Ona tilining vokalizmi va konsonantizmi



Yüklə 38,7 Kb.
səhifə1/9
tarix05.01.2023
ölçüsü38,7 Kb.
#98228
  1   2   3   4   5   6   7   8   9
Ona tilining vokalizmi va konsonantizmi
Adabiyotshunoslik1, TAFAKKUR OPERATSIYALARI, KURASHCHILAR TRENIROVKASIDA PULSOMETRIYA USLUBINI O`TKAZISH., Gipnozning tabiati, FALSAFADA SUBSTANSIYA VA MATERIYA TUSHUNCHALARI, Universal ariza new IPOTEKA банк, II-test, rezume 2

4- MA’RUZA
ONA TILINING VOKALIZMI VA KONSONANTIZMI
REJA:

  1. Nutq tovushlarining tasnifi

  2. Unli tovushlar va ularning tasnifi haqida ma'lumot.

  3. Undosh tovushlar va ularning xususiyatlari.

  4. Hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra undosh tovushlar tasnifi.

  5. Hosil bo‘lish usuliga ko‘ra undosh tovushlar tasnifi.

  6. Ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra undosh tovushlar tasnifi.

Fonemalarning turlari
Fonemalar quyidagi xususiyatlariga ko`ra ikkita guruhga bo`linadi:



Unli fonemalar

Undosh fonemalar

1.

Unli fonemalar hosil bo‘lishida o‘pkadan chiqayotgan havo og‘iz bo‘shlig‘ida hеch qanday to‘siqqa uchramasdan o‘tadi.



Undosh fonemalarni hosil qilishda o‘pkadan chiqayotgan havo og‘iz bo‘shlig‘ida turli to‘siqlarga uchraydi va buning natijasida shovqin hosil bo‘ladi.

2.

Unli­larni cho‘zib talaffuz qilish mumkin.



Undoshlarni cho‘zib talaffuz qilib bo‘lmaydi

3.

Unlilar talaffuzida un paychalari albatta titraydi.

Undoshlar talaffuzida un paychalari titrashi ham (jarangli va sonorlarda), titramasligi ham (jarangsizlarda) mumkin.

4.

Unlilar bo‘g in hosil qilib biladi: a-ka, o-i-la, mu-do-fa-a.



Undoshlar bo‘g‘in hosil qilib bilmaydi, ular bo`g`in tarkibida kelishi mumkin.



Og`iz va bo`g`iz bo`shlig`ida hech qanday to`siqqa uchramay hosil bo`ladigan, tarkibi ovozdan iborat (shovqin deyarli ishtirok etmaydigan) tovushlar. Har bir til o`ziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi vokalizm deyiladi. Unli tovushlar soni turli tillarda turlichadir. Masalan, hozirgi o`zbek adabiy tilida unli tovushlar 6 ta bo`lsa, boshqa turkiy tillarda 8 ta, 10 ta va undan ham ortiqdir. Bu miqdor rus tilida 5 tani, fransuz tilida 18 tani tashkil etadi. Unli tovushlar bir necha jihatdan tasnif qilinadi. Bu tasniflarni o`zbek tilidagi 6 ta unli fonema (i, e, a, o, u, o`) misolida ko`rib chiqish mumkin. Unlilar dastlab tilning harakati va labning holati (ishtiroki) nuqtai nazaridan turlarga ajratiladi. Tilning harakatida 2 ta hodisa farqlanadi: tilning yotiq (yonlama) harakati; tilning tik (vertikal) harakati. Tilning yotiq harakatida hosil bo`lish o`rniga ko`ra unlilar 2 turga bo`linadi; tiloldi (yoki old qator) unlilari – i, e, a hamda tilorqa (yoki orqa qator) unlilari – o, u, o`. tilning tik harakatiga ko`ra unli tovushlar 3 turga bo`linadi: yuqori ko`tarilish unlilari (i,u), o`rta ko`tarilish unlilari (e,o`), quyi ko`tarilish unlilari (a, o).
Labning holati (ishtiroki)ga ko`ra unlilar 2 ga bo`linadi: lablangan unlilar (u, o`), va lablanmagan unlilar (i, e, a, o). Lablangan unlilar talaffuz qilingan vaqtda lablar faol ishtirok etadi: lab oldinga chiqadi, dumaloq shakl oladi. Lablanmagan unlilar talaffuzida lablar ishtirok etmaydi.

Yüklə 38,7 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2023
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə