O‘lkamiz tarixini yoritishda yunon-rim mualliflari asarlarini o‘rni



Yüklə 91,89 Kb.
tarix11.03.2018
ölçüsü91,89 Kb.

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI

SAMARQAND VILOYAT XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNI MALAKASINI OSHIRISH INSTITUTI

O‘LKAMIZ TARIXINI YORITISHDA YUNON-RIM MUALLIFLARI ASARLARINI O‘RNI
(uslubiy ko`rsatma umumiy o`rta ta’lim maktablar o`qituvchilari uchun mo`ljallangan)

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI



SAMARQAND VILOYAT XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNI MALAKASINI OSHIRISH INSTITUTI

O‘LKAMIZ TARIXINI YORITISHDA YUNON-RIM MUALLIFLARI ASARLARINI O‘RNI

(uslubiy ko`rsatma umumiy o`rta ta’lim maktablar o`qituvchilari uchun mo`ljallangan)

Yu. Xoliqov O‘lkamiz tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari asarlarini o‘rni. Uslubiy ko`rsatma umumiy o`rta ta’lim maktablarining o`qituvchilari uchun mo`ljallangan. -Samarqand, 2016, 20 bet.

Mas’ul muharrir: D. Xudoyqulov - SamVXTXQTMOI

Taqrizchilar:

Sh.Negmatova - SamDU dotsenti
J. Oripov - SamVXTXQTMOI

Ushbu uslubiy ko`rsatmada yosh avlodga zamonaviy o’lkamiz tarixi xaqida ta’lim berish bilan birga ularni umuminsoniy va milliy qadriyatlar, yuksak umuminsoniy fazilatlar va tariximizga hurmat bilan qarash ruhida tarbiyalash hamda bu jarayonda tarix fanlarini o`qitishda interfaol usullar va ulardan foydalanishning samaradorligi to`g`risidagi fikrlar bildirilgan.



Mazkur uslubiy ko`rsatma institut Ilmiy kengashining 2016-yil ………..da bo`lib o`tgan yig`ilishida muhokama etilgan va ……… -sonli qarori bilan nashr etishga tavsiya berilgan.
K I R I S H

O‘lkamiz tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari asarlari va manbalarida o`zbek davlatchiligi shakllanishiga oid va qadimgi davrda o`zbek davlatchiligi haqidagi yunon-rim manbalari haqida ma’lumotlar keltirilgan. Dastlab eng qadimgi O`zbekistondagi siyosiy vaziyat, hukmronlik qilgan sulolalar, ular haqida manbalar to`g`risida qisqacha izoh keltirilgan. Bu davrda mavjud bo`lgan eng qadimgi qabilalar ittifoqi va ular negizida vujudga kelgan dsatlabki Qadimgi Xorazm va Baqtriya davlatlari, qo`shni xalqlarning (Eron-ahamoniylari va Aleksandr Makedonskiylar) bosqinchilik yurishlari haqida qisqacha to`xtalib o`tilgan. Keyin esa, asosiy mavzu eng qadimgi yunon-rim manbalari haqida ma’lumotlar keltirilgan.

Masalan, qadimgi yunon manbalaridan Gerodotning "Tarix”, Diodorning “Tarixiy kutubxona”, Strabonning “Geografiya”, Rim manbalaridan Pompey Trogning “Filipp tarixi”, Arrian Flaviyning "Iskandarning yurishlari”, Kvint Kursiy Rufning "Buyuk Iskandar tarixi" asarida yurtimiz tarixiga oid ma’lumotlarni uchratishimiz mumkin. Bundan tashqari, Efor (miloddan avvalgi taxminan 405-330-yillar), Klavdiy Ellian (taxminan milodning 170-235-yillari), aleksandriyalik Kliment (rnilodning II asri), Korneliy Tatsit (taxminan milodning 56-117-yillari), Ksenefont (taxminan miloddan avvalgi 430-355-yillar), Plutarx (milodning 46-127-yillari), Polien (milodning II asri) va boshqalarning asarlari ham ana shunday qimmatga egadir.

O`zbek davlatchiligi tarixi haqidagi yunon-rim manbalarida boshqa xitoy, hind, eron manbalarida uchramagan ma’lumotlar ko`plab uchraydi. Eng qadimgi davrdagi qabilalar, ularning turmush tarzi, davlatchilikka asos solganlari, ularga qo`shni xalqlarning o`zaro aloqalari haqida qimmatli ma’lumotlar uchraydi. Masalan, massaget qabilalarining dini, urf-odatlari, malikalari To`maris haqida va Kirninng ayol malikadan sharmandalarcha mag`lubiyatga uchragani haqida faqat Gerodot va Poliyen manbalaridagina uchraydi.



O‘LKAMIZ TARIXINI YORITISHDA YUNON-RIM MUALLIFLARI ASARLARINI O‘RNI.
O`zbek davlatchiligi tarixi haqida eng qadimgi manbalar “Avesto”,Eron (Behustun qoyatosh bitiklari, Suza saroyi devorlaridagi yozuvlar va hokazo), hind, Xitoy manbalari qatoriga O‘lkamiz tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari asarlari va manbalarini ham kiritishimiz mumkin. Ulardan Gerodot, Ksenofont, Ktesiy, Polibiy, Diador, Arrian, Strabon, Pliniy, Plutarx, Kursiy Ruf, Pompey Trog va boshqa yunonlik va rimlik mualliflar qoldirgan yozma guvohliklar miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmidan boshlab o`tgan bir necha asrlik davrga oid ko`plab ma’lumotlar uchraydi.

Yunon va Rim olimlarining tarix va geografiyaga oid asarlari ma'lum darajada musulmon, shu jumladan yurtimiz olimlari Al-Xorazmiy, Al-Farg`oniy, Beruniy va boshqalarning ijodiga asos bo`lib xizmat qildi.

Хоrazm tariхiga оid arхеоlоgik manbalardan kеyin qadimgi yunon-rim yozma manbalari alоhida o`rin egallaydi.

Yozma manbalar оrasida o`zining qadimiyligi jihatidan «Avestо» birinchi o`rinda turadi. Zоrоastrizm ,оtashparastlik) dinining muqaddas kitоbi (mil. avv. VI-IV asrlarda yozilgan) bo`lmish «Avestо» O`rta Оsiyo, Erоn, Afg`оnistоn va Хоrazmning qadimgi tariхini o`rganishda qimmatli manbaa hisоblanadi.

Qadimgi Yunоn va Rim tariхchilari, shuningdеk kеyingi davrlarda esa Vizantiya, Arman, Arab mualliflarining asarlarida ham Хоrazm haqida qimmatli ma’lumоtlarni uchratish mumkin.

Rim tariхchisi Kvint Kurtsiy Ruf (milоdning I asri) o`zining «Buyuk Alеksandrning tariхi» asarida Хоrazm pоdshоhi Fratafern haqida, uni massagеt va sak qabilalarining Alеksandr zulmiga qarshi milliy оzоdlik harakatiga qo`shil-ganligi haqida hikоya qiladi.

Gеrоdоt, Ktеsiy va bоshqalarning yozishicha massagеtlarda ayollar yuqоri mavqеni egallaganlar. Massagеt qabilalari haqida ayolga hurmat kuchli bo`lgan. Shu tufayli bo`lsa kеrak, Gеrоdоt asarlarida «Malika To`maris», Ktеsiy hikоyalarida esa «Malika Sparеtra» bоshchiligidagi ayollar qo`shinlari to`g`risida to`lqinlanib yozadilar. “To`maris” qissasining qisqacha mazmuni shundan ibоratki, To`maris milоddan avvalgi V1 asrda Massagеt xalqiga bоsh bo`lgan Хоrazmga tajоvuz qilgan Erоn shоhi Kirga qarshi mardоna kurash оlib bоrgan Malikadir. Bu ayol haqida qadimgi grеk tariхchisi Gеrоdоt o`zining «Tariх» kitоbida «Kirning massagеtlarga qarshi yurishi” dеgan sarlavha оstida hikоya qiladi.

Strabonning o`zbek davlatchiligi haqidagi ma’lumotlari qimmatli bo`lib, uning ta’kidlashicha massagеt va sak qabilalari ittifoqiga хоrazmiylar ham kirgan. Ahamоniylar davrida хоrazmiylarning yangi to`lqini Amudaryo etaklariga janubdan kеlgan dеgan fikrlar ham mavjud. Lеkin bu fikr hali arхео-lоgik jihatdan isbоtlangan emas.

Gеkatеy va Gеrоdоtlar хоrazmiylarni O`rta Оsiyo janubiy rayоnlari qabilalari bilan alоqalari to`g`risida ma’lumоtlar beradilar. Gеkatеy ko`rsatishicha, milоddan avvalgi VI asrda хоrazmiylar parfyanlardan sharqda yashaganlar. Strabоn Хоrazmiylarni etnik jihatdan “sak va massagetlar”ga mansubligini ko`rsatadi.

O`zbekiston hududi ham Eron, Hindiston, Mesopotamiya, Yunoniston, Rim, Misr va Xitoy singari mamlakatlar kabi ilk madaniyat o`choqlaridan hisoblanadi. Lekin, uning qadimiy madaniyati haqida ma'lumotlar juda kam saqlanib qolgan. Biz yurtimizning faqat miloddan avvalgi VI asrlardan keyingi ijtimoiy-siyosiy hayoti haqida ma'lum darajada yozma ma'lumotlarga egamiz.

Eron, Hindiston va ayniqsa, qadimgi Yunoniston va Rim manbalarida saqlangan ma'lumotlarga qaraganda qadim zamonlarda hozirgi O`zbekiston hududida istiqomat qilgan sak, massaget va boshqa qabilalar urug`chilik tuzumini boshdan kechirganlar, chorvachilik, qisman dehqonchilik hamda hunarmandchilik bilan shug`ullanganlar. Bu davrning o`ziga xos xususiyatlaridan biri shuki, miloddan avvalgi VII asrda yurtimiz hududida, masalan Balx va Xorazmda otashparastlik — zardushtiylik dini paydo bo`ldi va keng tarqaldi.

Ahamoniylar va ularning mahalliy noiblari baribir aholini to`la itoatda tutib tura olmadilar. Xalqimizning chet el bosqinchilariga qarshi kurashi kuchaydi. Natijada miloddan avvalgi VI asr o`rtalariga kelib Xorazm mustaqillikni qo`lga kiritib oldi. Sak va massagetlar ham o`z ozodligi uchun tinmay kurash olib bordilar. Eron huktmdorlari bilan yurtimiz xalqlari o`rtasida uzluksiz davom etgan urushlar Ahamoniylar davlatini kuchsizlantirdi va Eronning Iskandar Zulqarnayn (miloddan avvalgi 336-323-yy.) tarafidan bosib olinishini birmuncha osonlashtirdi.

Iskandar Zulqarnaynning yurishlari (miloddan avvalgi 334-324-yy.) yurtimiz ijtimoiy-siyosiy taraqqiyotiga ta'sir ko`rsatdi: katta yer egalari bo`lmish mahalliy aslzodalarning mavqei yanada mustahkamlandi.

Ma'lumki, Iskandar Zulqarnayn vafotidan (miloddan avvalgi 323-yil 13-iyun) ma'lum vaqt (taxminan 75 yil) o`tgach, uning ulkan saltanati mayda-mayda davlatlarga bo`linib ketdi.

Miloddan avvalgi taxminan 250-yili Buyuk Makedoniya saltanatining Baqtriyadagi noibi Diodot mustaqillik e'lon qildi va Yunon-Baqtriya davlatiga asos soldi. Bu davlat tarkibiga Sirdaryo bilan Ind daryosi yuqori oqimlarigacha bo`lgan yerlar va xalqlar qarar edi.

Taxminan o`sha vaqtlarda Yunon-Baqtriya davlati ham o`z chegaralarini birmuncha kengaytirib oldi. Evtidern, Demetriy va Evkradit zamonida So`g`diyona, Baqtriya, Araxosiya (hozirgi Afg`onistonning g`arbiy qismini o`z ichiga olgan hudud) va Ariya (hozirgi Afg`onistonning markaziy qismi), boshqacha so`z bilan aytganda hozirgi O`zbekiston, Tojikiston, Eronning sharqiy qismi hamda Afg`onistonning katta qismi Yunon-Baqtriya davlati tarkibiga kirar edi.

Yunon-Baqtriya davlatining ichki ahvoli u qadar mustahkam emas edi. Mahalliy xalq bilan yunon-makedoniyalik hokimlar o`rtasidagi ziddiyat tobora chuqurlashib bordi, chet el bosqinchilariga qarshi qo`zg`olonlar kuchaydi. Xalq harakati, ayniqsa, So`g`diyonada keskin tus oldi. Natijada miloddan avvalgi II asr oxirlari va I asr boshlarida So`g`diyona mustaqillikni qo`lga kiritishga muvaffaq bo`ldi. Yunon-Baqtriya imperiyasining boshqa o`lkalarida ham mustaqillik uchun kurash kuchaydi.

Tariximizning keyingi davrlarida, Yunon-Baqtriya davlati o`rnida yuechjilar (toxarlar) davlati tashkil topganligi haqida yunon va rim olimlarining tarix va geografiyaga oid asarlarida ham qimmatli ma’lumotlar keltiriladi. Bu davlat tarixda Kushonlar davlati nomi bilan mashhurdir. Kushonlar davlatiga hozirgi O`zbekistonning katta qismi, Afg`oniston, Shimoliy Hindiston va Pokistonning shimoli-g`arbiy qismi qaragan bo`lib, ayniqsa Kanishka va uning taxt vorisi Xuvishka hukmronlik qilgan yillari kuchaydi. Lekin, milodning II asri o`rtalarida bu davlatning ham inqirozi boshlandi va IV asrga kelib mayda davlatlarga bo`linib ketdi.

Miloddan avvalgi II—I asrlarda Farg`onada ham mustaqil davlat bo`lgan. Xitoy manbalarida keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, Farg`onada hunarmandchilik, ayniqsa dehqonchilik rivoj topgan qadimiy mamlakat bo`lib, uning 70 ga yaqin katta-kichik shaharlari Kuba-Quva, Gaushan-O`zgan, Ershi - Marhamat, Go`y-Shan - Koson va boshqalar bo`lgan. Mahalliy xalq dehqonchilik va bog`dorchilik bilan shug`ullangan, arpa, bug`doy, sholi, beda, uzum, anor, poliz ekinlari va boshqalarni yetishtirgan.

O`zbekistonning antik davrdagi tarixini o`rganishda qadimgi Yunoniston va Rim tarixchilari hamda geograf olimlarning asarlari muhim manbaa bo`lib xizmat qiladi. Quyida ulardan ayrimlari haqida ma'lumotlami keltiramiz.

Geradot (miloddan avvalgi 490-480-yillar o`rtasi-425-y.) - yirik qomusiy olim, tarix fanining "ota"si, asli Kichik Osiyoning Galikarnas shahridan, 455—447-yillari Yevropa, Osiyo va Misr bo`ylab sayohat qilgan.

Geradot Ellada va Sharq mamlakatlari (Liviya, Misr, Ossuriya, Vavilon, Eron va Skifiya)ning qadim zamonlardan to miloddan avvalgi 479-yilgacha bo`lgan ijtimoiy-siyosiy hayotidan hikoya qiluvchi 9 kitobdan iborat "Tarix" nomli asari bilan shuhrat topgan. Bu asar umumiy tarix yo`nalishida yozilgan birinchi kitob hisoblanadi. Shu tufayli ham Gerodot, Sitseronning (miloddan avvalgi 106-43-yy.) so`zlari bilan aytganda, tarix fanining "ota"si hisoblanadi.

Geradot, garchi o`zi bayon etayotgan voqealar ustida chuqur mulohaza yuritmasa ham, ularni to`g`ri bayon etishi, o`zga xalqlar va mamlakatlar tarixiga hurmat nuqtayi nazaridan qarashi bilan ba’zi tarixchilardan ajralib turadi.

Geradotning asarida O`zbekistonning qadimiy xalqlari bo`lmish agrippiylar, issedonlar, massagetlar, daylar va saklar haqida, ularning turmushi, urf-odatlari hamda qo`shni mamlakatlar bilan aloqalari haqida qimmatli ma’lumotlarni uchratamiz.

Gerodotning tarixiy an’analarini davom ettirgan yunon tarixshunosi Ktesiy Kichik Osiyodagi Knid shahridan bo`lgan. U miloddan avvalgi 414 yildan boshlab, ahamoniylar podshosi Artakserks II saroyida tabib vazifasini bajargan. Podsho saroyida u Sharq chegaralarida joylashgan uzoq shaharlar, davlatlar va xalqlar haqida ko`p hikoyalar eshitgan. Erondan yurtiga qaytganidan keyin Ktesiy qadimgi forslar tarixini yoritishni rejalashtirgan. Ammo to`plangan ma’lumotlar aynan forslardan tashqari keng tarix tasavvuriga asos solgan.

Ktesiy keltirgan ma’lumotiga ko`ra eron podshosi Kir miloddan avvalgi VI asrda saklar podshosi Amorg`ning xotini Sparetra bilan jang qilgan. Kir shu jangda halok bo`lgan, uning o`limini To`maris bilan jangiga aloqasi yo`q deb aytib o`tgan. Bular Gerodot keltirgan ma’lumotlarga butunlay qarama-qarshi.

Bundan tashqari Ktesiy Baqtriya davlati haqida ham yozib qoldirgan. U ossuriyalik podshoh Nin Belidning Baqtriyaga harbiy yurishi haqida so`zlab, Nin baqtriyalik ayol Semiramidaga uylanganini aytadi. Semiramida miloddan avvalgi IX-VIII asr boshlarida Ossuriya malikasi bo`lgan. Ninning Baqtriyaga qarshi yurishida Semiramida ham qatnashgan va ular Baqtriya podshosi Aksiart bilan obdon urushganlar. Xullas, Baqtriya davlatida hukmronlik qilgan sulolalar haqida haqiqatdan ko`ra afsonalar ko`proq uchraydi.

Qadimgi yunon tarixchilaridan Gekatey Milet shahridan bo`lib, (miloddan avvalgi VI-V asrlar)olimlarning fikriga ko`ra birinchi bo`lib ahamoniylar o`lkalarining ro`yhatini keltirgan va qadimgi Sharq xalqlari haqida xabar qilgan. Ular orasida O`rta Osiyo xalqlari haqida ma’lumotlar ham bor.

Diodor (miloddan avvalgi 90—21-yillar) yirik tarixchi olim, asli Sitsiliyaga qarashli Argiriya shahridan. U "Tarixiy kutubxona" nomli 40 kitobdan iborat asar yozib qoldirgan. Umumiy tarix yo`nalishida yozilgan bu asar, asosan Yunoniston va Rimning qadim zamonlaridan to milodning I asr o`rtalarigacha bo`lgan tarixini o`z ichiga oladi. Unda Sharq xalqlari, shuningdek, O`zbekistonning qadimiy xalqlari skif, sak, massaget, baqtriyaliklar, yurtimizning Eron bilan bo`lgan munosabatlari haqida qimmatli ma'lumotlar bor.

Diodorning mazkur asari ko`p jihatlari bilan ko`chirma-kompilyatsiya hisoblanadi. Muallif Efor, Polibiy asarlaridan keng foydalangan. Bundan tashqari, ko`p hollarda bayon etilayotgan voqealar uzviy bog`lanmay qolgan. Shunga qaramay, bu asar dalillarga boy va katta ilmiy ahamiyatga egadir.

Diodorning asari to`la holda bizning zamonamizgacha yetib kelmagan. Uning faqat 15 kitobi - qadimgi Sharq xalqlarining tarixi va afsonalari haqida hikoya qiluvchi 1-5-kitoblari, Yunoniston hamda Rimning Yunon-Eron urushlari (miloddan avvalgi 500-449)da to miloddan avvalgi 301-yilgacha bo`lgan tarixini o`z ichiga olgan 11-20-kitoblarigina saqlangan, xolos.

Polibiyning "Umumiy tarixi" daliliy ma’lumotlarga boyligi, voqealarning nisbatan xolisona yoritilishi bilan alohida ahamiyatga egadir.

Unda Oks—Amudaryo va Yaksart — Sirdaryo haqida, Antiox 1 ning Baqtriya podshohi Eftidemga qarshi harbiy yurishi haqida muhim ma’lumotlar bor.

Uning yozishicha sak podsholari Saksafar (Xorazm hukmdori), Amorg`(saklar podshosi), To`maris (massagetlar malikasi), Doroga (Dorush)qarshi kurash rejasini tuzib turganlarida , ular huzuriga Shiroq ismli otboqar keladi va agar oilasi va tirikchiligidan xabar olib turishga va’da berilsa, yakka o`zi dushman xavfini qaytarishga urinib ko`rajagini aytadi. Podshohlar taklifini qabul qilib, qasam ichadilar. Shiroq afsonasi haqida biz faqat Poliyenning ma’lumoti orqaligina bilishimiz mumkin.

Strabon (miloddan avvalgi 63 - milodning 23) qadimgi Yunonistonning atoqli geograf olimlaridan, asli amosiyalik (Pont podshohlarining qarorgohlaridan), nufuzli va badavlat oiladan chiqqan, mashhur yunon faylasufi Aristotelning (miloddan avvalgi 384-322) shogirdi, qariyb 80 yil umr ko`rgan.

Strabonni dunyoga tanitgan uning 17 kitobdan iborat "Geografiya" nomli asarida Osiyo mamlakatlariga katta o`rin berilgan. Strabon Polibiyning "Umumiy tarix"ini davom ettirib, unga miloddan avvalgi 146—31-yillar orasida bo`lib o`tgan voqealarni qo`shgan. Afsuski, bu muhim asar bizning zamonimizgacha yetib kelmagan, lekin uning ayrim qismlari, xususan O`zbekiston tarixidan xabar beruvchi ayrim parchalar olimning "Geografiya" nomli asariga kirib qolib saqlangan.

Strabonning "Geografiya"sida Girkaniya, Parfiya, Baqtriya va Marg`iyonaning tabiiy holati, shaharlari, qisman ularga borish yo`llari, Oxa (Harrirud), Oks va Yaksart daryolari haqida, O`zbekistonning qadimiy xalqlari - sak, massaget, day, atasiya, toharlar hamda xorazmliklar va ularning kelib chiqishi, bu xalqlarning turmushi, urf-odati va e'tiqodi, shuningdek Parfiya va Baqtriyaning miloddan avvalgi III asrning birinchi choragidagi ichki ahvoli va o`zaro munosabatlari haqida muhim va qimmatli ma'lumotlar mavjud.

Pompey Trog ( milodgacha 1-milodning I asrlari o`rtasida yashab o`tgan) - "Filipp tarixi" asari bilan mashhur bo`lgan Rim tarixchisi. 44 kitobdan iborat bu asar afsonaviy Ossuariya podshohlari zamonidan to Rim imperatori Avgust (miloddin avvalgi 63 — milodning 14-yili) davrigacha dunyoda bo`lib o`tgan voqealarni bayon qiladi, lekin asosiy e'tibor Yunonistonning makedoniyalik Filipp II (miloddan avvalgi 359— 336) va Iskandar Zulqarnayn davridagi ijtimoiy-siyosiy tarixini bayon etishga qaratilgan.

Mazkur asarning qimmati shundaki, u bir talay noma'lum kitoblarga suyanib yozilgan, Rim, Yunoniston kabi yirik davlatlarning paydo bo`lishi va tarixini keng yoritib bergan. Muhimi shundaki, muallif bunday davlatlarning oxir-oqibatda inqirozga uchrashini aytadi. Pompey Trog tarixni harakatga keltiruvchi kuch urf-odat va taqdir deb hisoblagan.

"Filipp tarixi"da skiflar, Baqtriya, Iskandar Zulqarnayn davrida Baqtriya va Sog`dda qurilgan shahar va katta imoratlar, Iskandar Zulqarnayn vafotidan keyin yuz bergan voqealar, parfiyaliklarning kelib chiqishi, ularning urf-odatlari, Parfiya podsholigining tashkil topishi, Baqtriya, Parfiya va Midiyaning o`zaro munosabatlariga oid muhim ma'lumotlar mavjud. Bu ma’lumotlar juda qimmatli hisoblanadi.

Arrian Flaviy (taxminan 95—175) — yirik yunon yozuvchisi, tarixchisi va geograf olimi, asli Kichik Osiyoning Nikomadiya shahridan. U "Iskandar haqida", "Parfiyaliklar haqida", "Hindiston" va 7 jildlik "lskandarning yurishlari" nomli kitoblar muallifidir.

O`zbekiston va Eronning qadimiy tarixini o`rganishda Arrianning "Iskandarning yurishlari" nomli asari muhim ahamiyat kasb etadi. Unda fotihning O`zbekiston, Eron hududlari va boshqa mamlakatlarga istilochilik yurishlari tarixi batafsil bayon qilingan.

Faqat Arriangina Xorazmning hukmdori Farasman va uning mohir diplomatligi sabab, Xorazmning mustaqilligi saqlab qolinganligini yozib qoldirgan. Arrianning guvohlik berishicha miloddan avvalgi 329-yili Aleksandr Samarqandda turganida Farasman (Xorazm hukmdori) tashrif buyuradi. Xorazm hukmdori bu uchrashuv chog`ida Aleksandrga harbiy ittifoq tuzib, Qora dengiz tomon yurishni taklif qiladi. So`g`dlik Spitamen qo`zg`olonini bostirish bilan band bo`lgan Aleksandr Farsmanga tashakkur aytib, u bilan do`stlik ittifoqini tuzadi. Shu bilan birga hozir Qora dengizga hujum qilish vaqti emas, deydi. Aleksandr ishonchini oqlagan Farasman yunonliklarning keyingi harbiy rejasi Hind zaminiga yurish ekanligini ham aniqlab oladi.

Asar panegrizm — maddohlik ruhida yozilgan. Muallif Iskandar Zulqarnayn va uning faoliyatini ko`klarga ko`tarib ulug`laydi. U ko`p qo`lyozma manbalar va rasmiy hujjatlar asosida yozilgan bo`lib, mavzu bo`yicha muhim va asosiy manbalardan hisoblanadi.Iskandarning Spitamendan mag`lubiyatga uchragani haqida ham yozgan.

Arrian Flaviyning "Iskandarning yurishlari" asari nemis (Myuller Leyptsig, 1886) hamda rus (Korenkov, Toshkent, 1912 va M.E.Seigeenko M.-L., 1962) tillarida nashr etilgan.

Ptolomey Klavdiy (taxminan 90—160) - mashhur qomusiy olim, Aleksandriyada yashab ijod qilgan. U astronomiya, geometriya, fizika (optika, mexanika) hamda geografiyaga oid asarlar yozib qoldirgan.

Jahonga mashhur "Almagest" — "Al-majastiy" (18 kitobdan iborat, astronomiya va trigonometriya ilmlarini o`z ichiga oladi), "Optika" (5 kitobdan iborat), "Germanlar haqida tushuncha" (3 kitobdan iborat) va, nihoyat, "Geografiya" shular jumlasidandir. Lekin, olimga shuhrat keltirgan asarlari "Almagest" va "Geografiya"dir.

"Geografiya"ning (8 kitobdan iborat) birinchi kitobi, aniqrog`i uning 24-bobi jahon mamlakatlarini tavsiflashga bag`ishlangan va katta ilmiy qiymatga ega. Shunisi muhimki, asarda shahar, mamlakatlar va ularning koordinatalari keltirilgan va unga 27ta xarita ilova qilingan.

Ptolomeyning "Geografiya"sida Girkaniya, Marg`iyona, Baqtriya, So`g`diyona hamda skiflar mamlakatining geografik holati, Baqtriya va So`g`diyonaning mashhur shaharlari, shuningdek o`sha mamlakatlar va ular bilan tutash o`lkalar va ularning aholisi haqida asl va qimmatli ma'lumotlar keltirilgan.

Kvint Kurtsiy Ruf (milodning I asri) — mashhur Rim tarixchisi, Iskandar Zulqaynarning Eron, Turon va boshqa mamlakatlarga qilgan harbiy yurishlari haqida 10 kitobdan iborat "Buyuk Iskandar tarixi" nomli asar yozib qoldirgan. Muallif Ptolomey Lag va Iskandar Zulqarnaynning safdoshlari Onesikrit va Kallisfenning xotira va asarlaridan keng foydalangan

Kvint Kurtsiy Rufning asarida O`zbekiston hududining Iskandar Zulqarnayn qo`shinlari tomonidan istilo qilinishi, xalqlarning chet el bosqinchilariga qarshi kurashi, xususan, Spitamen boshliq qo`zg`olon keng yoritib berilgan.

Kvint Kursiy Rufning guvohlik berishicha, Iskandar miloddan avvalgi 329-yilda Oks daryosidan kechib o`tayotganda askarlarga somon to`ldirilgan meshlarni tarqatishga qaror qiladi. Ular meshlar ustida daryodan suzib o`ta boshlaydilar.daryodan birinchi bo`lib kechib o`tganlar qo`riqchilar xizmatini bajarib, boshqalarni kutib oladilar. Shu tariqa askarlar oltinchi kuni daryoning narigi qirg`og`iga o`tib olishga muvaffaq bo`ladilar.

Kursiy Ruf miloddan avvalgi 327-yilda O`rta Osiyoni to`liq bosib olgach, mahalliy aholi vakillaridan viloyatlarga hokimlar tayinlagani haqida shunday deydi: “Iskandar baqtriylar viloyatini Artaboz idorasiga topshirib, bu joydagi qo`riqchilar qo`shini bilan birga ot-arava yuklarini qoldiradi. O`zi esa harakatdagi qo`shinlarga yo`lboshchi bo`lib, So`g`diyona sahrosiga yo`l oladi”, deya xabar beradi.

Bundan tashqari Arrian mahalliy aholining Iskandarning harbiy harakatlariga bildirilgan munosabatlari haqida bunday yozadi: “Tanais (Sirdaryo) ortidagi skiflar (saklar)davlatining podshosi makedonlar tomonidan daryo bo`yida solingan shaharni qullik bo`yinturug`i bo`lishini sezib, uni vayron qilish va makedonlarni daryo qirg`og`idan uzoq masofaga quvib chiqarish uchun katta bir otliq qo`shinga yo`lboshchi tayinlab, o`z akasini yuboradi”.

Gay Pliniy Sekund (24—79) - rimlik mashhur yozuvchi, tarixshunos olim va davlat arbobi, 79-yili mashhur Vezuviy vulqonining otilib chiqishi natijasida yuz bergan umumxalq fojiasi vaqtida halok bo`lgan.

Gay Pliniy Sekund — sermahsul olim, 20 kitobdan iborat "Germanlarning urushlari", ikki jilddan iborat "Pomponiy Sekundning hayoti" va 37 kitobdan iborat "Oddiy tarix" nomli asarlar yozib qoldirgani ma'lum.

Pliniyning germanlar tarafidan Reyn va Dunay bo`ylari mamlakatlarining bosib olinishi tarixidan bahs yurituvchi "Germanlarning urushlari" nomli asari bizning davrimizgacha yetib kelmagan, lekin u Korneliy Tatsitning (taxminan 56—117) "Solnomalar" (imperator Oktavian Avgust vafotidan (milodning 14-yili) Neronning halok bo`lishigacha (milodning 68-yili) bo`lib o`tgan voqealarni o`z ichiga oladi) hamda "Germaniya" (unda german va boshqa qabilalarning tarixi bayon etilgan) nomli asarlari uchun birinchi manbaa bo`lgan.

"Pomponiyning hayoti"da Pliniy sobiq boshlig`i Pomponiy Sekundning hayoti va faoliyati haqida hikoya qiladi. Bu asar ham bizning zamonamizgacha yetib kelmagan.

"Oddiy tarix" Gay Pliniy Sekundning shoh asari hisoblanadi va unda antik dunyo tarixi, iqtisodiy ahvoli hamda madaniyati bayon etilgan. Unda muallifning o`z manbalariga jiddiy va tanqidiy munosabatda bo`lmaganligi, ayrim dalil va voqealarni buzib ko`rsatilganligi sezilib turadi. Bu kitob antik dunyo tarixi bo`yicha keng ma'lumot beruvchi qomusiy asar sifatida e'tiborga sazovordir.

"Oddiy tarix"da O`zbekistonning ham qadimiy tarixi, unda yashagan xalqlar, masalan, skiflar, Oks — Amudaryo, Yaksart — Sirdaryo va skifcha joy nomlari, tabiiy boyliklari, Antioxiya shaharlarining barpo etilishi haqida qimmatli ma'lumotlar bor.

Shunday qilib, qadimgi dunyo yunon-rim ilk yozma manbalari qadimgi Sharq va dunyo tarixida birinchi bo`lib o`lkamizdagi elatlarning, alohida joylar, tog`lar, daryolar va ko`llarning, afsonaviy qahramonlar va podsholarning nomlarini, aholining turmushi, dini, madaniyati, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tuzumi to`g`risidagi ma’lumotlarni o`z ichiga oladi.

X U L O S A

Xulosa o`rnida shuni aytish mumkinki, O`zbekistonning eng qadimgi davri davlatchiligi tarixi haqida yunon-rim manbalari va boshqa manbalar anchagina va ularni o`rganish ishlari haligacha davom etib kelmoqda. Bularga eng qadimgi yunon tarixchilaridan Gerodotniong “Tarix” asarini, Diodorning “Tarixiy kutubxona”, Polibiyning “Umumiy tarix”, Strabonning “Geografiya”, Arrian Flaviyning “Iskandarning yurishlari”, “Parfiyaliklar haqida”, “Hindiston”, Ptolomey Klavdiyning “Al-Magest”va “Geografiya”asarlarini muhim manba sifatida o`rganishimiz mumkin. Rim tarixchilaridan esa, Pompey Trogning “Filipp tarixi”, Kvint Kursiy Rufning “Buyuk Iskandar tarixi”, Gay Pliniy Sekundning “Germanlarning urushlari”, “Pomponiy Sekundning hayoti”, “Oddiy tarix”asarlari ham qimmatlidir.

Yunon-rim manbalarining o`ziga xos hususiyati shundaki, bu asarlar ko`pincha afsona va rivoyatlarga, oddiy mahalliy xalqlarning gaplariga asoslanib yozilgan. Shunga qaramasdan, afsonalarda ham birmuncha bo`lsa-da haqiqat yashiringan bo`ladi. Bundan tashqari ular ko`pincha harbiy bosqinchilar bilan birga kelgan askarlar va saroy tarixchilarining ko`rgan-bilgan voqealari tasvirlangan. Mahalliy xalq ularni dushman sifatida ko`rib, ko`pincha yolg`on-yashiq gapirganlar. Bundan tashqari til tushunmasliklari ham ba’zi noqulayliklarni keltirib chiqargan. Natijada, ko`p shahar va shaxslarning nomlari noto`g`ri yozilgan. Bu esa ularning bugungi kundagi nomlarini aniqlashda ba’zi bir noqulayliklarni yuzaga keltiradi. Aniq va to`g`ri ma’lumotlarni faqat, chuqur bilimga ega bo`lgan holda, tarixiy asarlarni taqqoslab to`g`ri xulosaga kelish orqali olishimiz mumkin.

Xullas manbalarni o`rgangan sayin mamlakatimizning eng qadimgi davri tarixi haqida to`liqroq ma’lumotlarga ega bo`lishimiz mumkin. Ularda mubolag`alar ko`p bo`lsa-da, manbalarni bir-biriga taqqoslash orqali nisbatan aniqroq bo`lgan xulosalarga kelishimiz mumkin.




FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR


  1. Karimov I. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-jild. - Toshkent: O`zbekiston, 1996.

  2. Karimov I.A. Biz tanlagan yo`l - demokratik taraqqiyot, ma'rifiy dunyo bilan hamkorlik yo`li. 11-jild. -T.: O`zbekiston. 2003.

  3. Yo`ldoshev R. Qadimgi turkiy til(ma’ruzalar matni), Urganch-2007y.

  4. G`aniyeva S., Sodiqov Q. Yozuv tarixi va kitobat san'ati. - T.: 2006.

  5. Qayumov A., Ishoqov M., Otaxo`jayev A., Sodiqov Q. Qadimgi yozma yodgorliklar. -T.: Yozuvchi. 2000.

  6. Is'hoqov M., Rahmonov N., Sodiqov Q., To`xliev B. O`lmas obidalar (O`zbekiston xalqlarining qadimgi yozma yodgorliklari bo`yicha tadqiqotlar). - T.: 1989.

  7. Abdurahmonov G, Rustamov A. Qadimgi turkiy til, Toshkent, 1982.

  8. Sodiqov Q. Qadimgi turkiy yozuvlar, Toshkent, 1995.

  9. Rahmonov N., Matboboyev B. O`zbekistonning ko`hna turkiy-run yozuvlari, "Fan", Toshkent, 2006.

  10. Ahmedov B.A. O`zbekiston tarixi manbalari. - Toshkent: O`qituvchi, 2001.

  11. O`zbekiston tarixi. R.X.Murtazayeva tahriri ostida. - Toshkent, 2003.

  12. Sa'dullayev A.S. Qadimgi O`zbekiston tarixi manbalardan. - Toshkent, 1996.

  13. Saidqulov T.S. O`rta Osiyo xalqlari tarixining tarixnavisligidan lavhalar. - Toshkent: O`qituvchi, 1993.


M U N D A R I J A

Kirish ............................................................................................................ 5

O‘lkamiz tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari asarlarini o‘rni .……….............................................................................................................. 6

Xulosa............................................................................................................ 17



Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati .............................................................. 18

XOLIQOV YUNUS ORTIQOVICH

O‘LKAMIZ TARIXINI YORITISHDA YUNON-RIM MUALLIFLARI ASARLARINI O‘RNI

Terishga berildi:____________

Bosishga ruxsat etildi:__________

Ofset bosma qog`ozi. Qog`oz bichimi 60x80 1/16

«Times» garniturasi. Ofset bosma usuli.

1 bosma taboq.

Adadi: 20 nusxa.

Buyurtma №_____

Samarqand viloyati xalq ta’limi

xodimlarini qayta tayyorlash va ularning

malakasini oshirish instituti bosmaxonasida chop etildi.

Samarqand shahar, Boysunqur ko`chasi 3-uy.







Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə