O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxus ta`lim



Yüklə 49,49 Kb.
səhifə4/7
tarix23.06.2022
ölçüsü49,49 Kb.
#89962
1   2   3   4   5   6   7
antarktida materikining geografik orni va organilish tarixi, Yosh fiziologiyasi va gigiyenafanidan testlar, kurs ishi Maftuna
Dunyo transport tizimi ( ming km) (1950-1995 yillar)

Transport yo’llari turlari

1950

1979

1980

1990

1995

1995
yilda 1990
yilga nisbata n % xisobid
a

Temir yo’l

1320

1340

1248

1210

1180

-89,9

SHundan:
elektrlashtirilgan

60


125


164


193


200


3,3 m


Avtomobil
yo’llari

15540

19700

22300

23600

24000

154,4

SHundan:
qattiq koplamli

7645


12151


16000


20000


22000


2,8 m


takomillashgan

2920

5860

9210

11700

13000

4,5 m

Kemalar katnaydigan daryo va
kanallar

560


525


540


544


550


-98,2


Neftь quvurlari

175

395

520

600

680

3,9 m

Magistral gaz
quvurlari

186

545

760

900

1100

5,9 m

Xavo yo’llari

3300

5510

6900

7900

8500

2,6 m

Jami:

31706

46151

57642

66647

51210

162,50



  1. jadval


Transport turlarida xalqaro yuk aylanmasi



Transport turlari

1950

1970

1980

1995

1995 yilda

mlr d tFk m

%

mlr d tFk m

%

mlr d tFk m

%

ml rd tF k
m

%

1950 yilga nisbatan
% xisobida

Temir yo’l
transporti

212
0

30,
8

547
0

18,9

690
9

14,
5

56
07

12,
0

2,6 m

Avtomobil
transporti

516

7,5

231
5

8,0

328
8

6,9

48
13

10,
3

9,3 m

Ichki suv
transporti

385

5,6

868

3,0

119
1

2,5

12
62

2,
7

3,5 m

Dengiz transporti

357
0

51,
9

181
45

62,7

321
64

67,
5

29
01
5

62,
1

8,1m

Neftь va neftь
maxsulotlari quvuri

213


3,0


144
7



5,0


285
9



6,0


38
32



8,
2



18,0


Gaz quvurlari

76

1,1

666

2,3

119
1

2,5

21
49

4,
6

28,2

Xavo transporti

7

0,1

29

0,1

48

0,1

52

0,
1

7,4

Jami:

688
7

100

289
40

100

476
50

100
,0

46
73
0

1
0
0

77,1



  1. jadval


Xalqaro yo’lovchi aylanmasi (shaxarlarda yo’lovchi tashishdan tashqari)



Transport turlari

1950

1970

1980

1995

1995
yild a 1950
yilga nisbat an
%
xisobi da

mlrd yFkm

%

mlrd yFkm

%

mlr d yFk m

%

mlrd yFkm

%

Temir yo’l
transportida

655

25,8

1284

15,2

1680

11,8

1872

10,2

2,8 m

Avtomobil

1820

71,6

6533

77,2

11250

79,0

14551

79,3

8,0 m

transporti




























SHundan:
avtobusda

377

14,8

1411

16,7

2706

19,0

3486

19,0

9,2 m

engil
avtomobilda

1443

56,8

5122

60,5

8544

60,0

11056

60,3

7,6 m

Ichki suv
transportida

15

0,6

42

0,5

57

0,4

55

0,3

3,7 m

Dengiz
transportida

20

0,8

25

0,3

43

0,3

37

0,2

1,8 m

Xavo
transportida

30

2,2

566

6,7

1210

8,5

1835

10,1

61,0 m

Jami:

4360

171,6

14983

177,1

25490

179

32892

179,3

94,1

Temir yo’l transportining xissasi 25,8% dan 10,2% ga tushdi va xavo transporti xissasi 1,2% dan 10% ga yetdi va 2000 yilda xalqaro yo’lovchi aylanmasida temir yo’l transportidan o’tib ketdi.
Transportning barcha turlari bilan yiliga 100 mlrd.t.dan ortiq yuklar va 1 trln.dan ortiq yo’lovchi tashiladi. Xalqaro yo’lovchi aylanmasi 18-19 trln. pass.Fkm.ni va yuk aylanmasi esa 46-50 trln. tFkm.ni tashkil qiladi. Transport korxonalarida 110 mln.dan ortiq ishchi band.
Barcha aloqa yo’llari, transport vositalari va transport korxonalarining o’zaro uyg’unlashuvi transport tizimini tashkil etadi. Xar bir mamlakat va mintaqa o’zini transport tizimiga, transport to’rining konfiguratsiyasiga egadir. Transport to’ri konfiguratsiyasi: a) radial (bir markazli va ko’p markazli); b) radialь-aylanma; v) kenglik; g) meridional; d) shoxsimon yoki tarvakaylab ketgan ko’rinishlarga egadir.
Transport ishida milliy va makromintaqaviy farqlarni aniqlashda asosiy o’lchovlar quyidagilar: 1) ishlab chiqarishning transportga bog’liqligi, transport va ishlab chiqarish, xududning katta-kichikligi va konfiguratsiyasi nisbati; 2) aholining joylashish tiplari; urbanizatsiya darajasi va migratsiya sur’atini ifodalovchi aholi transporti xarakatchanligi;

  1. xo’jalik tizimini, ya’ni transport paradigmasini ifodalovchi yo’lovchi va yuk tashish nisbati; 4) na faqat transport tizimini, balki butun xo’jalik tizimini ifodalovchi transport ishlarida transport turlari nisbati.

Yuqoridagi o’lchovlar asosida dunyo mamlakatlarini uchta yirik gruppaga bulish mumkin: 1) Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar. 2) MDX va SHarqiy Yevropa mamalkatlari va 3) Rivojlanayotgan mamlakatlar. 1992 yilda xo’jalikning transport sig’imi (tkm ni 1 dol. YaIMda ifodalanishi) SHimoliy Amerikada 1,3 birlik, Farbiy Yevropada 0,3, Yaponiyada 0,4 birlik bo’lsa, Rossiyada 5,0 va SHarqiy Yevropa mamlakatlarida o’rtacha 1,5 bo’ldi. Raqamlardan ko’rinib turibdiki, xo’jalik tarmoq tarkibidagi transport sig’imi darajasi «og’ir» xom-ashyo ishlab chiqarish roli, mamlakatlarning ijtimoiy- iqtisodiy tiplariga bog’liq va xududlarning katta kichikligi esa nisbatan oz rol
o’ynaydi va buni Farbiy Yevropa va SHarqiy Yevropa mamlakatlari o’rtasidagi transport sig’imidagi keskin farq (5 marta) ko’rsatib turibdi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda bu 0,84 ni, Lotin Amerikasi mamlakatlarida esa 1,7 ni tashkil qiladi.
Aholining xarakatchanligi qarama-qarshi xususiyatga ega bo’lib, sanoati rivojlangan g’arb mamlakatlarida katta axamiyat kasb etadi. Aholi jon boshiga shaxarlararo yo’lovchi aylanmasi (ming yo’l-km) SHimoliy Amerikada 12,9, Farbiy Yevropada 8,5, Yaponiyada 6,3 bo’lsa Rossiyada 3,6 va SHarqiy Yevropa mamlakatlarida 2,9 ni tashkil qiladi. Aholining transport xarakatchanligi murakab ijtimoiy va iqtisodiy jarayon bo’lib, madaniy, siyosiy va demografik yo’nalishidagi omillar majmuasidan iboratdir.
Xarakatchanlik muammosi aholining avtomobillashuvi (avtomobil bilan ta’minlanganligi) masalasi bilan chambarchas bog’liqdir. Avtomobillashuvning o’sishi insoniyatning 50-yillardan keyin barqaror rivojlanish jarayoni bilan bog’liq xarakatchanlik darajasi va undagi farqlarni ifodalaydi. Bu ko’rsatkich rivojlanayotgan mamlakatlarda juda xilma-xil bo’lib, iqtisodiy qoloq mamlakatlar
- 0,65, SHimoliy Afrikada 2,0 va Lotin Amerikasida - 1,5 dan iborat.
Xo’jalik tizimida muxim tipologik o’lchov yuk va yo’lovchi tashish nisbati, ( tkm. «yuk» 1 yo’l.km tenglashtiriladi) bo’lib, taqqoslash juda shartlidir. Bunda ikki maxsulot yuk va yo’lovchi tashish xisobga olinadi. Bu nisbat AqSH da 1,2 teng ( ya’ni umumiy yuk aylanmasining absolyut miqdori shaxarlararo yo’lovchi aylanmasidan 1,2 marta ko’p ), Farbiy Yevropada 0,34, Yaponiyada 1,1, Rossiyada 7,8, SHarqiy Yevropada 3,53, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa 0,4 dan 2,5 gachani tashkil qiladi. Bu nisbatlar o’z navbatida mintaqalarda turizm va umuman rekreatsion soxalar rivojlanishga ta’sir qiladi.
Ma’lumotlarga qaraganda MDX doirasidagi mamlakatlarda mexnatda band bo’lgan aholining 50-90% mexnat ta’tili davrida xech qaerga dam olgani bormaydi. CHunki, aloqa yo’llarining yaxshi rivojlanmaganligi, avtomobilda yo’lovchi tashish darajasining pastligi (avtobus va yengil avtomobil) mavjud
ijtimoiy-iqtisodiy muammolar rekreatsion soxalar rivojlanishiga to’g’anoq bo’lmoqda.
Yuk tashishdagi transport turlari nisbati xo’jalik tarmoqlaridagi yuklar tarkibi va ishlab chiqarishning xududiy kontsentratsiyasini ifodalaydi. Sanoati rivojlangan Farb va SHarq mamlakatlari xissasiga dunyo ichki (okean trassalaridan tashqari) yuk aylanmasining 80% to’g’ri keladi va bu ikki gurux mamlakatlariga teng bo’linadi. Ammo, bu nisbat transport turlari o’rtasida turlichadir.
Umuman, g’arb mamlakatlari yuk aylanmasida temir yo’l transporti xissasiga 18,7%, avtomobilь transportiga 44,4%, qolgan ichki suv, dengiz kabotaji va quvur transportiga 36,9% to’g’ri keladi. MDX va SHarqiy Yevropa mamlakatlari yuk aylanmasida temir yo’l xissasiga o’rtacha 62%, avtomobilь transporti xissasiga 9%, SHimoliy Amerika yuk aylanmasida temir yo’l avtomobilь transporti xissalari deyarli teng, Rossiyada mos ravishda 46 va 9% to’g’ri keladi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda temir yo’l, avtomobilь va quvur transportiga ichki yuk aylanmasi o’rtacha 1F3 qismi (Lotin Amerikasida bir muncha yuqori 65% bo’lsa, Osiyoda pastroq) to’g’ri keladi.
Xavo trasnportidagi yuk aylanmasining 90% iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar xissasiga to’g’ri keladi.

  1. Yüklə 49,49 Kb.

    Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə