O`zbekstan Respublikası Joqarı ha`m orta arnawlı



Yüklə 458.12 Kb.
səhifə1/10
tarix17.01.2018
ölçüsü458.12 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
: wp-content -> uploads -> 2017
2017 -> Yazıçı-publisist Akif Əlinin "Öncə Vətəndir"
2017 -> K. K. T. C. Hentbol federasyonu
2017 -> Sualti ragbiSİ talimatnamesi
2017 -> Analiza pest zespół klasztorno-pałacowy
2017 -> Hiperemezis gravidarumlu(HG), özellikle psikojenik orijinli olgularda hipnoterapi yararını sağlamak
2017 -> Representasi maskulinitas dalam film talak 3 (Studi Analisis Semiotika Roland Barthes) Syulhajji S
2017 -> Microsoft Word a link to the interview only docx

O`zbekstan Respublikası Joqarı ha`m orta arnawlı

bilimlendiriw ministrligi

A`jiniyaz atındag`ı No`kis ma`mleketlik pedagogikalıq institutı
Ta’biyattanıw h’a’m geografiya fakulteti
Zoologiya kafedrası

«Protoparazitologiya» pa`ninen lektsiya materialları


T O P L A M İ

No`kis-2012 jıl

1-LEKTSIYA

Tema: Kirisiw. Protoparazitologiya pa`ninin` anıqlaması, ha`m onın` mazmunı, maqseti, sistematika birligi.

Jobası:

1. Kirsiw. Protoparazitologiya pa’ni. Rawajlanıw tariyxı. Oqıtıwdın’ maqseti.

2. Parazitizm h’a’m parazitler haqqında ulıwma tusinikler

3. Protoparazitologiya pa’ninin’ anıqlaması h’a’m onın’ mazmunı


Paydalang’an a’debiyatlar:

1. Dadaev S.D. Parazitologiya. (ma`ruzalar matni). T., 2002.

2. Mavlonov O., Xurramov Sh., Norboev Z. O’mirtqasizlar zoologiyasi. (darslik). T., 2002.

3. Qulmamatov A. Parazit wmirtqasiz hayvonlar. (O’quv qwllanma). «O’qituvchi». T., 1988.

O`zbekstan Respublikası g`a`rezsizligin alg`annan baslap biologiyanın` bir tararawı bolg`an parazitologiyanın` a`hmiyeti artpaqta. Ha`zirgi waqıtta parazit organizmlerdin` mediko-veterinariyalıq, sotsiallıq a`hmyietine ko`p kewil bo`linip xalıq den-sawlıg`ın jaqsılap ha`m adam turmısı ushın kerekli haywanlardan, o`simliklerden sapalı joqarı o`nim alıwda parazitologiyanın` xızmeti artpaqta.

Parazitologiya (grekshe parasitos-jatıp isher, parazit ha`m logos-bilim-tag`liymat) - zoologiya pa`ninin` bir tarawı bolıp, ulıwma parazitizm qublısların, adamlarda, haywanlarda, o`simliklerde keltirip shıg`aratug`ın keselliklerin ha`m olarg`a qarsı gu`res jolların u`yrenetug`ın pa`n.

Bul pa`n a`lemde tu`rli xojayınlarda parazitlerdin` tarqalıwın, ushırasıw dinamikasın, morfoanatomiyasın, gistofiziologiyasın, embrioekologiyasın, geografiyasın ha`m parazit penen xojayınnın` bioekologiyalıq qatnası qublısların izertlemekte.

Ko`p tu`rli parazitlerdi ha`r ta`repleme u`yreniw ushın K.İ.Skryabin, V.A.Dogel ilim-izertlew institutı ilimpazların, oqıw orınları oqıtıwshıların, o`ndiris, veterinariyalıq, meditsinalıq, biologiyalıq ha`m agronomiyalıq tarawdag`ı qa`niygelerdi biriktirip ulıwma parazitologiyalıq mektepti du`zdi.

Bul mektep baslag`an islerin dawam ettiriwshiler parazitlerdi ha`m olar tuwdıratug`ın keselliklerdi tu`rli ekologiyalıq ortalıqta ha`r ta`repleme u`yrenip olarg`a qarsı profilaktikalıq gu`res jolların islep shıg`ıp, keselliklerdi sawallandırmaqta ha`m invazionlıq keselliklerdin` aldın alıw jolların oqıw orınlarında jaslarg`a parazitologiya pa`ni ha`m u`git-na`siyat jolları arqalı u`yretilmekte.

Ja`miyet keleshegi jaslar qolında sonın` ushında O`zbekstan Respublikası Oliy ma`jilisinin` 1997-jıl 29-avgustında bolıp o`tken sessiyasında respublikamızda ta`lim-ta`rbiya du`zilisin tu`pten o`zgertiw, onı jan`a zaman talabı da`rejesine ko`teriw, keleshek a`wladımız keleshegine kerekli qublıslardı ken` talqılap zaman talabına juwap beretug`ın joqarı mag`lıwmatlı qa`niyge-kadrlar tayarlaw boyınsha jan`a milliy da`stu`r qabıl alındı.

O`zbekstan Respublikası Ministrliginin` qararlarında «Ta`lim haqqında ha`m Kadrlar tayarlaw Milliy da`stu`ri tuwralı O`zbekstan Respublikası Prezidentinin` «ta`lim ta`rbiya ha`m kadrlar tayarlaw du`zlisin tu`pten o`zgertiw» talabalar bilimin reyting du`zilisi menen bahalaw ha`mde keleshek a`wladtı erjettiriw tuwrısındag`ı qararlar bolajaq qa`niygelerden zaman talabına juwap beretug`ın ha`r ta`repleme teren` bilimlerdi iyelewdi talap qıladı.

Sonlıqtan adam den-sawlıg`ın buzıp, awıl-xojalıq haywanlarının` ha`m o`simliklerdin` o`nimdarlıg`ın to`menletetug`ın patogenli parazitlerdi jaqsı biliw biolog-qa`niygelerdin` jaslardı ta`rbiyalawdag`ı keleshek iskerligi ushın ju`da` kerekli boladı.



PARAZİTOLOGİYa PA`Nİ, MAQSETİ, RAWAJLANIW TARİYXI HA`M UAZIYPALARI
PARAZİTOLOGİYa PA`NİNİN` MAQSETİ
O`zbekstan Respublikası o`z g`a`rezsizligin alg`annan baslap İ.A.Karimov respublikanın` strategiyalıq programmasına muwapıq xalqımızdın` materiallıq, sotsiallıq jag`dayların jaqsılap den-sawlıg`ın bekkemlewge ku`sh salmaqta.

Parazitler-basqa tiri maqluqlardın` yamasa xojaynlardın` ishinde yamasa u`stinde jasaydı, solardın` esabınan awqatlanadı ha`m olar menen parazitlik-xojayinlıq qatnaslarda bolıp, olarg`a ha`r qıylı da`rejede bolatug`ın zıyanlı ta`sirin tiygizip olardın` toqımaları ha`m shireleri menen azıqlanadı.

Parazitologiya-ha`r qıylı parazitler ha`m olardın` ta`sirinde payda bolıwshı keselliklerdi ha`m de usı keselliklerge qarsı gu`resiw, ja`ne aldın alıw ilajların u`yretetug`ın ta`liymat bolıp tabıladı.

Parazitologiya ilimi organizm menen sırtqı ortalıqtın` ajıralmas bir pu`tinligin saqlag`an halda, haywan menen adam organizmlerin parazitar keselliklerden pu`tkilley tazalawdı maqset etedi.

Parazitizm degende eki organizm o`z-ara qatnasıqta bolıp, olardın` birewi ekinshisinin` esabınan waqtınsha yamasa ba`rha`ma jasawı, onın` toqımaların ha`m suyıqlıqların jemirip, og`an tu`rli da`rejede zıyan jetkiziwi tu`siniledi. Parazitler ba`rqulla zıyanlı esaplanadı, olardın` bir tu`rleri organizmge u`lken zıyan keltirse, ekinshi tu`rleri ku`shsiz bolıp, onsha u`lken zıyan keltire almawı mu`mkin.

Parazitler o`zinin` rawajlanıw da`wirinde o`zinen za`ha`rli (toksin, metabolit) zatlar ajıratıp, haywan organizmnin` za`ha`rleniwine alıp keledi. Parazitlerdin` organizmge ta`sir ku`shi olardın` qaysı organg`a kiriwine ha`m haywan organizmnin` du`zilisine tikkeley baylanıslı boladı. Parazitler haywan organizminde qan tamırlardın` ha`m bronxlardın` jarılıp ketiwine, jin`ishke isheklerdin` pitelip qalıwına ha`m organlardın` awqatlanıwının` qıyınlasıwınan, atrofiyalanıwına sebepshi boladı.

İlimiy-izertlewler parazitler haywan organizmine ja`ne toqımalarına o`zi menen birge ha`r qıylı mikroblardı ja`ne viruslardı alıp keletug`ının da`lilleydi. Al bul viruslar ha`m mikroblar haywan organizminde ha`r qıylı keselliklerdin` ju`zege keliwine ha`tte olardın` nabıt bolıwına shekem alıp keletug`ını ma`lim.

Degen menen haywan organizminde ba`rqulla derlik kesellik ju`zege kele bermeydi, onın` o`lmey qalıwıda mu`mkin. Ol tiykarınan haywannın` jasına, kesellikke beyimliligine, semizlik da`rejesine, parazitlerdin` sanına, patogenlik da`rejesine, sırtqı ta`biyat ta`sirlerine, qolay sharayattın` payda bolıwına baylanıslı ekenligin yadtan shıg`armag`an jo`n.

Parazitler haywan organizminde invazion keselliklerdi payda etedi. İnvaziya so`zi latınsha invasio-xu`jim jasaw, basqa bir organizmnin` ishine kiriw degendi an`latadı. Parazitler o`z xojayını organizmine qolay sharayat payda bolg`anda g`ana kiriwi, organizmge kirgennen son` kesellik shaqırıw, onın` o`limine alıp keliwi yamasa qolay sharayat tabalmay o`zinin` nabıt bolıwı jiyi ushırasadı.

Haqıyqatında kesellik payda etiwshi parazitler kesellikke beyimliligi bar organizmlerge tu`skende g`ana invazion protsess baslanıp, invazion kesellik payda etedi.

Bizin` Respublikamızda haywanlarda ha`m adamlarda ushırasıp ko`p keselliklerdi tuwdırıp ekonomikalıq shıg`ınlarg`a ushıratatug`ın ko`p tu`rli parazitler toparların ha`m olarg`a qarsı gu`resiw profilaktikalıq ilajlardı jaslarg`a tu`sindiriw u`lken a`hmiyetke iye.

İnvazionlıq keselliklerdin` qozdırıwshıları Respublikamızdın` barlıq jerlerinde, zonalarında ushırasadı. Elimizde mallardın` o`nimdarlıg`ın arttırıw ha`m adamlardın` den-sawlıg`ın jaqsılaw ushın olardın` ha`rqıylı invazion keselliklerdin` qozdırıwshılarınan saqlaw, invazion keselliklerdin` aldın alıw u`lken a`hmiyetke iye.

Bul ilajlardı a`melge asırıw maqsetinde O`zbekstan Respublikası alım-pedagogları, shıpakerleri menen birgelikte awıl-xojalıg`ı mallarında ha`m adamlarda ushırasatug`ın tsenuroz, tsistitserkoz, trixinelloz, toksoplazmoz, exinokokkoz ha`m t.b kesellikler keskin kemeytilgenligin tu`sindiriw sonday-aq ta`biyattag`ı kesellik orayların, qozdırıwshılardın` tarqalıw jolların, keyingi mag`lıwmatlardan olarg`a qarsı gu`resiw usılların XXI a`sir jaslarına u`yretiw ushın ha`zirgi zaman jas-keleshek pedagog qa`niygelerimizdin` baslı wazıypaları ekenligin sanasına sin`diriw.
PARAZİTOLOGİYa PA`NİNİN` QISQAShA RAWAJLANIW TARİYXI
Adam ha`m haywanat den-sawlıg`ına zıyan keltiretug`ın parazitler a`yemgi waqıtlarda da belgili bolg`an. Ayırım parazitler haqqındag`ı mag`lıwmatlar grek ilimpazları Gippokrattın` (460-375), miynetlerinde birinshi bolıp pa`nge “askaridoz” degen tu`sinikti kirgizgen. Ol adamlarda ushırasatug`ın askarida (o`tkir quyrıq-ostritsa), jalpaq qurtlardın` ayrım tu`rleri menen birge haywanlardın` parazitin (exinokokktı) ha`m t.b anıqlag`an.

Biraq Gippokrat gelmintlerdi invazion keselliklerdin` qozdırıwshısı emes, al ol o`z-o`zinen payda bolatug`ın qandayda bir keselliktin` aqıbeti, dep nadurıs tu`sinikte bolg`an. Bizin` eramızdan burın jasag`an grek filosofı Aristoteldin` (381-322) minetlerinde qaramallardag`ı-exinokokkoz, shoshqalardag`ı-tsistittserkoz, adam askaridası, o`tkir quyrıq qurtlar haqqındag`ı mag`lıwmatlar jazg`an.

Eramızdan aldın`g`ı 16-27 jıllarda jasag`an Rim ilimpazı Borronda ko`zge ko`rinbeytug`ın parazitler organizmlerge kirip kesellikti qozg`aydı dep ko`rsetken, biraq emlew qudaydan dep oylaydı.

Bul ilimpazdın` pikiri boyınsha haywanlardı batpaqlıq, tog`aylarda baqqanda awız ha`m dem alıw organları arqalı mal organizmine ko`zge ko`rinbeytug`ın parazitler kirip kesellik payda etedi dep oylaydı. Bizin` eramızdan aldın`g`ı ha`m eramızdın` da`slepki jıllarında qotır keselligine qarsı altın-gugirt, gelmintozlarg`a qarsı sarımsaq piyaz ha`m t.b qollang`an.

Parazitler haqqındag`ı ayırım mag`lıwmatlar bir qansha ilimpazlardın` qoljazbalarında bar, biraq olar parazitlerdi quday jaratqan ha`m jibergen apatshılıq dep, bul keselliklerdi «emlew» ushın qudayg`a sıyınıw kerek dep tu`sindirgen. Ko`p a`sirler dawamında ilimpazlar tek ko`zge ko`rinetug`ın parazit qurtlardı ha`m sırtqı parazitlerdi ta`riplew menen shug`ıllang`an. Parazitler haqqındag`ı da`slepki mag`lıwmat bergenlerdin` biri bizin` jerles babamız Abu Ali İbn Sino bolıp esaplanadı.

Abu Ali İbn Sino o`zinin` «kitob-oli shifo» shıg`armasında adamlardın` isheginde parazitlik etetug`ın shınjır, tuqım ta`rizli qurtlar tuwdıratug`ın keselliklerdi asqabaq tuqımı menen emlew haqqında mag`lıwmatlar bergen.

XVII a`sirge deyin parazitologiyalıq izertlewler izbe-iz bolmadı, tek ara-tura xabarlar berilgen. XII a`sirden XVIII a`sirge deyin ulıwma parazitologiya jazba ilim boldı. Bul a`sirdin` ortalarında İtaliya ta`biyat izertlewshisi ilimpaz Redi parazitler boyınsha ta`jiriybe o`tkerip ha`m shıbın-shirkeylerdin` ma`yekten rawajlanıwın da`lillep parazitler o`zi-o`zinen payda bolmaytug`ının da`lilledi.

Solay etip XVII a`sirdin` ortalarında İtaliya ta`biyattanıwshısı Redi parazitler o`z-o`zinen payda boladı degen ko`z-qarasqa soqqı beredi. Golland ta`biyat izertlewshisi Levenguk (XVII-a`sir aqırında) mikroskoptı payda qılıp biologiyada jan`a da`wirdi ashtı. Biraq XVII-XVIII a`sirlerde parazitlerdin` tek morfologiyalıq du`zilisin u`yrendi. Parazitologiya pa`n sıpatında XIX a`sirdin` ortalarında qa`liplesti.

L.Ya.Boyanus (1818) mollyuskalarda tserkariylardı trematod lechinkası bolsa kerek dep oylaydı. Bunı K.M.Ber tastıyıqlap, biraq tsestodlardın` biologiyasın u`yreniw qıyın bolıp olardın` lichinkasın patologiyalıq element dep ko`rsetedi. XIX-a`sirdin` 50-jıllarına kelip Kyuxenmeyster ta`jiriybe o`tkizip shoshqa jin`ishke ishegindegi lenta ta`rizli qurttın` tsistitserkin anıqlaydı. Rus ilimpazı P.S. Pellas gelmint ha`m nasekomalardın` jan`a tu`rlerin u`yrenip gelmintler o`z-o`zinen payda boladı degenge soqqı beredi. E.A.Ostrovskiy o`tken XIX-a`sirdin` 50-jıllarında exinokokkoz rawajlanıw sxemasın u`yrendi. A.P.Fedchenko birinshi ret Orta Aziyada gelmintlerdi jıynap-drakunkulez (rishta) rawajlanıw sxemasın u`yrendi, E.K.Brandt XIX a`sirdin` 70-80-jıllarında adam ha`m haywanatlar paraziti haqqında kitap jazadı. N.İ.Mechnikov iyt ha`m u`y haywanlarının` bu`rgesi ha`m ju`n jewshileri jalpaq qurtlardın` aralıq xojaynı ekenin anıqlaydı. İ.İ.Mechnikov nematodlardın` xojayın almasıwın anıqlap, parazitarlıq keselliklerde allergiya boladı dep, bezgek keselinin` qozdırıwshıları invaziya keselliklerine kiredi dep ko`rsetti.

N.A. Xolodkovskiy (1861-1921) rus tilinde gelmintler boyınsha birinshi atlastı jazdı. D.L.Romanovskiy (1861-1921) a`piwayılardın` ha`m qannın` da`neshelerin boyawdın` jan`a usılların islep shıqtı. Sog`an qaramastan L.S. Tsenkovskiy (1822-1887), V.Ya.Danilevskiy (1852-1939), E.İ.Martsinovskiy (1871-1934), V.A.Dogel (1882-1955), V.L.Yakimov (1870-1940) ha`m t.b meditsinalıq ha`m veterinariyalıq protozologiyanın` rawajlanıwında u`lken u`lesler qostı.

Tek XX a`sirdin` baslarında parazitologiya tez pa`t penen rawajlanıp ilim-izertlew institutları, ta`jiriybe stantsiyaları, laboratoriyalar, al joqarı oqıw orınlarında parazitologiyalıq laboratoriyalar du`zilip kadrlar tayarlanbaqta. XX a`sirde parazitologlardın` 4 mektebi payda boldı. Akademik K.İ. Skryabin (1878-1972) -ilimiy gelmintologiya mektebin jaratıp, devastatsiya ta`liymatın islep shıg`ıp 700 ilimiy miynet jazdı. Bunın` oqıwshıları V.S Ershov, K.M.Rıjikov, İ.V.Orlov, N.İ.Shixobolova, K.İ. Abuladze, M.A.Sultanov ha`m.t.b., Akademik E.N.Pavlovskiy (1884-1965) ulıwma parazitologiya mektebin du`zip, transmissivlik keselliklerdin` ta`biyg`ıy ortalıg`ı ta`liymatın islep shıqtı. Onın` oqıwshıları P.A. Petrisheva, A.S. Monchadskiy, G.S.Pervomayskiy, G.G.Smirnov, İ.G. Goluza ha`m t.b., Professor V.L.Yakimov (1870-1940) veterinariyalıq protoparazitologiyalıq mektebin du`zip, onın` oqıwshıları N.A.Kolabskiy, V.F. Gusev,S.N.Nikolskiy, N.A.Zolotarev, P.S. İvanova ha`m t.b. Professor V.A.Dogel (1882-1955) ekologo-parazitologiyalıq mekteptin` tiykarın salıp, balıq parazitlerin u`yreniw metodikasın islep shıg`ıp 300 den aslam miynet jazdı. V.A.Dogel «Ulıwma parazitologiya» degen kitabı ushın ma`mleketlik sıylıq aldı. Onın` oqıwshıları A.P.Markevich, Yu.İ.Polyanskiy, İ.S.Markov, İ.E.Bıxovskaya-Pavlovskaya, E.M.Xeysin, S.S.Shulman, S.O.Osmanov ha`m t.b.

E.İ.Martsinovskiy Moskvada 1920-jılı «Tropikalıq institut» sho`lkemlestirip bezgek keselligine qarsı gu`res jolların islep shıqtı. 1935-1936 jılları GMDA da bezgekten 9 mln. adam o`lgen bolsa, 1960-jılı bul kesellik buratala joq etildi.

Bizin` Respublikamızda birinshi ma`rtebe A.P.Fedshenko Samarqand ha`m Buxarada rishtanın` biologiyasın u`yrenip og`an qarsı gu`res ilajların islep shıqtı.

Usılar menen bir qatarda meditsinalıq parazitologiya tarawında prof. İ.İ.Xodukin, prof. L.M.İsayev ha`m basqalar ta`repinen a`sirese bezgekti ha`m basqa parazitarlıq keselliklerdi jog`altıwda u`lken jumıslar isledi. İ.İ.Xodukin, L.M.İsayov, bezgek shıbınların u`yrenip olarg`a qarsı gu`res jolların islep shıg`ıp ulke tabıslarg`a eristi.

Prof. L.M.İsayev baslaması menen O`zbekstanda bezgek keselligine qarsı gu`res alıp baratug`ın oraylar ha`m meditsina institutı sho`lkemlestirildi.

Keyingi da`wirlerde O`zbekstanda parazitologiyanın` rawajlanıwına ko`p g`ana ilimpazlardan A.T.Tulaganov, E.X.Ergashev, M.A. Sultanov, S.O.Osmanov, J.A.Azimov, N.A.Dehqanxodjaeva, M.Alimjanov, E.İ.Gan, N.V. Badanin, N.M.Matchanov, S.N. Babajanov, V.S. Salimov, G.S.Polatov, A.O.Oripov, Sh.A.Azimov, R.X.Xaytov, M.N.Kadirova, İ.N.Rasulov, V.M.Sadiqov, Z.N.Narbaev, O.Uzaqov, O.M.Mavlonov, Sh.Xurramov, T.Q.Kabilov, O.Dawranov, A.R.Razmuratov, S.Dadaev, B.A.Allamuratov, A.Urazbaev ha`m t.b. u`lken u`lesler qostı.

Ha`zirgi waqıtlarda ulıwma parazitologiyalıq ilim izertlew ha`m milliy parazitolog kadrlardı tayarlaw jumısları O`zbekstan Respublikası pa`nler Akademiyası Zoologiya ha`m parazitologiya , Veterinariya, meditsina, awıl xojalıq institutlarında, O`zbekstan milliy Universitetinde, Tashkent, Samarqand, Termiz, Qaraqalpaq ma`mleketlik universitetlerinde ha`m No`kis ma`mleketlik pedinstitutında tu`rli tarawlar boyınsha jaqsı alıp barılmaqta.

Parazitologiyanın` baslı wazıypalarının` biri sharwashılıq komplekslerinde arnawlı ha`m balıqshılıq, fermerlik xojalıqlarında ha`m adamlarda invazionlıq keselliklerdi boldırmawdan ha`m onın` aldın alıwdan ibarat. Sonlıqtan jan`a texnologiyalıq talaplardı veterinariya-sanitariyalıq qag`ıydalardı qatan` saqlap invaziyalang`an haywanlardı, adamlardı elimizge a`kelerde qatan` tekserip awırıwdı emlewdin` jan`a medtexnologiyasın islep shıg`ıw kerek.

İnvaziyalıq ha`m infektsiyalıq keselliklerdin` bir qanshaları ta`biyg`ıy ortalıq (jabayı ta`biyatta tarqalg`an) toparlarg`a kiredi. Bunday juqpalı toparg`a kiretug`ın keselliklerdin` qozdırıwshılarının` ta`biyattag`ı sırın ha`m aylanısın, jug`ıw jolların, olarg`a qarsı gu`res jolların ulıwma xalıqqa tu`sindiriw, parazitologiyanın` baslı ma`selelerinin` biri.

Xojayin organizmine parazit iskerliginin` ha`m kesel tuwdırıwshılıq ta`siri belgili mug`darda sapalıq (tu`rlik) quramı menen, parazitotsenoz tu`rlerinin` qarım-qatnası menen, al ja`ne parazit penen xojayin organizminin` bir-birine qatnası menen ha`m olarg`a sırtqı ortalıq faktorlarının` ta`siri menen belgilenetug`ını anıq. Sonlıqtan xojalıqlarda, oqıw orınlarında, ju`rgizilip atırg`an parazitke qarsı ilajlardın` paydalılıg`ın arttırıw ushın belgili parazitotsenozdı jazıp qoymastan olardın` aynalısın ashıp, tu`r arası, tu`r ishi ha`m adam arası qatnasları jolların anıqlaw ha`m usı tiykarda adam ha`m haywanlarda ushırasatug`ın invaziyalıq keselliklerdin` aldın alıw ilajların jaslar sanasına sin`diriw kerek.



PARAZİTOLOGİYa PA`NİNİN` UAZIYPALARI
O`zbekstan xalqın invazionlıq keselliklerden saqlaw ha`m adam turmıs da`rejesin jaqsılaw ushın xalıq xojalıg`ın rawajlandırıwdın` tiykarg`ı bag`darında ha`zir, keleshekte mallardı, quslardı, balıqlardı ha`m t.b. ko`beytip o`nimdarlıg`ın arttırıp go`shti, su`tti, ma`yekti, ju`ndi, balıq produktaların ko`beytiw ha`m sol arqalı adamlardın` den-sawlıg`ın bekkemlew ilajları belgilengen.

Belgilengen bag`darlamalardı iske asırıw ushın xojalıqtın` ishki mu`mkinshiliklerin bir qansha jaqsı paydalanıw ha`zirgi da`wir talabı.

Haywanlardın`, piroplazmidozı, babazidozı, teyleridozı, koktsidiozı, toksoplazmidozı, knidosporidiozı, mastigoforozı, tsiliatozı, gelmintozı ha`m t.b adamlardın` leyshmaniozı, tripanosomozı, lyambliozı, trixomonadozı, amebiozı, balantidiozı, molyariyalıq plazmodiozı, gelmintozı ha`m t.b. qa`wipli zıyan keltiredi.

Jıl sayın elimizde sharwashılıq, qusshılıq, balıqshılıq produktlarının` salıstırma salmag`ı sanaat tipindegi arnawlı xojalıqlardın` jaqsı islewi na`tiyjesinde artıp barmaqta.

2-LEKTSIYA

Tema: Protoparazitologiyanın` biologiyalıq ha`m arnawlı pa`nler menen baylanısı, rawajlanıw tariyxı

Jobası:

1. Protoparazitologiyayın’ biologiyalıq h’a’m arnawlı pa’nler menen baylanısı

2. Parazitarlıq keselliklerdin’ epizotologiyası h’a’m organizmlerge jug’ıw jolları

3. Akademik E.N.Pavlovskiydin` transmissivlik keselliklerdin` ta`biyg`ıy orayı haqqında tag`liymatı.



Paydalang’an a’debiyatlar:

1. Dadaev S.D. Parazitologiya. (ma`ruzalar matni). T., 2002.

2. Mavlonov O., Xurramov Sh., Norboev Z. O’mirtqasizlar zoologiyasi. (darslik). T., 2002.

3. Qulmamatov A. Parazit wmirtqasiz hayvonlar. (O’quv qwllanma). «O’qituvchi». T., 1988.



PARAZİTOLOGİYaNIN` BİOLOGİYaLIQ HA`M ARNAWLI PA`NLER MENEN BAYLANISI
Tu`rli parazitlerdin` sistematikası, qurılısı, rawajlanıwı, ekologiyası parazitologiyanı zoologiya menen baylanıstıradı. İnvazionlıq keselliklerdin` patogenezin tu`siniw patologiyalıq fiziolgiya, anatomiyalıq mag`lıwmatlarına tiykarlang`an. Boyaw usılların qollanıw mikrobiologiya menen farmokologiya, bioximiya, ekonomika, matematika ha`m t.b baylanıstıradı. Haywanlardın` parazitlerin tekseriw vetsanekspertiza menen baylanıslı. İnvazionlıq keselliklerdin` profilaktikası haywanlardı yamasa adamlardı gigienalıq usılda tutıw ha`m tolıq bahalı rejim menen jasawg`a ta`rbiyalaydı.

Parazitologiya ko`plegen biologiyalıq, meditsinalıq ha`m veterinariyalıq arnawlı pa`nler menen tıg`ız baylanısqan. Parazitlerdin` sistematikası, morfologiyası, biologiyası ha`m sıpatlamasın u`yreniw menen zoologiya pa`ni shug`ıllansa, tu`rli keselliklerdin` patogenezi, klinikası, diagnostikası ha`m emlew jolların u`yreniw menen patologiyalıq anatomiya, patologiyalıq fiziologiya, immunologiya, virusologiya, mikrobiologiya, terapiya, farmokologiya, epizootologiya, xirurgiya, bioximiya, veterinariyalıq sanitariya ekspertizası, zoogigiena ha`m basqa pa`nler shug`ıllanadı. Sonday-aq olardag`ı izertlew usıllarınan parazitologiya ken` paydalanadı.

Joqarı oqıw orınının` biolog talabaları parazitologiya pa`nin o`tkende bir ta`repten haywanat-parazitlerdin` morfologiyası, biologiyalıq o`zgeshelikleri menen, ekinshi ta`repten haywanat invazionlıq keselliklerinin` geografiyalıq tarqalıwı, ekonomikalıq shıg`ını, asqınıw o`zgesheligi patogenezi, klinikalıq ko`rinisi, patologiyalıq, anatomiyalıq o`zgerisleri, diagnostikası ha`m qarsı gu`resiw jolları menen tanısıp turmısta paydalanıw mu`mkinshiligine iye boladı.

Parazitlerdin` jınısıy o`nimleri artıp barıwı menen olardın` jınısıy organları du`zilisleri ulkeyip, sanı ko`beygen boladı. Sonday-aq trematodalarda geyde ko`leminin` tiykarg`ı bo`legin jınıslıq organlar bo`limleri iyelep turadı. Taspa qurtlarda pu`tkil proglattidler denesin jınıs organları iyelep onda bir urg`ashı, bir erkek jınıslıq musheleri birqatar jaylasqan.

Ha`zirgi waqıtta 2 mln nan artıq haywanlardın` tu`ri belgili bolsa olardın` 6% in parazitler tutadı, yag`nıy bir kletkalı haywanlardın` 6000 nan aslam tu`ri, sarg`ıshlar klassınan 4000 g`a jaqın tu`ri, monogeniyalardın` 2500 tu`ri, taspa qurtlar klassının` 3000 tu`ri, tikenbaslılar klassının` 500 ge jaqın tu`ri, nematodlar klassının` 3000 nan artıq tu`ri ha`m buwınayaqlılar tipine bir qansha onlag`an mın` tu`rleri parazitler bolıp esaplanadı.
PARAZİTARLIQ KESELLİKLERDİN` EPİZOTOLOGİYaSI HA`M ORGANİZMGE JUG`IW JOLLARI
Parazitarlıq keselliklerdin` epizootologiyası degende bul keselliklerdin` kelip shıg`ıw sebeplerin, tarqalıw jolların rawajlanıw ortalıg`ın ha`m bul keselliklerdin` basılıw jag`dayların tu`sinemiz.

Parazitarlıq keselliklerdin` tarqalıwı, ta`biyg`ıy jag`daylarg`a (klimatqa, topıraqtın` sıpatına, suwdın` ha`m jaylawdın` tipine), omırtqasız haywanlardın` ha`m o`simliklerdin` quramına, haywanlardın` jasına, jınısına, tu`rlerine, bir-biri menen qatnasına, olardı o`siriw, rawajlandırıw jag`daylarına ha`m t..b faktorlardın` jıyındısına baylanıslı boladı. Bir invazionlıq kesellikler ko`pshilik jerlerde ushırasadı (koktsidiozlar, miksosporidiozlar) basqaları bir qansha regionlarda, xilodenelloz, monogenioz ha`m t.b ushırasadı. Birqansha kesellikler ta`big`ıy ortalıqlarda tarqalg`an.

Ko`pshilik parazitarlıq keselliklerdin` tarqalıwına ha`m onın` azg`ınıw klimatlıq ko`riniwine, jıl ma`wsimi qusag`an epizootologiyalıq faktorlar ta`sir etedi. Mısalı trixodiniyazistin` mywsimlik dinamikası ushın Orta Aziya jag`daylarının` birewlerinde ba`ha`rden baslap jazg`a deyin ku`sheyse, gu`zden baslap qıs dawamında pa`seyedi. Keselliktin` keskin ko`riniwi erte ba`ha`rde, xronikalıq da`wir jazda, gu`zde ha`m qısta boladı.

İnvazionlıq keselliklerdin` epizoologiyasın ha`m olardın` qozdırıwshılarının` tirishilik aylanasın biliw parazitke qarsı emlew ha`m profilaktikalıq ilajlardı sapalı ju`rgiziwge mu`mkinshilik beredi.

Ta`biyatta parazitarlıq keselliklerdin` ha`m onı qozdırıwshılardın` tiykarı awırıw haywanlar, adamlar bolıp, olar sırtqı ortalıqqa ootsistalardı, ma`yeklerdi, tsistalardı shıg`aradı.

Haywan ha`m adam organizmlerine parazitler yaki olardın` invazion elementleri xa`reketsiz (ko`pshilik gelmintler menen) ha`m xa`reketli (ankilostomatid penen, gipoderma lichinkaları menen) ra`wishte kiriwi mu`mkin.

İnvazion kesellikler qozdırıwshıları adamlarg`a ha`m haywanlarg`a tiykarınan alimentar, tiyisiw (kontakt), perkutan, murın tesigi, ko`z, ana jatırında ha`m transmissiv jollar menen jug`adı.

Alimentar jol parazittin` ma`yegi ha`m lichinkaları adamlar, sharwa malları organizmine passiv xalatta ot-jemler menen, suw, aralıq xojayın arqalı, awız, asqazan ha`m ishekke tu`sedi. Son`ın` ala olar arnawlı evolyutsiya da`wirinde iykemlesken toqıma ha`m organlarg`a o`tedi, ornalasadı. Parazitar keselliklerdin` usı jol menen jug`ıwına haywanlardı azıqlandırıw, saqlaw qag`ıydalarının` buzılıwı sebep boladı. Alimentar jol menen gelmintozlar, koktsidiozlar ha`m balantidiozlar jug`adı.

Kontakt-jol parazitar kesel haywannan saw mallarg`a birge bag`ıw, zatlardan (er, toqım, jabıw ha`m t.b.) paydalanıw, sonday-aq mallardı bag`ıwshı adamlar arqalı o`tedi. Kontakt usılda haywanlarda ko`binese qotır, trixomonozlar o`tedi.

Perkutan jol-ankilostomatid lichinkaları ha`reketli xallarda haywannın` terisine kirip za`rerlendiredi. Sonday-aq, qan sorıwshı buwın ayaqlılar-piroplazmid, triponasomlar, onxotserk, parafilariya lichinkalarında teri arqalı juqtıradı.

Murın tesigi, ko`z arqalı-haywanlar estroz, rinestroz, telezioz ha`m t.b bir qatar kesellik qozdırıwshıları jug`adı.

Ana qarnında ayırım kesellikler qozdırıwshıları, parazitlerdin` lichinkaları anadan balag`a kindik (platsenta) arqalı o`tedi. Usı usıl menen neoaskaridlar ha`m taksokarlar jug`adı.

Transovarial jol parazitler aralıq xojayınlarının` ma`yekleri arqalı ekinshi buwıng`a o`tedi. İksodid keneler denesinde jasaydı, olardın` ma`yekleri (piroplazmidozlar payda etiwshiler) arqalı kelesi buwıng`a o`tedi. Son` onnan shıqqan lichinka haywanlarg`a xu`jim jasap olarg`a kesellikti juqtıradı.

İnvazion keselliklerdin` jug`ıwshı sırtqı ta`biyat-topıraq, suw, hawa, haywanat ha`m o`simlik dunyası u`lken xızmet atqaradı. Olar parazitlerge xojayınları arqalı ta`sir jasaydı.

Haywannın` jasawın ta`miyinlewshi sharayat sırtqı ta`biyat faktorları dep ataladı. Olar o`z na`wbetinde abiotik (temperatura, ıg`allıq, quyash nurları, atmosfera basımı ha`m t.b) ha`m biotik (haywanlar, o`simlikler) faktorlarg`a bo`linedi.

Sonın` menen bir tu`rdin` patogenligi ta`biyg`ıy-klimatlıq zonalarda harqıylı. Mısalı: M. rfeifferi bir jerde keseldi ko`p tuwdırsa, ekinshi zonada ju`da` az boladı.

İnvaziya ko`rsetkishi-haywanlardın` parazitarlıq keselliklerinin` jug`ıwı mug`darı tu`rlishe bolıp, bul eki ko`rsetkish penen ko`rinedi: payzı yamasa ekstensivliligi ha`m terbelisi yamasa intensivliligi menen belgilenedi.

İnvaziyanın` payızı yamasa ekstensivliligi belgili tu`rdin` ulıwma bas sanı menen salıstırg`anda za`lellengen haywannın` sanı menen belgilenedi. Mısalı: xa`wiz xojalıg`ındag`ı karp balıg`ının` 25% koktsiidiyalar menen za`lellengen. İnvaziyanın` intensivliligi yamasa terbelisi bir haywannın` parazit penen za`lelleniwi mug`darı: mısalı balıqtın` Eimeria carpelli menen za`lelleniw belgili maydanda mikroskop ob`ektivi (x10x8) arqalı 10 ret jılıstırg`anda azı bir, al ko`bi on dana ootsista bolsa terbelis 1-10 dana boladı.



Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə