Orfoepiya vikipediya, ochiq ensiklopediya Orfoepiya



Yüklə 28,06 Kb.
tarix27.10.2017
ölçüsü28,06 Kb.

ORFOEPİYA

Orfoepiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Orfoepiya (orto... yun. epos — nutq, talaffuz) —1) tilshunoslikning adabiy talaffuz meʼyorlarini oʻrganuvchi boʻlimi; 2) muayyan milliy tilning talaffuz meʼyorlariga mos holda bir xil talaffuzni taʼmin-lovchi qoidalar tizimi va ularga rioya qilish. Ogʻzaki nutq talaffuzining bir xilligi, imlo (orfografiya) kabi lisoniy muomalani yengillash-tiradi. "O." tushunchasi keng va tor maʼnoda 2 xil tushuniladi: keng maʼnoda — unga fonemalarni qoʻllash qoida va fonema allofonlari (vari-antlari)ni talaffuz qilish qoidalari kiritiladi; tor maʼnoda — fa-sat fonemalarni qoʻllash qoidalari kiritiladi. O. koʻlamining bir xil belgilanmasligining sababi shunda-ki, baʼzi olimlar talaffuz meʼyorlari tushunchasiga fakat tovushlarni talaffuz qilishni, boshqalari esa urgʻuni ham, baʼzan variantdor grammatik shakllar hosil boʻlishini ham kiritadilar.

Tilning ichki kategoriyasi tarzidagi orfoepik meʼyor bilan kridalashtirilgan meʼyor oʻzaro farqlanadi. Ulardan birinchisi ayni bir voqea-hodisani ifodalashning tilda namoyon boʻla-digan yashirin imkoniyatlari mavjudligi bilan bogʻliq; bunda meʼyor — muay-yan tilning aniq bir soʻzlovchilar ja-moasida tegishli davr orasida mavjud boʻlishi bilan bogʻliq bir qancha ijtimo-iy omillarning amal qilishi natijasidir. Ikkinchisi esa amalda mavjud boʻlgan meʼyorning turli lugʻatlar, maʼ-lumotnomalar va qoʻllanmalarda qoida va koʻrsatmalar tarzida shakllantirilgan aksidir. Qoidalashtirishda qoʻllash uchun toʻfi deb belgilanadigan faktlar tanlab olinadi. Qoidalashtirilgan meʼyor koʻpincha amalda mavjud boʻlgan meʼyordan orqada qoladi.

O. milliy tilning shakllanishi bilan bir paytda, ogʻzaki nuqtning taʼsir doirasi kengaygan, ommaga qaratilgan nutqning yangicha shakllari rivojlangan paytda paydo boʻladi. Orfoepik meʼyorlarning shakllanish jarayoni turli milliy tillarda turlicha kechadi. Mac, hozirgi oʻzbek adabiy talaffuzi meʼyorlarining dastlabki ildizlari oʻtgan asrning 20—30-yillarida vujudga kelgan, bu sohada bir qancha tadqi-qotlar oʻtkazilib, orfoepik lugʻatlar nashr etilgan boʻlsada, oʻzbek talaffuz meʼyorlari toʻliq shakllangan deb boʻlmaydi.

Orfoepik meʼyor muammosi bir til birligining bir emas, ikki yoki undan ortiq ifodasi boʻlgan hollarda yuzaga keladi. Meʼyorda ayni paytda til tizimida mavjud boʻlgan yoki mavjud boʻlishi koʻzda tutilgan narsa saralanadi. Tizim doirasida yangi shakllarning paydo boʻlishi hamda eskilarini ekstralingvistik omillar taʼsirida asta-sekin siqib chiqarishi natijasida meʼyor oʻzgarishi mumkin. Meʼyorning oʻzgarishi (almashinishi) har bir tarixiy davr tilida variantdor meʼyorlarning ayni bir paytda mavjud boʻlishi mumkinligini inkor etmaydi. Vaqt oʻtishi bilan vari-antlardan biri yetakchiga aylanib, qolganlari kamroq qoʻllanib, isteʼmoldan chiqib ketadi. Variantlardan birining yetakchi deb tanlanishiga uning til ta-raqqiyotidagi obʼyektiv qonunlarga mu-vofiq kelishi, keng tarqalganligi, moʻʼtabar andozalarga (jamiyatning bilimli va madaniyatli vakillari talaffuziga) mosligi kabi omillar taʼsir koʻrsatadi. O. rivojida namunali adabiy talaffuzni targʻib qiluvchi teatr, keyinchalik radio va televideniye katta rol oʻynagan. Sahna nutqi koʻpchilik tillarda orfoepik meʼyorlarning asosi hisoblanadi.

Nutqning harakteriga koʻra, adabiy talaffuzni 2 guruhga ajratish mumkin: toʻliq talaffuz; qisqargan talaffuz; maʼruzachilar, akterlar, diktorlar nutqi toʻliq talaffuzni aks ettira-di, chunki bunda har bir soʻz, uning morfemalari adabiy til qoidasiga mos ravishda toʻla, aniq, donadona talaffuz qilinadi.

Soʻzlovchi oʻz nutqiga beparvo qarashi orqasida, oʻz shevasi taʼsirida ayrim fonemalar turli oʻzgarishlarga duch keladi, soʻzning baʼzi birliklari qis-qaradi. Mas, olib keldi — obkeldi; olib bordi — obbordi. Bu qisqartgan talaffuzdir.

Oʻzbek adabiy tilining asosiy orfoepik qoidalari unli va undosh fonemalarning talaffuzi, morfologik birliklarning aytilishi, soʻz birikmalarining talaffuz qilinishi kabilarni oʻz ichiga oladi. Shunga koʻra umumiy orfoepik meʼyorlar belgilanadi. Orfoepik meʼyorlar, odatda transkripsion belgilar vositasi bilan ifodalanadi.

O. orfografiya bilan zich bogʻlangan. Biroq soʻzning yoki soʻz shakllarining jonli talaffuzi hamma vaqt ham ularning yozuvdagi ifodasiga teng boʻlavermaydi. Jumladan, yozuvda bor baʼzi tovushlar talaffuzda sezilmaydi: biroq, bilan, tuhmachchi, adabiyochchi kabi; yozuvda berilgan tovushlar talaffuzda tushib qoladi: badbax, ayol-man, abstrak, Samarqan kabi; yozuvda ifodalangan tovush talaffuzda bosh-qasi bilan almashtiriladi: obod-obot, kitob-kitop, peshvoz-peshvos kabi. Talaffuzdagi ana shu murakkab to-monlarni hisobga olgan holda yago-na orfoepik qoidalar yaratish lozim boʻladi.

Abduvahob Madvaliyev, Bozorboy Oʻrinboyev.

qaynaq

ORFOEPIYA dilçilik elminin ədəbi dilinin tələffüz normalarından və qayda-qanunlarından bəhs edən bir bölməsidir. Orfoepi-ya- yunanca “düzgün”, “dürüst” mə'nasında olan orthos sözü ilə “danışıq”, “nitq” mə'nasında olan eros sözünün birləşməsindən əmələ gələn bir termindir.

Dilimizin lüğət tərkibinə daxil olan sözlərin müəyyən qrupu yazıldığı kimi tələffüz edilmədiyi kimi, əksinə, deyildiyi kimi də yazılmır. Məs: kitab (kitap), bağlayır (bağlıyır), iqtidar (iktidar), hikkə (hikgə), səcdə (səjdə), şəhərli (şəhərri), məxfi (məxvi) və s.

“Fonetika” bölməsində bə'zi saitlərin uzun tələffüzü, (k) səsinin yazıda ifadəsi, qoşa saitli və qoşa samitli sözlərin yazılışı və tələffüzü, sözlərin sonunda cingiltili samitlərin yazılışı və tələffüzü, sonu “q” və “k” ilə bitən çoxhecalı sözlərin yazılışı və tələffüzü barədə müfəssəl mə'lumat verildiyindən, biz düzgün tələffüz üçün vacib olan bir sıra xüsusiyyətləri göstərməklə kifayətlənəcəyik.

1. “Y” samiti özündən əvvəl gələn açıq saitləri qapalı saitlərə çevirə bildiyindən şəkilçilərdə “y” samitindən əvvəl gələn (a) və (ə) səsləri tələffüz zamanı (y) səsinin tə'siri ilə qapalı (ı) və (i) səs-lərinə çevrilir. Məs: arabaya (arabıya), almayacaq (almıyacax), dəvəyə (dəviyə), dinləyər (dinliyər) və s.

2. “Q” samiti sözün ortasında kar samitdən əvvəl yanaşı gə-ləndə, təkhecalı sözlərin sonunda, çoxhecalı alınma sözlərin so-nunda kar qarşılığı olan (k) kimi tələffüz olunur. Məs: rəqs (rəks), məşq (məşk), məqsəd (məksəd), irq (irk), aşiq (aşik), natiq (natik), filoloq (filolok) və s.

Çoxhecalı əsil Azərbaycan sözlərinin, eləcə də dilimizin fonetik sisteminə uyğunlaşmış bir sıra alınma sözlərin sonunda (q) səsi (x) çalarında tələffüz olunur. Məs: uzaq (uzax), torpaq (torpax), çanaq (çanax) və s.

3. Söz ortasında kar samitdən əvvəl gələn (ğ) səsi karlaşmış hal-da, (x) çalarında tələffüz olunur. Məs: bağça (baxça), sağsa-ğan (saxsağan) vəs.

4. “K” samiti söz ortasında kar samitlə bitən hecadan son-ra gələn heca başında cingiltili qarşılığı olan “g” kimi tələffüz olu-nur. Məs: təşkil (təşgil), küskün (küsgün), ötkün (ötgün), bitki (bitgi) və s.

Söz ortasında “f”, “h” samitləri ilə bitən hecadan sonrakı he-canın başındakı (k) səsi yazıldığı kimi tələffüz olunur. Məs: möh-kəm (möhkəm), məhkum (məhkum), əfkar (əfkar) və s.

Söz ortasındakı örtülü hecadan əvvəlki, qapalı hecalı sonundakı (k) səsi “y”-nın kar qarşılığı olan (x) kimi tələffüz olunur. Məs: kəklik (kəxlik), Əkbər (Əxbər), təklif (təxlif) və s.

5. “G” samiti söz ortasında iki sait arasında (saitlərdən biri və ya hər ikisi incə olmalıdır) “y” məxrəcində tələffüz olunur. Məs: igid (iyid), əgər (əyər), məgər (məyər) və s.

Söz sonunda “n” samiti ilə birlikdə gələn “g” samiti bir qədər kar, “k” çalarında tələffüz olunur. Məs: zəng (zənk), tüfəng (tüfənk), qəşəng (qəşənk), külüng (külünk) və s.

6. “T” samiti əsil Azərbaycan sözlərinin, eləcədə dilimizin fo-netik xüsusiyyətlərinə uyğunlaşmış alınma sözlərin daxilində kar samitdən sonra yanaşı gələndə (d) kimi tələffüz olunur. Məs: axtar (axdar), usta (usda), dəftər (dəfdər), müxtəsər (müxdəsər) və s.

Rus və Avropa dillərindən dilimizə keçən sözlərdə isə “t” sa-miti yazıldığı kimi, öz məxrəcində tələffüz olunur. Məs: aktiv (aktif), traktor (traktor) və s.

Geri assimilyasiya (uyuşma) nəticəsində söz kökünün axırında gələn “t” samiti bə'zən “ç” samiti kimi tələffüz olunur. Məs: cütçü (cüççü), növbətçi (növbəççi) və s.

7. Sonu “d” ilə bitən sözlər bu sözlərdən sonra samitlə baş-la-nan şəkilçi və ya söz gəldikdə (d) səsi (t) kimi, karlaşmış halda tələffüz olunur. Məs: polad (polat), söyüdlər (söyütdər), palıd kötüyü (palıt kötüyü) və s.

Bə'zən irəli assimilyasiya nəticəsində şəkilçinin birinci səsi olan (d) (n) səsi ilə əvəz olunur. Məs: əlimdən (əlimnən), səndən (sənnən), yerindən (yerinnən), gedəndən (gedənnən) və s.

8. “Z” samiti aşağıdakı məqam və şəraitlərdə bir qədər kar-laşmış çalarlıqda (s) kimi tələffüz olunur:

- təkhecalı sözlərdə “z”-dən əvvəl yanaşı kar samit olarsa. Məs: məhz (məhs), ləfz (ləfs) və s.

- çoxhecalı sözlərin sonunda. Məs: almaz (almas), bəkməz (bəkməs), ayaz (ayas) və s.

- sonu “z” ilə bitən çoxhecalı sözlərə samitlə başlanan şəkil-çi və ya söz qoşulduqda. Məs: almazdan (almasdan), Araz ça-yı (Aras çayı) və s.

- geri assimilyasiya nəticəsində “-maz” şəkilçisinin sonunda gələn (z) səsi karlaşır və çox zaman (s) kimi tələffüz olunur. Məs: satmazsan (satmassan), görməzsən (görməssən) və s.

9. Söz ortasında samitlə başlanan hecadan əvvəlki hecanın so-nundakı “ç” samiti azacıq “ş” çalarında tələffüz oluna bilər. Məs: qaçqın (qaşqın), keçdi (keşdi), qaçdı (qaşdı) və s.

10. Sözün ortasında “c” ilə bitən hecadan sonrakı heca cingiltili samitlə başlanarsa və təkhecalı sözlərin sonunda “c”-dan əvvəl sait varsa, (c) səsi (j) səsi kimi tələffüz olunur. Məs: vicdan (vijdan), əcdad (əjdad), səcdə (səjdə), gic (gij) və s.

“c” samiti çoxhecalı sözlərin sonunda, təkhecalı sözlərin sonunda “c”-dan əvvəl samit səs olanda, sonu “c” ilə bitən çoxhecalı sözlərə samitlə başlanan şəkilçi və ya söz qoşulduqda karlaşmış halda, (ç) kimi tələffüz olunur. Məs: ağac (ağaç), çəkic (çəkiç), tunc (tunç), künc (künç), əlacsız (əlaçsız), qorxunc hadisə (qorxunç hadisə) və s.

11. “N” samiti geri assimilyasiya nəticəsində sözün ortasında və axırında (m) səsi ilə əvəz olunur. Məs: zənbil (zəmbil), sün-bül (sümbül), şənbə (şəmbə), günbəz (gümbəz), bəyənmir (bəyə-m-mir) və s.

12. “T”, “d”, “s” , “z”, “ş” samitləri ilə bitən sözlərə (l) səsi ilə başlanan şəkilçilər qoşulduqda (l) səsi (d) səsi ilə əvəz olunur. Məs: atlar (atdar), adlı(addı), arvadlar (arvaddar), səslər (səsdər), qızlar (qızdar), qışlaq (qışdağ), quşlar (quşdar) və s.

“R” samiti ilə bitən sözlərə “l” samiti ilə başlanan şəkilçi qoşulduqda (l) səsi (r) kimi tələffüz olunur. Məs: varlı (varrı), narlar (narrar), şəhərli (şəhərri) və s.

“N” samiti ilə bitən sözlərə “l” samiti ilə başlanan şəkilçi qo-şulduqda (l) səsi (n) kimi tələffüz olunur. Məs: oğlanlar (oğ-lan-nar), aydınlıq (aydınnığ), kinli (kinni) və s.

13. Fe'lin indiki və qeyri-gəti gələcək zamanının III şəxsin cəmində –lar2 şəkilçisindən əvvəl gələn (r) səsi (l) kimi tələffüz olu-nur. Məs: alırlar (alıllar), gələrlər (gələllər), bilərlər (biləllər) və s.

14. Orfoepiya qaydalarına görə sözdə iki kar samit yanaşı işlə-nəndə samitlərdən ikincisi cingiltili çalarda tələffüz olunmalıdır. Buna görə də söz ortasında qoşa “ff” və ya “f”-dan əvvəl yanaşı kar samit olduqda (f) səsini cingiltili çalarda, (v) kimi tələffüz etmək olar. Məs: kəşfiyyat (kəşviyat), şəffaf (şəfvaf), asfalt (asvalt), məxfi (məxvi) və s.

15. “V” samiti çoxhecalı sözlərdə söz ortasında kar samitdən əvvəl gələndə, təkhecalı sözlərdə kar samitdən sonra və əvvəl yanaşı işləndikdə karlaşır və (f) kimi tələffüz olunur. Məs: avtobus (aftobus), tavtologiya (taftologiya), sövt (söft), məhv (məhf), səhv (səhf) və s.

İki və ikidən artıq hecalı alınma sözlərin sonundakı – tiv morfemindəki “v” samiti (f) kimi tələffüz olunur. Məs: aktiv (aktif), kollektiv (kollektif) və s.

16. “B” samiti aşağıdakı məqam və şəraitdə azacıq karlaşmış, yə'ni “p” samiti çalarlığında tələffüz olunur:

- çoxhecalı sözlərin sonunda. Məs: kitab (kitap), məktəb (məktəp) və s.

- təkhecalı sözlərin sonunda samitlə yanaşı işlənəndə. Məs: kəsb (kəsp), qəsb (qəsp), qəlb (qəlp) və s.

- söz ortasında kar samitlə başlanan hecadan əvvəlki hecanın sonunda. Məs: mübtəda (müptəda), ibtidai (iptidai) və s.

- söz ortasında və söz sonunda kar samitdən əvvəl onunla yanaşı gələndə. Məs: abstrakt (apstrakt), absis (apsis), həbs (həps) və s.

- sonu “b” ilə bitən sözlərə samitlə başlanan şəkilçi və ya söz qoşulduqda. Məs: kitablar (kitaplar), məktub yetişmədi (mək-dup yetişmədi) və s.

17. İkinci şəxsin cəm şəkilçisi olan –sınız4 şəkilçisinin yazılışı ilə tələffüzü fərqlidir. Məs: qardaşımsınız (qardaşımsız), gedə-cək-siniz (gedəcəksiz) və s.

Qeyd: Yuxarıda qeyd olunanları mənimsədikdən sonra həmin qaydaları şəkilçilərin tələffüzünə tədbiq etməklə şəkilçilərin bütün növlərini düzgün və asanlıqla tələffüz etmək olar.

18. İLƏ (-la, -lə) qoşması yazılışından fərqli olaraq samitlə bitən sözlərdən sonra –nan (-nən), saitlə bitən sözlərdən sonra isə –ynan (-ynən) şəklində tələffüz olunur. Məs: nə ağılla (nə ağılnan), at ilə (atnan), quzu ilə (quzuynan) və s.

19. ÜÇÜN qoşması yazılışından fərqli olaraq tələffüzdə qoşulduğu sözlə bitişik halda, -çın4 şəklində tələffüz olunur. Məs: onun üçün (onunçün), özüm üçün (özümçün), sənin üçün (səninçin) və s.

20. İDI, IMIŞ hissəcikləri samitlə bitən sözlərə artırıldıqda tələffüz zamanı –dı4 -mış4 şəklində saitlə bitən sözlərdə isə –ydı4,

-ymış4 kimi deyilir. Məs: müəllim idi (məllimdi), ağac imiş (ağacmış), döyüşçü idi (döyüşçüydü), tələbə imiş (tələbəymiş) və s.



Qeyd: Sözün yazılışı və tələffüzü, hərf və səs tərkibi fonetik təhlilin əsas həlqələrindən birini təşkil etdiyindən orfoepiya qaydalarının öyrənilməsi vacib və zəruri tələblərdən biridir.


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə