O’zbekistonda arxeologiya. Madrimov Sh



Yüklə 471,74 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/25
tarix22.05.2022
ölçüsü471,74 Kb.
#87674
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   25
ozbekistonda arxeologiya fanining paydo bolishi va taraqqiyoti
106 INOVATSION XONA, 6 sinf kitobiga, 1644838364, Samarqand Davla-WPS Office, Hujjat (1), XAT 19 6-08118 31052022, ӨЗІНДІК ЖҰМЫС, Tokarlik vint qirqish stanoklari.
2.3.
Đ
btidoiy arxeologiyaning paydo bo’lishi. 
Đ
btidoiy arxeologiya insoniyat tarixining biroz qadimgiroq davrni o’z ichiga olib, 
asosan yozuvlar paydo bo’lgunga qadar bo’lgan davrni egallaydi. Ammo bu 
davrning kattaligi yozuvlar davridan deyarli yuz marta ko’proq davrni egallaydi. 
Odamlar yozishni bundan besh ming yil ilgari o’rganishgan bo’lsalar oddiy tosh 
qurolini yasashni va undan foydalanishni bundan 500000 yil ilgari o’rganishgan. 
Yozuv paydo bo'lgandan buyon insoniyat tomonidan yasalgan buyumning har 
biriga o’xshash buyumlar hozirda ham bor va shuning uchun o’sha qadimgi 


41 
davrlarda qanday qurollar nima maqsadda ishlab chiqarganligini aniq bilib olish 
mumkin. Yozuv paydo bo’lgunga qadar ishlab chiqarilgan qurollarni birontasi ham 
hozirgi payitda ishlab chiqarilmaydi va shuning uchun u davrda ishlab-chiqarilgan 
qurollarni nima maqsadda yasalganligini bilish juda qiyin. Bu davrdagi qurollarni na 
birontasini hozir ishlab chiqarishadi va na hozirda ularni taqqoslash uchun biron-bir 
buyum saqlangan. 
Yozuvlar paydo bo’lgan davrdan boshlab esa, har holda buyumning o’zida 
yozuv bo’lmasa ham, o’sha buyumga o’xshagan yana boshqa buyum bilan 
birgalikda yozuv bo’lishi mumkin. Shuning uchun bu davrda solishtirish yo’li bilan 
o’sha buyumlar o’rganiladi. 
Đ
btidoiy davr arxeologiyasi tarix fanining alohida yo’nalishi sifatida faqat XIX 
asrda vujudga keldi. Ammo juda qadimgi zamonlardan boshlab odamlar o’zlarini 
qayerdan, qanday qilib kelib chiqqanlari to’g’risida o’ylashadi. Har qaysi xalqda ham 
o’zining o’tmishi haqida juda uzoq zamonlarga borib taqaladigan afsona va 
rivoyatlar saqlangan. Bu rivoyatlarda odamlarni qanday paydo bo’lganliklari, dunyoni 
qanday yaralganligi, ayniqsa Odam Ato va Momo Havo to’g’risida, yoki eng qadimgi 
odamlarni yovvoyi holda bo’lganliklari, qanday qilib otni egallaganliklari to’g’risida 
rivoyatlar saqlangan. 
Nima bo’lganda ham aynan antik dunyo olimlari eng dastlabki dunyo 
to’g’risida o’z davriga nisbatan juda ham progressiv fikrlarni berdilar. Jumladan, grek 
faylasufi Demokrit (mil.il.460-370yy.) ibtidoiy odamlar to’g’risida so’zlar ekan, «ular 
na uyi bwlgan va na usti-boshlari, o’tdan foydalanishni ham bilmaganlar, tartibga 
solingan yashash tarzi ham bo’lmagan. Asta sekinlik bilan tajriba ortib borgan sari 
ular sanatni o’rgana boshladilar va jamoat ishidan o’zlariga foyda olaboshladilar». 
Demokrit bo’yicha insoniyat madaniyatining rivojlanishini eng buyuk stimuli 
ehtiyojdir. 
Miloddan ilgarigi I asrning birinchi yarmida faylasuf-epikurshunos Lukretsiy 
Karning «Buyumlarning tabiati to’g’risida» degan asari o’zining materialistik 
dunyoqarashi bilan ajralib turadi. Bu olimning o’sha zamonlarda qilgan buyuk 
ishlaridan biri bu bugun insoniyat tarixini buyumlariga qarab uchta yirik davrga - 
tosh, mis (bronza) va temir davrlariga bo’ladi. Antik davrning o’zidayoq bunday 
juda ham to’g’ri xulosani olinishi bu o’z davri uchun juda katta tarixiy ahamiyatga 


42 
ega bo’lgan xulosalar edi. 
Đ
nsoniyat tarixini o’rganish bosqichlariga nazar solar 
ekanmiz, yana shunday xulosalarga qaytishimiz uchun yana qo’shimcha ming 
yilliklar kerak bo’ldi. 
Ammo, antik davrdagi insoniyat tarixi bilan bog’liq bu ilk ilmiy xulosalar
nuqtai-nazarlar xristian dinining dogmatik qarashlari bilan yo’q qilindi. Hech 
qanday pop, yoki kardinallar insoniyatni paydo bo’lishi to’g’risidagi ilmiy 
qarashlarni qabul qilaolmas edi. Chunki, arxeologiya fani tomonidan eng dastlabki 
odamlar tomonidan yasalgan tosh qurollarini topilishi, albatta xristian dinidagi 
poplar, kardinallar, yoki oddiy dinga ishonuvchilarni tushunchasi uchun mutlaqo 
teskari holat edi. Usha diniy tashkilotlarni rahbarlari tomonidan qadimgi odamlar 
yasagan toshni tan olinishining o’zi bu ibtidoiy odamni yovvoyi holda 
bo’lganligini tan olish bilan teng edi. Xristian dini bo’yicha «Xudo eng dastlabki 
odamni o’ziga o’xshatib tayyorlagan». Bundan ko’rinib turibdiki, Lukretsiy Kar 
aytgan dastlabki odamning paydo bo’lgan davridagi holati, ya’ni uning mutlaqo 
yovvoyi holati, usti-boshni bilmasligi, oddiy toshdan qurollar tayyorlashi uning 
«Xudoga o’xshash»ligiga mutlaqo qarama-qarshi holat edi. Shu narsa tushunarliki, 
ibtidoiy odam to’g’risidagi bu har ikki holatni bir joyda, bir davrda turishi mumkin 
emas edi. Aynan shu davrdan keyin diniy qarashlar ilmiy qarashlarga nisbatan 
ustunlik qildi. Hamma ilmiy qarashlar quvg’in qilindi. 
Lukretsiy Karning «Buyumlar tabiati» nomli asari XV asrda chop etildi. O’rta 
asrlarda antik davrning buyuk faylasuf olimining hamfikrlari, uni tushunadiganlari 
paydo bo’ldi. Odamni paydo bo’lishi to’g’risidagi Bibliya qarashlari endilikda 
ma’lumotli odamlarni, ayniqsa olimlarni qoniqtirmas edi. Bu davrga kelib 
Hindistonga okean orqali yo’l ochildi, Xristofor Kolumb tomonidan Amerika qitasi 
ochildi, Magellanning butun dunyo bo’yicha sayohati va boshqa ko’plab sayohatlar 
natijasida dunyoning juda ko’plab qismidan ajabtovur ma’lumotlar kelaboshladi. 
Bu ma’lumotlarda chekka xududlarda kamon bilan ov qiladigan ovchi qabilalari, 
ularning juda ko’plab yerlarida juda ham oddiy tosh qurollarini ishlatishib ov 
qilishlari to’g’risida ma’lumotlar bor edi. Bu qurollarni ichida eng hayron 
qoldiradigani bu tosh boltalari edi. Demak, «tosh bolta, kamon o’qining uchi va 
nayza o’sha yovvoyi odamning quroli emasmikan» degan fikr o’z-o’zidan keldi. 
Bu davrga kelib Yevropaning o’zida ham ko’p yerlarda ma’lum bir 


43 
chuqurlikda xuddi shunday kamon o’qining uchlari, nayza va tosh qurollar topila 
boshlandi. Endilikda odamlarda juda qadimgi odamlarni tosh qurolini 
ishlatishlarini, kamonda o’q otib ov qilishlarini, uchi toshdan qilingan nayzalar 
ishlatishlarini inkor qilib bo’lmaydigan haqiqat ekanligini tushunishdi. 
Oradan biroz vaqt o’tib, 1724 yilda Amerikada biroz vaqt yashagan missioner 
Jozef Lafito o’zining «Amerika yovvoyilarining odatlari va uni ibtidoiy odamlar 
odatlari bilan solishttiruv» nomli asarini yozdi. U evropaliklar ichida birinchilardan 
bo’lib Amerikalik indeetslarning hayotida ibtidoiy davr madaniyatini ko’ra bildi va 
bu madaniyatni Gretsiya va Rim madaniyati bilan solishtirdi. 
Arxeologiya fanining keyingi rivojiga nemis arxeologlaridan ota-bola 
Đ
ogann 
(ota) va Georg (wg’il) Forsterlar juda katta hissa qwshdilar. Ular butun ibtidoiy 
davr tarixini o’rganishib insoniyatni eng qadimgi tarixini uchta katta davrga 
bo’ladi. Birinchi davri bolalik-yovvoyilik davri, o’smirlik-varvarlik holati, va 
yetuklik (madaniy) holat. Xuddi shunday uch bosqichga, lekin biroz boshqacharoq 
nom bilan shotland olimi Adam Fergyusson ham bo’lgan bo’lib, ular yovvoyilik
varvarlik va tsivilizatsiya davrlaridir. U yovvoyilikdan varvarlikka o’tish 
chegarasini ilk dehqonchilik va chorvachilikni paydo bo’lishi bilan bog’liq xususiy 
mulkni paydo bo’lishi bilan, tsivilizatsiyani esa siyosiy sistemani, ya’ni davlatni 
paydo bo’lishi bilan bog’liq hodisa ekanligini aytadi. Bu tarixiy sotsiologik 
davrlash antik davrning buyuk olimi Lukretsiy Karning tarixiy arxeologik 
davrlashiga biroz to’g’ri keladi. Bunday tarixiy-madaniy davrlashtirish bo’yicha 
qilingan ishlarni yakuniga Amerikalik etnograf Lyuis Morgan va nemis olimi 
F.Engels tomonidan qo’yildi. Ayniqsa bunda Morganning evolyutsion nazariyasi 
katta rol o’ynadi. 
Nima bo’lganda ham XVIII asrda o’rta asrlarga xos xristian dini bergan 
odamni Odam ato va Momo havodan tarqalgan ekanligi to’g’risidagi nazaryani 
yo’qqa chiqarishga arxeologik materiallar etishmadi. 
Đ
btidoiy arxeologiyani fanga aylanishida Frantsiyadan tashqari Skandinaviya 
yarim oroli mamlakatlari - Shvetsiya, Norvegiya va Daniya katta rol o’ynadilar. Bu 
mamlakatlar Yevropaning markaziy, ayniqsa janubiy xududlarini tarixning 
tahlikali zamonlarida, ya’ni keltlarning migratsiyasi, rimliklarning bosqinchilik 
yurishlari, xalqlarning buyuk ko’chishlari davri ham Skandinaviya yarim oroli 


44 
mamlakatlarini chetlab o’tdi. Shularga qaramay aynan bu xududlarni tuprog’i juda 
ko’plab yodgorliklarni, ayniqsa ibtidoiy davr yodgorliklarini saqlab kelar edi. Bu 
xududlarda umuman antik dunyo madaniyatining tasiri umuman bilinmaydi. 
XIX asrning boshlaridan boshlab Skandinaviya mamlakatlarida muzeylar 
tashkil qilish bo’yicha ancha ishlar qilindi. Jumladan, 1806-yili Kopengagen 
universiteti kutubxonachisi professor Rasmus Nirup Daniya qadimiyatlariga 
bag’ishlangan miliy muzeyini tashkil qildi va bu muzeyga o’zi to’plagan juda 
ko’plab eksponatlarni ham topshirdi. Muzeyda material to’plangan sari bu 
materiallarni sistemalashtirish ishlarini o’tkazishni talab qilar edi. Bu davrga kelib 
tarixdagi uchta yirik asr - tosh, bronza, va temir asrlarini bo’lganligi to’g’risida 
juda ham ko’p tarixchilar yozaboshladilar. Daniyalik tarixchi Vedel Simonsen 
Skandinaviyani qadimgi tarixini umumlashtirish bo’yicha ish qildi, ammo uning 
ishini kamchilik joyi bor edi, u ham bo’lsa juda ko’plab arxeologik yodgorliklarni 
tarix bo’yicha beradigan ma’lumotlarini o’zini chiqargan xulosalarini tasdiqlashda 
foydalanilmagan. Ammo bu ishni daniyalik arxeolog olim, Kopengagen 
muzeyining 
Kristian 
Yurgensen 
Tomsen 
amalga 
oshirdi. 

ibtidoiy 
yodgorliklardan to’plangan materiallarni uchta katta davrga-tosh, bronza va temir 
davriga bo’ladi. U ikkita tomdan iborat kitobni chop etib, o’zining qarashlarini 
bayon etadi. Topilgan topilmalarning yoshi to’g’risida biron-bir narsa aytmasa ham 
uning fan oldida qilgan eng buyuk ishi ibtidoiy davrdagi moddiy madaniyatda 
avval tosh, keyin bronza va undan keyin temir kelishini muzeylarda to’plangan 
materiallarga qarab turib aytib berdi. 
Tomsenning davrlashtirish bo’yicha qilgan ishlari butun Yevropa 
mamlakatlaridagi mutaxassislar tomonidan tan olinaboshlandi. Ayniqsa juda ko’p 
mamlakatlarning muzeylarida to’plangan topilmalar tiplarga ajratildi va ularning 
juda ko’plari Tomsenning davrlashtirishini to’g’ri ekanligini isbot qilishda juda 
katta yordam berdi. 
Tomsenning yana bir shogirdi Yens-Yakov Vorso (1821-1885) bo’lib, u 
Kopengagen universitetining professori edi. Keyinchalik u davlat ishlarida ishlab 
maorif ministri darajasiga ham ko’tarildi. U arxeolog sifatida Daniyaning juda 
ko’plab mozor-qo’rg’onlarini o’rganib, o’zining ustozi Tomsenning izidan 
ketayotganligini ko’rsatdi. Bronza davri qabrlarini ajratganda kutilmagan 


45 
yangilikka ro’para keldi. Ya’ni ayrim qabrlardagi o’liklar yoniga juda ko’plab turli 
buyumlar qo’yilgan bo’lsa, boshqa bir qabrlarda umuman buyumlari yo’q qabrlarni 
borligini aniqladi. Bundan tashqari Vorsoning qabrlar bo’yicha qilgan ishlari o’sha 
qabrlardan topilgan topilmalarga va kumish rasm-rusmlariga qarab turib o’sha 
qabrga odam qo’yilgan vaqtni nisbiy davrini aniqlanishi mumkinligini isbotladi. 
Keyinroq, Daniyalik yana bir professor Lunde Sven Nilsen o’zining 
Skandinaviyaning faunasiga bag’ishlangan kitob yozgan bo’lib, uning bir qismini 
«baliqchilikni va ovchilikni kelib chiqishi» degan ancha yirik bo’limni qo’shdi. 
Nilsen insoniyat tarixini davrlashtirish ishlarini amalga oshiradi. Uning bo’yicha 
insoniyat paydo bo’lganidan buyon to’rtta birin-ketin keladigan bosqichlarni bosib 
o’tganligini aytadi: yovvoyilik davri, nomadlar (ko’chmanchi chorvadorlar) davri, 
dehqonchilik davri va tsivilizatsiya davrlariga bo’ladi. Bundan tashqari Nilsen butun 
insoniyat tarixini arxeologik va etnografik materiallarga asoslanib va solishtirish 
usullarini qo’llagan holda taraqqiyotning evolyutsion yo’l bilan rivojlanishini 
tarixiy-madaniy kontseptsiyasini yaratdi. 
Shunday qilib, Daniyalik olimlar XIX asrning birinchi yarmida «arxeologik 
to’ntarish» qilib, arxeologiya fanini boshqa gumanitar fanlar qatoriga qo’shdilar. 
Birinchi marotaba arxeologiya fani tarix fani uchun xizmat qilaboshladi. 

Yüklə 471,74 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə