwrki d=vrdw

ilan bwzi qwdim tayfalar\n totemi idi. Qwdim t^rklwrin bayraqlar\nda ilanlar\n vw

wjdahalar twsvirlwr olunurdu. Bir [ox kwndlilwr hwlw dw ilan\ m^qwddws hesab edirlwr.

Sofi Hwmiddw qwdim wfsanwlwrin twsiri hwlw dw a[\q-ayd\n g=r^n^r. Islamaqwdwrki

d=vrdw m=vcud olan inanclar hwlw dw yerli whali aras\nda qalmaqdad\r. Mwswlwn, Sofi

Hwmid qwbiristanl\`\n\n yax\l\`\nda ya]ayanlar ilanlar\ m^qwddws hesab edirlwr. Onlar

inan\rlar ki, wgwr swn ruhwn pak insansansa, qwbiristanl\qda olan ilanlar swnw

toxunmayacaqlar. {ox vaxt onlar evlwrini ilandan qorumaq ^[^n Sofi Hwmidin

torpa`\ndan g=t^r^b evlwrinw apar\rlar.

&zwrindw hwtta ilan rwsmlwri hwkk olunmu] qwbir da]lar\ da  vard\r. Bu twsvirlwri

g=rwndw  biz [ox twwcc^blwndik. Ilk a`l\m\za gwlwn bu oldu: “Yaz\q adam, ywqin onu

ilan [al\b.” Lakin qwbrw daha diqqwtlw baxanda g=rd^k ki, hwmin rwsmdw ilan\n

qar]\s\na bir qab s^d qoyulub. Bu qabdak\ ilandan al\nm\] zwhwr idimi? Bu adam

ilanlara baxan olubmu? Bir zamanlar Ab]eron yar\madas\nda ilan fermas\ vard\ vw

burada ilanlar yeti]dirilirdi ki, sonradan onlar\n zwhwrindwn m^alicwvi mwqswdlw

istifadw etsinlwr.

Da] yonanlar\n birindwn qwbir da]lar\n\n ^zwrindw olan ilan rwsmlwrinin nw mwqswdlw

[wkildiyini soru]duqda, o bizw hwmin ]wxsin ilandan qorxmad\`\n\ vw onun o qwdwr

qay`\ke] vw nwzakwtli oldu`unu vw buna g=rw dw sanki ilan\n onun wlindwn yemwk

yeyw bilwcwyini s=ylwdi.

G=y[wk Fatma, Ov[u Pirim vw Taxta Q\l\nc adl\ azwrbaycan xalq na`\llar\nda biz

ilanlar\n vw bu kimi varl\qlar\n m^sbwt ]wkildw twsvir olundu`u animist inanclar\n

izlwrinw rast gwlw bilwrik.



7

T

T



T

Twwwwkk


k

krrrraaaarrrr

Minlwrlw qwbrin yerlw]diyi Sofi Hwmiddw hwr bir qwbrin =z^nwmwxsus oldu`unu

fikirlw]w bilwrswn. Wlbwttw ki, dizayn cwhwtdwn m^xtwliflik vard\r. Hwr ]eydwn wvvwl

qwbir da]\n\n 6 twrwfi i]lwnmi]dir: ba] da]\n qar]\ vw arxa twrwflwri, ^stwgwl qwbir

da]\n\n d=rd twrwfi vw wn yuxar\ ^st^. Bu o demwkdir ki, qwbir da]\n\ i]lwywn rwssam 6

twrwfi wsasl\ vw uy`un ]wkildw i]lwmwlidir. Buna g=rw dw simvollar\n bir [oxunun

twkrarlanmas\ he[ dw twwcc^bl^ deyil.

Da] yonanlardan biri bizw dedi ki, adamlar qwbir da]\ sifari] edwndw digwr qwbir

da]lar\na bax\r vw onlar\n i[wrisindwn =z qohumlar\n\n qwbirlwri ^[^n twsvirlwr

se[irlwr. Mwswlwn, 20-ci wsrin ortalar\na mwxsus qad\n qwbirlwrinin [oxunda sadw tiki]

ma]\n\, boyunba`\ vw s\r`alar twsvir olunub. Wlbwttw ki, bu twsvirlwr m^xtwlif ]wkildw

[wkilw bilwr, lakin mwzmun [ox vaxt eyni qal\r. Ki]i qwbirlwrininin ^zwrindwki

twsvirlwrdw, g=r^n^r, qad\n qwbirlwrindwkinw nisbwtwn daha [ox m^xtwliflik vard\r. Bu

onunla izah oluna bilwr ki, ki]ilwr ^[^n daha [ox pe]w m=vcud oldu`u halda qad\nlar

wsaswn evlw ba`l\ olurdular.

Y

Y

Y



Yaaaazzzz\\\\llllaaaarrrr

Sizin Sofi Hwmidi ziyarwt edwrkwn orada m=vcud olan dwrin mwnan\ anlamaq ^[^n nw

azwrbaycan, nw rus, nw dw wrwb dilini bilmwnizw ehtiyac yoxdur. Lakin =z^n^zlw bu

dillwrdwn birini bilwn ]wxs g=t^rswniz, bu swfwrinizi daha mwnal\ edwcwk vw buran\

daha dwrindwn dwrk etmwyw k=mwk edwcwk. Azwrbaycanda tipik qwbirda]lar\nda

Qurandan yaz\ vw dualar twsvir olunur.  Lakin Sofi Hwmiddw siz hwm[inin Nizami

Gwncwvi,  Hafiz }irazi vw +mwr Xwyyam kimi orta wsr Azwrbaycan vw ya }wrq ]airlwrinw

mwxsus d^nywvi yaz\lara da rast gwlw bilwrsiniz. D^nyas\n\ dwyi]mi] ]wxsin dostlar\ vw

qohumlar\, x^suswn dw valideynlwri vw u]aqlar\ [ox vaxt bu misralar\

=z^n^nk^lw]dirirdilwr. Bu yaz\lar wsaswn azwrbaycan dilindw kiril, lat\n vw ya wrwb

wlifbas\nda yaz\lm\]lar.

Burada yaz\lm\] ]er  par[alar\n\n bwzilwri vwfat etmi] ]wxsin n^munwvi x^susiyywtlwrini

twrwnn^m edir. }er par[alar\n\n digwrlwri isw hwyat\n faniliyi barwdw fwlswfi fikirlwri wks

etdirir vw ya hwyat\n ba]a [atmas\ ilw ba`l\ pe]man[\l\q hissini vw ya ]wxsin hwyat\n\n

faciwvi sonluqla bitidiyini ifadw edir.

Islama aid olan yaz\lar adwtwn wrwb dilindwdir. Lakin demwliyik ki, Sofi Hwmiddw wrwb

dilindw yaz\lm\] yaz\lar [ox vaxt qeyri dwqiqdir vw hwrf swhvlwri [oxdur.

Qurandan g=t^r^lm^] tipik yaz\lara: “Allah birdir Mwhwmmwd dw onun Rwsuludur” vw

ya “Allah rwhmwt elwsin” ifadwlwri daxildir.



8

Bwzwn Allaha aid olan wlamwtlwr dw twsvir olunurdur, mwswlwn:

Bismillahirrahmanirrahim,

Qul h^vwllahu whwd, Allahus samwd,

Lwm ywlid vw lwm yulwd,

Vw lwm ywkul lwhu kufuvwn whwd. (Wrwbcw)

Bwzilwri Allahdan ba`\]lanmalar\n\ dilwyirlwr:

Qurana ba`\]la,

Lutfi kwrwm et,

Mwhwmmwdi Mustafaya ba`\]la!

Bwzi ifadwlwr =l^mdwn sonrak\ hwyat\n daha yax]\ oldu`undan xwbwr verir:

Axirwt evin, yerin m^barwk,

Allah\n h=km^d^r, gwlwnlwr gedwr,

Haqq yoluna swfwrin m^barwk.

A

A

A



A```

`\\\\    vvv

vwwww        }}}

}iiiikk


k

kaaaayyy


ywwwwttttllllwwwwrrrr

Sofi Hwmiddw siz =l^mdwn sonrak\ hwyat\ rwdd edwn says\z-hesabs\z ifadwlwrw dw rast

gwlw bilwrsiniz. Belw ki, bu ifadwlwrdw =l^m^n onlar\n yaxas\n\ haqlad\qlar\ndan

]ikaywt ifadw olunur, x^susilw dw wgwr =l^m vaxts\zd\rsa vw ya qwza vw ya faciw

nwticwsindw ba] vermi]sw. Wgwr burada Islam qaydalar\na ciddi ]wkildw riaywt edilswydi,

bu ifadwlwrin yaz\lmas\na yol verilmwzdi.

Mwswlwn, biz burada bir-birilw wlaqwli be] qwbrw (ana vw d=rd q\z\) rast gwldik.

G=r^n^r onlar ham\s\ eyni g^ndw - 15 noyabr, 1986-c\ il tarixdw faciwvi surwtdw hwlak

olmu]lar. Bu qwbirlwrin hwr birinin ^zwrindw yaz\ vw ]er par[alar\ vard\r, amma onlar\n

he[ biri bu ailwnin ^zvlwrinin hwyat\na son qoymu] faciwvi hadiswdwn xwbwr vermir.

Anan\n qwbri ^zwrindw:

Fwlwk ba`lad\ g=z^m^,

Deyw bilmwdim s=z^m^,

Bir dwstw g=zwl q\z\m\,

Yan\mda g=rwn a`las\n.

Bir ya]l\ q\z\n\n qwbri ^zwrindw:

Dil a[mad\m atam ilw dan\]am,

Xwstw olmad\m dwrdim hal\m soru]a,




9

{wrxi-fwlwk bizi sald\ bu i]w,

Mwzar\m ^st^nw baxan a`las\n.

D=rd ya]l\ q\z\n\n qwbri ^zwrindw:

K=rpwydim, hwlw dw bwlwkdw,

&rwk da]a gwldi, g=rd^m fwlwkdw,

Anam da, bac\m da mwnlw birlikdw,

Mwzar\m ^st^nw gwlwn a`las\n.

Alt\ ya]l\ q\z\n\n qwbri ^zwrindw:

D^nyaya g=z a[mad\m,

He[ nw g=rmwdim,

Atadan, anadan mwn he[ doymad\m,

{wrxi-fwlwk zal\m imi], bilmwdim.

On alt\ ya]l\ q\z\n\n qwbri ^zwrindw:

Yaz\q atam elwr dilwk,

Bu qwm qoymaz bizi g^lwk,

Demwdimmi [wrxi-fwlwk,

Bu d=vran\ pozar bir g^n.

Digwr qwbirlwrdw hwyat\n fani oldu`u barwdw yaz\lar vard\r. Qwbir da]\nda boyunba`\

vw s\r`a [wkilmi] bir qad\n (1957-1982) mwzar\n\n ^zwrindw belw yaz\lm\]d\r:

Burda bildim, d^nya yalan d^nyad\

Verdiyini geri alan d^nyad\

Bir dw g=rd^n fwlwk vurdu, da`\td\,

{oxlar\n\ dwrdw salan d^nyad\.

Vw ya:

Wcwl ]wrbwtini i[mwywn insan olmaz,



Tuta d^nyan\ twbib, dwrdinw dwrman olmaz,

Daha axtarmay\n mwni bac\lar\m,

Bu d^nyaya gwlib getmwywn insan olmaz.

K

K



K

Koo


o

om

m



m

mm

m



m

mu

u



u

un

n



n

niiiizzzzm

m

m

miiiin



n

n

n    T



T

T

Twwwwssssiiiirrrriiii



Sofi Hwmiddw olan abidwlwrin [oxu Sovet d=vr^ndw qoyulub vw Sovet ^slubunu wks

etdirir. SSRI rwsmi ateist d=vlwti oldu`undan o Azwrbaycanda ateizm kommunist




10

ideologiyas\n\ vw d^nywvi mwdwniyywti wks etdirirdi. Sofi Hwmid qwbiristanl\`\ hwmin

d=vrdw Islam twsirinin zwiflwdiyinin s^butudur.

Sovetlwr ]wxsiyywtw vw liderlwrw pwrwsti]i twrwnn^m edirdilwr. Onlar “wmwk qwhrwman\”

hesab etdiklwri ]wxslwrw kwndli vw fwhlwlwrw h=rmwt edir vw onlar\ mw]hurla]d\r\rd\lar.

Bu mw]hur ]wxsiyywtlwrin an\lmas\ heykwltwra]l\q i]lwrindw, mwzar abidwlwrindw vw

qwbir da]lar\nda ayd\n g=r^n^r. Bu kimi ideologiyan\n twsiri Azwrbaycanda m^swlman

qwbiristanl\qlar\nda da g=r^n^r. Whwngda]\ndan yonulmu] sadw qwbir da]lar\n\n

wvwzinw h^nd^r pedestall\, be] gu]wli Sovet ulduzu vw vwfat etmi] ]wxsin ]wkli vw ya

pe]wsi ilw ba`l\ simvollar [wkilmi] qwbirlwr meydana gwldi.

Maddi d^nyaya pwrwsti] kultu Sovet ideologiyas\na xas bir ]eydir. Kommunistlwr ruha

vw  =l^mdwn sonrak\ hwyata inanm\rd\lar. Bununla belw onlar iddia edirdilwr ki, “yax]\

kommunistlwr” =l^mdwn sonra belw adamlar\n xatirwsindw hwmi]wlik ya]ay\rlar. Sovet

d=vr^ndw wn mw]hur ]^arlardan biri belw idi: “Lenin hwmi]w sa`d\r! Lenin hwmi]w

bizimlwdir!” Leninin Moskvadak\ Movzoleyindw n^mayi]w qoyulmu] balzamlanm\]

cwswdi bol]eviklwrin axirwt d^nyas\na inanmayaraq =zlwrinin allahs\z dinlwrini

yaratmaq cwhdini g=stwrir. Lenin onlar\n allah\, Karl Marks\n “Kapital” \ isw Incili idi.

Yaln\z Lenin vw Stalinin deyil, Sovet Ittifaq\nda b^t^n vwtwnda]lar\n =l^mdwn sonra

yada sal\nmas\ m^mk^n idi. Hwr bir kwndli vw fwhlwyw d^nyas\n\ dwyi]mi] qohumlar\

^[^n abidw vw ya g=zwl mwzar d^zwltmwyw icazw verilirdi. Buna g=rw dw mwhz elw bu

d=vrdw Sofi Hwmid incwswnwt qalereyas\na [evrildi.

W

W



W

Wlllliiiiffffbb

b

baaaad


d

d

daaaan



n

n

n    IIIIssssttttiiiiffffaaaad



d

d

dwwww    H



H

H

Haaaallllllllaaaarrrr\\\\



Sofi Hwmid hwm[inin rwsmi siyaswtin xalq psixikas\na yeridilmwsindw meydana [\xan

gecikmw hallar\n\ wks etdirir. Mwswlwn, gwlin burada wlifban\n vw dilin i]lwnmwsi

mwswlwsini g=t^rwk. 20-ci wsrdw Azwrbaycanda wlifba rwsmi surwtdw d=rd dwfw

dwyi]dirilmi]dir: wrwb wlifbas\ndan lat\na (1929), kirilw (1939) vw sonra yenidwn

twkmillw]dirilmi] lat\n wlifbas\na ke[ilmi]dir (1991-ci ilin sonlar\). (AZER.com-da

axtar\n: “Wlifba vw dilin u`rad\`\ dwyi]ikliklwr”, AI 8.1, yaz, 2000).

Dil siyaswtinin hwyata ke[mwsi ^[^n [ox vaxt illwr twlwb olunur. Insanlar\n bu yeni

wlifban\ =yrwnmwsi vw bu wlifbada rahat yaz\b-oxuya bilmwsi ^[^n m^wyywn zamana

ehtiyac vard\r. Burada ya] amili b=y^k rol oynay\r, belw ki, ya]l\lar ^[^n k=hnw wlifba

hwyatlar\ boyu onlar\ qane etdiyi ^[^n onlar twzw wlifban\ qwbul etmwyw hwvwsli

deyillwr.



11

{ox vaxt qwbul edilmi] qanunun whali aras\nda praktiki cwhwtdwn fwaliyywt

g=stwrmwyw ba]lamas\ aras\nda whwmiyywli dwrwcwdw gecikmw olur. Mwswlwn,

Azwrbaycan m^stwqilliyini wldw etdikdwn sonra Azwrbaycan Parlamentinin qwbul etdiyi

ilk qanunvericilik aktlar\ndan biri yeni wlifban\n qwbul edilmwsi olmu]du.

Azwrbaycanl\lar Sovet d=vr^ndw mwcburi ]wkildw qwbul etdirilmi] kiril wlifbas\ndan

yaxa qurtarma`a vw 1920-ci ilin wvvwllwrindw qwbul edilmi] vw sonralar

twkmillw]dirilmi] lat\n wlifbas\na ke[mwyw [ox can at\rd\lar. Azwrbaycan Sovet

Ittifaq\ndan ayr\laraq =z m^stwqiilliyini 1991-ci il oktyabr\n 18-dw elan etsw dw,

Sovetin Ittifaq\n\n rwsmi surwtdw da`\lmas\ haqq\nda Bela Veja raz\l\`\ wslindw 1991-ci

il dekabr\n 8-dw imzaland\.

Bu m^qavilwdwn 2 hwftw sonra Azwrbaycan Parlamenti dekabr\n 25-dw rwsmi ]wkildw

yeni wlifba qwbul etdi. Bununla belw, hwqiqwtdw wlifba dwyi]ikliyi prosesi yava] getdi vw

kiril wlifbas\ 2001-ci il avqustun 1-dw prezident Heydwr Wliyev kiril wlifbas\n\n hwr

hans\ bir rwsmi swnwddw vw ya azwrbaycan dilindw istifadw olunan hwr hans\ bir

ma`azalar ^zwrindwki yaz\lar\n i]lwnmwsinin qeyri-qanuni oldu`u barwdw qwrar verdiyi

d=vrw qwdwr kiril wlifbas\ hwlw dw geni] ]wkildw istifadw olunurdu.

Yeni wlifban\n qwbul edilmwsi zaman\ meydana [\xan gecikmw hal\ qwbir da]lar\nda da

=z^n^ b^ruzw verirdi. Cwmiyywtin [ox hisswsi kiril wlifbas\ ilw yazma`\ daha rahat

hesab edirdilwr, baxmayaraq ki, onlar\n [oxu =zlwrini rus dilinin dominant oldu`u

Sovet Ittifaq\ ilw ba`lamaq istwyindw deyildilwr.

Fwrdiliyin g^cl^ oldu`u Sofi Hwmiddw wlifba dwyi]ikliyinin twsiri qwbir da]lar\nda [ox

ayd\n ]wkildw g=r^n^r. M^swlman  mwzarlar\nda m^wyywn ifadwlwrin eyniliyi vw

twkrarl\`\na bir meyl vard\r. Lakin wgwr ]wxs =z yax\n\n\n qwbri ^st^ndw

twkrarolunmaz, fwrdi ]wkildw yaz\ yazd\r\bsa onda son 20 il wrzindw wlifban\n tez-tez

dwyi]dirilmwsinin necw savads\zl\`a swbwb oldu`u [ox ayd\n ]wkildw hiss olunur. Qwbir

da]lar\n\n [oxunda s=zlwrdw [oxlu hwrf swhvi var vw azwrbaycan wdwbi dilinw uy`un

gwlmwywn ifadwlwrw rast gwlinir.

SS

S

Soo



o

offffiiii    H

H

H

Hwwwwm



m

m

miiiid



d

d

diiiin



n

n

n    G



G

G

Gwwwwllllwwwwccccwwwwkk



k

k    G


G

G

G==



=

=rrrr^


^

^

^n



n

n

n^



^

^

^]]]]^



^

^

^



Mwzarlarda do`um vw =l^m tarixlwri yaz\ld\`\ndan inancla ba`l\ x\rda n^anslarda ba]

verwn meyl vw dwyi]ikliklwri sezmwk art\q m^mk^nd^r. Mwswlwn, haz\rda Azwrbaycan

Sovet Ittifaq\ndan ayr\l\b =z m^stwqilliyini wldw etdikdwn vw din azadl\`\ m=vcud

olduqdan sonra Islam\n geni] n^fuz qazand\`\n\ g=r^r^k. Son 3-4 il wrzindw isw bu

daha [ox nwzwrw [arp\r.



12

Qwbir da]lar\nda Qurandan g=t^r^lm^] misralar\n say\ g^ndwn-g^nw artmaqdad\r.

Wlavw olaraq demwk olar ki, tarixin bu d=nwmindw da] yonanlar\n da] ^zwrindw [wtin

wrwb wlifbas\n\ yazmalar\ ilk dwfw wlinw qwlwm alan birinci sinif ]agirdinin yaz\s\na

bwnzwyir. {ox g^man ki, hwmin yaz\n\ i]lwywn nwqqa] bu wlifban\ bilmir vw ya ba]a

d^]m^r. Ayd\nd\r ki, bu ilmw vw n=qtwlwrin he[ biri heykwltwra] ^[^n bir mwna

da]\m\r. Wrwb dilindw olan yaz\lar [ox pis bwnzwtmw ^sulu ilw yaz\l\r vw nwticwdw

tekstlwrdw [oxlu swhvlwr meydana [\x\r.

Hwm[inin qwbir da]lar\nda hwyat\ vw ]wxsin tutdu`u pe]wni twrwnn^m edwn

simvollar\n say\ g^ndwn-g^nw azal\r. Wgwr bu meyl davam etsw, qwbir da]lar\ ^zwrindw

olan foto ]wkillwr vw hwtta Sovet d=vr^ndwn qalm\] ki[ik portret ]wkillwr dw [ox g^man

ki, yox olacaq. Bir daha qeyd edwk ki, bu Islam qaydalar\na [ox ciddi ]wkildw wmwl

olundu`u twqdirdw ba] verw bilwr. Gwlwcwkdw [ox g^man ki, fwrdilik vw ]wxsiyywti

twrwnn^m edwn wlamwtlwri g=stwrmwyw olan meyl azalacaq. Vwhdwt vw =l^mw

yana]man\n daha “d^zg^n twrzdw” ifadw etmwk meyllwr g^clwnwcwk.

Belwliklw [ox g^man ki, gwlwcwkdw Sofi Hwmiddw qwbir  da]lar\ ba]qa c^r ]wkil alacaq.

Cinsi, ]wxsiyywti, maraq vw pe]wni ifadw etmwk ^[^n nwq] edilmi] simvollar\n wvwzinw

[ox g^man ki, twsviri incwswnwt =z simmetrik vw geometrik dizayn\ ilw daha daha

twmtwraql\ olacaqd\r.

M

M



M

M^

^



^

^h

h



h

h^

^



^

^m

m



m

m    SSS


Su

u

u



uaaaallll

Sofi Hwmidlw ba`l\ hwr hans\ bir elmi twdqiqatdan vw ya analizdwn daha [ox whwmiyywt

kwsb edwn ziyarwt insan\ cavablardan daha [ox suallarla oradan aralanma`a mwcbur

edir. Sofi Hwmidi emosional cwhwtdwn twsirlwnmwdwn twrk etmwk qeyri-m^mk^nd^r.

Oradan ayr\larkwn =l^mdwn [ox hwyat haqq\nda fikirlw]mwyw ba]lay\rsan; insan\n

beyninw cavabdan [ox sual meydana gwlir.

Yekun olaraq onu demwk olar ki, Sofi Hwmid haz\rk\ vwziyywti ilw hwqiqwtwn dw

=l^m^n deyil, hwyat\n twntwnwsidir. G=zlwnilwnlwrin wksinw olaraq, bura ilhamland\r\c\

vw insan\n kefini qald\ran bir yerdir—hwyat\n twsdiqidir. Bu bizw belw bir sual

vermwyw vadar edir: Hwyat\m\ vw se[diyim hwyat yolunu wn yax]\ ifadw edw bilwn

simvollar hans\lard\r?

I][i heywtindwn G^lnar Aydwmirova, Aytwn Wliyeva vw Aydan Nwcwfova, Nigar

Abbaszadw vw R=vzwt Qas\mov mwqalwyw =z t=hfwlwrini vermi]lwr.



13

______


Veb direktor: Betti Bleyer

Ingilis dilindwn twrc^mw vw mwtnin y\`\lmas\: &lviyyw Mwmmwdova

Yoxlad\: Aytwn Wliyeva

Redaktw etdi vw veb ^[^n haz\rlad\: Aydan Nwcwfova



AZERI.org-a qoyuldu: Iyul 2005


Yüklə 71,14 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2023
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə